મહાભારત · અધ્યાય 12.123
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.123.1
तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् ।
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता ॥ १२.१२३.१ ॥
હે તાત, ધર્મ, અર્થ અને કામનો નિશ્ચય સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે; કારણ કે લોકયાત્રા સંપૂર્ણપણે આ ત્રણ પર સ્થિત છે.
12.123.2
धर्मार्थकामाः किंमूलाः प्रभवः प्रलयश्च कः ।
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक् ॥ १२.१२३.२ ॥
ધર્મ, અર્થ અને કામનું મૂળ શું છે? તેમનો પ્રભવ અને પ્રલય કોણ છે? તેઓ એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે અને અલગ અલગ કેવી રીતે વર્તે છે?
12.123.3
य एते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये ।
कामप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा ॥ १२.१२३.३ ॥
લોકવ્યવસ્થા અને તેના પ્રયોજનના નિશ્ચયમાં સદ્ભાવ ધરાવતા આ ત્રણે, ત્યારે કામથી ઉત્પન્ન થતી સ્થિતિઓમાં આસક્ત થાય છે.
12.123.4
धर्ममूलोऽर्थ इत्युक्तः कामोऽर्थफलमुच्यते ।
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः ॥ १२.१२३.४ ॥
ધર્મ મૂળ છે જેનું તે અર્થ કહેવાય છે; કામને અર્થનું ફળ કહેવામાં આવે છે. તે બધા સંકલ્પમૂલક છે; અને સંકલ્પ વિષયસ્વરૂપ છે.
12.123.5
विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये ।
मूलमेतन्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते ॥ १२.१२३.५ ॥
બધા વિષયો સંપૂર્ણપણે આહારસિદ્ધિ માટે છે; તે જ ત્રિવર્ગનું મૂળ છે. નિવૃત્તિને મોક્ષ કહેવામાં આવે છે.
12.123.6
धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थश्चार्थ इष्यते ।
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे रतिफलाः स्मृताः ॥ १२.१२३.६ ॥
ધર્મ એટલે શરીરનું રક્ષણ; ધર્મયુક્ત અર્થ જ અર્થ ગણાય છે. અહીં કામનું ફળ રતિ (સુખ) છે; બધું રતિફળ ધરાવતું સ્મરાય છે.
12.123.7
सन्निकृष्टांश्चरेदेतान्न चैतान्मनसा त्यजेत् ।
विमुक्तस्तपसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान् ॥ १२.१२३.७ ॥
નજીક રહેલાંનું આચરણ કરી શકાય, પણ મનથી તેમનો ત્યાગ ન કરવો. તપથી મુક્ત થયેલાએ કામનિષ્ઠ ધર્માદિ સર્વનો ત્યાગ કરવો.
12.123.8
श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य उदयं प्राप्नुयात्क्षणात् ।
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्यर्थो न वा पुनः ॥ १२.१२३.८ ॥
શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિવાળો ત્રિવર્ગનો ઉદય ક્ષણમાં પામી શકે છે. બુદ્ધિપૂર્વકના કર્મથી અર્થ થાય છે, અથવા નથી થતો.
12.123.9
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमवाप्यार्थमन्यत्राद्योपकारकम्।
बुद्ध्या बुद्ध इहार्थेन तदह्ना तु निकृष्टया ॥ १२.१२३.९ ॥
ધન માટે કરેલું બીજું બને છે, ઊલટું બને છે, બીજું પણ બને છે. અનર્થ માટે ધન મેળવીને માણસ બીજો મુખ્ય ઉપકાર કરનાર બને છે. અહીં બુદ્ધિથી જાગેલો ધનથી, તે નિકૃષ્ટ દિવસ સાથે (આ સમજે છે).
12.123.10
अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् ।
संप्रमोहमलः कामो भूयस्तद्गुणवर्धितः ॥ १२.१२३.१० ॥
ખરાબ ચિંતન એ ધર્મનો મેલ છે; ધનનો મેલ તેને છુપાવવો છે. સંપૂર્ણ મોહ એ કામનો મેલ છે; તે પોતાના ગુણોથી જ વધે છે.
12.123.11
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टस्य च संवादं कामन्दस्य च भारत ॥ १२.१२३.११ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — હે ભારત, અરિષ્ટ અને કામંદનો સંવાદ.
12.123.12
कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः ।
आङ्गोरिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयमव्ययम् ॥ १२.१२३.१२ ॥
કામંદ ઋષિ બેઠેલા હતા ત્યારે નરાધિપ આંગોરિષ્ઠે તેમને પ્રણામ કરીને, અવ્યય કરાર કરીને પછી પૂછ્યું.
