महाभारत · अध्याय 12.123
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.123.1
तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् ।
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता ॥ १२.१२३.१ ॥
हे तात, धर्म, अर्थ आणि काम यांचा निश्चय ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; कारण लोकयात्रा पूर्णपणे या तिन्हींवरच प्रतिष्ठित आहे.
12.123.2
धर्मार्थकामाः किंमूलाः प्रभवः प्रलयश्च कः ।
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक् ॥ १२.१२३.२ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम यांचे मूळ कशात आहे? त्यांचा उद्भव आणि लय कोणता? ते एकमेकांशी कसे जोडलेले असतात आणि वेगवेगळे कसे चालतात?
12.123.3
य एते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये ।
कामप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा ॥ १२.१२३.३ ॥
लोकव्यवस्था आणि तिचे प्रयोजन निश्चित करण्यात जे सुप्रसन्न आहेत ते हे तिन्ही, कामातून उद्भवणाऱ्या अवस्थांमध्ये तेव्हा आसक्त होतात.
12.123.4
धर्ममूलोऽर्थ इत्युक्तः कामोऽर्थफलमुच्यते ।
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः ॥ १२.१२३.४ ॥
धर्म हेच मूळ असलेला तो अर्थ असे म्हटले आहे; काम हे अर्थाचे फळ असे सांगितले जाते. ते सर्व संकल्पमूलक आहेत; आणि संकल्प हा विषयस्वरूप आहे.
12.123.5
विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये ।
मूलमेतन्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते ॥ १२.१२३.५ ॥
सर्व विषय पूर्णपणे आहारसिद्धीसाठी आहेत; तेच त्रिवर्गाचे मूळ आहेत. निवृत्ती म्हणजेच मोक्ष असे म्हटले जाते.
12.123.6
धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थश्चार्थ इष्यते ।
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे रतिफलाः स्मृताः ॥ १२.१२३.६ ॥
धर्म म्हणजे शरीररक्षण; धर्मयुक्त अर्थ हाच अर्थ मानला जातो. येथे कामाचे फळ रती (सुख) आहे; सर्व काही रतिफल असे स्मरले जाते.
12.123.7
सन्निकृष्टांश्चरेदेतान्न चैतान्मनसा त्यजेत् ।
विमुक्तस्तपसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान् ॥ १२.१२३.७ ॥
जवळ असलेल्यांचे आचरण करावे, पण मनाने त्यांचा त्याग करू नये. तपाने मुक्त झालेल्याने कामनिष्ठ अशा धर्मादी सर्वांचा त्याग करावा.
12.123.8
श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य उदयं प्राप्नुयात्क्षणात् ।
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्यर्थो न वा पुनः ॥ १२.१२३.८ ॥
श्रेष्ठ बुद्धीचा माणूस त्रिवर्गाचा उदय क्षणात मिळवू शकतो. बुद्धिपूर्वक कर्माने अर्थ मिळतो, किंवा मिळत नाही.
12.123.9
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमवाप्यार्थमन्यत्राद्योपकारकम्।
बुद्ध्या बुद्ध इहार्थेन तदह्ना तु निकृष्टया ॥ १२.१२३.९ ॥
धनासाठी केलेले कर्म दुसरेच होते, उलटे होते, आणखी काही होते. अनर्थासाठी धन मिळवून माणूस दुसरे प्रमुख उपकारक होतो. येथे बुद्धीने जागृत झालेला माणूस धनाद्वारे, त्या निकृष्ट दिवसासह (हे जाणतो).
12.123.10
अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् ।
संप्रमोहमलः कामो भूयस्तद्गुणवर्धितः ॥ १२.१२३.१० ॥
वाईट चिंतन हा धर्माचा मळ आहे; धनाचा मळ म्हणजे ते लपवणे. संपूर्ण मोह हा कामाचा मळ आहे; तो त्याच्या गुणांनीच वाढतो.
12.123.11
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टस्य च संवादं कामन्दस्य च भारत ॥ १२.१२३.११ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — हे भारता, अरिष्ट आणि कामंद यांचा संवाद.
12.123.12
कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः ।
आङ्गोरिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयमव्ययम् ॥ १२.१२३.१२ ॥
कामंद ऋषी बसलेले असता नराधिप आंगोरिष्ठाने त्यांना नमस्कार करून, अविनाशी करार करून मग विचारले.