12.123.13
यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः ।
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम् ॥ १२.१२३.१३ ॥
કામ અને મોહના બળથી પ્રેરાઈને જે રાજા પાપ કરે છે, હે ઋષિ, નજીક આવેલા તેના પાપનો નાશ શાથી થાય?
12.123.14
अधर्मं धर्म इति च यो मोहादाचरेन्नरः ।
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत् ॥ १२.१२३.१४ ॥
મોહથી અધર્મને ધર્મ માનીને જે માણસ આચરણ કરે છે, જગતમાં પ્રસિદ્ધ એવા તે આચરણને રાજા કેવી રીતે પાછું વાળે?
12.123.15
यो धर्मार्थौ परित्यज्य काममेवानुवर्तते ।
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्च्छति ॥ १२.१२३.१५ ॥
ધર્મ અને અર્થનો ત્યાગ કરીને જે કેવળ કામને જ અનુસરે છે, તે ધર્મ-અર્થના ત્યાગથી અહીં પ્રજ્ઞાનાશ પામે છે.
12.123.16
प्रज्ञानाशात्मको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः ।
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते ॥ १२.१२३.१६ ॥
પ્રજ્ઞાનાશ સ્વરૂપ મોહ ધર્મ અને અર્થનો પણ નાશ કરે છે; તેથી નાસ્તિકતા અને દુરાચાર જન્મે છે.
12.123.17
दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२.१२३.१७ ॥
જ્યારે રાજા દુરાચારીઓ અને દુષ્ટોને નિયંત્રિત નથી કરતો, ત્યારે ઘરમાં ઘૂસેલા સાપથી ડરેલા લોકોની જેમ પ્રજા ઉદ્વિગ્ન થાય છે.
12.123.18
तं प्रजा नानुरज्यन्ते न विप्रा न च साधवः ।
ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेव च ॥ १२.१२३.१८ ॥
તેના પર પ્રજા અનુરક્ત થતી નથી, બ્રાહ્મણો કે સજ્જનો પણ નહીં; ત્યારે તે વિનાશ પામે છે અને વધને પાત્ર પણ બને છે.
12.123.19
अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवते यदपध्वस्तः शुद्धं मरणमेव तत् ॥ १२.१२३.१९ ॥
જે અપમાનિત અને તિરસ્કૃત છે તે દુઃખમાં જીવે છે; પતિત થઈને જીવાતું જીવન ખરેખર મૃત્યુ જ છે.
12.123.20
अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिवर्तनम् ।
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च ॥ १२.१२३.२० ॥
આ વિશે આચાર્યો કહે છે: પાપથી પાછા ફરવું એ માર્ગ છે; ત્રયી વિદ્યાનું સેવન કરવું અને બ્રાહ્મણોનો સત્કાર કરવો.
12.123.21
महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले ।
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः ॥ १२.१२३.२१ ॥
ધર્મમાં ઉદારમનસ્ક હોવું, મહાન કુળમાં લગ્ન કરવું, અને ક્ષમાશીલ, મનસ્વી બ્રાહ્મણોની સેવા કરવી.
12.123.22
जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो न च नास्तिकः ।
धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः प्लुत्यैव दुष्कृतम् ॥ १२.१२३.२२ ॥
જપ કરવો, જળસ્નાનમાં રુચિ રાખવી, પ્રસન્નમુખ રહેવું, નાસ્તિક ન થવું. ધર્મવાન લોકોની સંગતમાં ભળવું; સ્નાનથી જ બહારનું દુષ્કૃત્ય ધોઈ નાખવું.
12.123.23
प्रसादयेन्मधुरया वाचा वाऽप्यथ कर्मणा ।
इत्यस्तीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान् ॥ १२.१२३.२३ ॥
મધુર વાણી અથવા કર્મથી પ્રસન્ન કરવા; હંમેશાં 'છે' એમ કહેવું અને બીજાના ગુણોનું કીર્તન કરવું.
12.123.24
अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
पापान्यपि हि कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः ॥ १२.१२३.२४ ॥
આવા આચરણથી માણસ ઝડપથી નિષ્પાપ અને માનનીય બને છે; ભારે પાપોને પણ શમાવે છે, એમાં સંશય નથી.
12.123.25
गुरवो हि परं धर्मं यं ब्रूयुस्तं तथा कुरु ।
गुरूणां हि प्रसादाद्वै श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥ १२.१२३.२५ ॥
ગુરુઓ જે પરમ ધર્મ કહે તે જ પ્રમાણે કર; ગુરુઓની કૃપાથી જ તને પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત થશે.