12.123.13
यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः ।
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम् ॥ १२.१२३.१३ ॥
काम आणि मोहाच्या बळाने प्रेरित होऊन जो राजा पाप करतो, हे ऋषी, जवळ आलेल्या मृत्यूच्या त्या राजाच्या पापाचा नाश कसा होईल?
12.123.14
अधर्मं धर्म इति च यो मोहादाचरेन्नरः ।
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत् ॥ १२.१२३.१४ ॥
मोहाने अधर्माला धर्म मानून जो माणूस आचरण करतो, जगात प्रसिद्ध असलेले ते आचरण राजाने कसे परतवावे?
12.123.15
यो धर्मार्थौ परित्यज्य काममेवानुवर्तते ।
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्च्छति ॥ १२.१२३.१५ ॥
धर्म आणि अर्थ सोडून जो केवळ कामाचेच अनुसरण करतो, तो धर्मार्थाच्या त्यागामुळे इथे प्रज्ञेचा नाश पावतो.
12.123.16
प्रज्ञानाशात्मको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः ।
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते ॥ १२.१२३.१६ ॥
प्रज्ञेच्या नाशस्वरूप मोह धर्म आणि अर्थाचाही नाश करतो; म्हणून नास्तिकता आणि दुराचार उत्पन्न होतात.
12.123.17
दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२.१२३.१७ ॥
राजा दुराचारी आणि दुष्टांना आवरत नाही तेव्हा, घरात शिरलेल्या सापाने लोक घाबरतात तसे लोक उद्विग्न होतात.
12.123.18
तं प्रजा नानुरज्यन्ते न विप्रा न च साधवः ।
ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेव च ॥ १२.१२३.१८ ॥
त्याच्यावर प्रजा प्रेम करत नाही, ब्राह्मणही नाही आणि सज्जनही नाही; तेव्हा तो विनाशाला प्राप्त होतो आणि वधाला योग्यही ठरतो.
12.123.19
अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवते यदपध्वस्तः शुद्धं मरणमेव तत् ॥ १२.१२३.१९ ॥
जो अपमानित आणि तिरस्कृत आहे, तो दुःखात जगतो; पतित होऊन जगणे हेच खरे मरण आहे.
12.123.20
अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिवर्तनम् ।
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च ॥ १२.१२३.२० ॥
याबाबत आचार्य म्हणतात: पापापासून परावृत्त होणे हाच मार्ग; त्रयी विद्येचे सेवन करावे आणि ब्राह्मणांचा सत्कार करावा.
12.123.21
महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले ।
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः ॥ १२.१२३.२१ ॥
धर्मात उदारमनस्क असावे, उत्तम कुळात विवाह करावा आणि क्षमाशील, मनस्वी ब्राह्मणांची सेवा करावी.
12.123.22
जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो न च नास्तिकः ।
धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः प्लुत्यैव दुष्कृतम् ॥ १२.१२३.२२ ॥
जप करावा, जलस्नानात आवड असावी, प्रसन्न मुख असावे, नास्तिक होऊ नये. धार्मिक लोकांच्या संगतीत मिसळावे; स्नानानेच बाहेरचे दुष्कृत्य धुवून टाकावे.
12.123.23
प्रसादयेन्मधुरया वाचा वाऽप्यथ कर्मणा ।
इत्यस्तीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान् ॥ १२.१२३.२३ ॥
गोड वाणीने किंवा कर्माने प्रसन्न करावे; नेहमी 'आहे' असे म्हणावे आणि इतरांचे गुण गावेत.
12.123.24
अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
पापान्यपि हि कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः ॥ १२.१२३.२४ ॥
अशा आचरणाने माणूस लवकरच निष्पाप आणि आदरणीय होतो; कठीण पापेही शमवतो, यात शंका नाही.
12.123.25
गुरवो हि परं धर्मं यं ब्रूयुस्तं तथा कुरु ।
गुरूणां हि प्रसादाद्वै श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥ १२.१२३.२५ ॥
गुरू जो परम धर्म सांगतील तसेच कर; गुरूंच्या प्रसादानेच तुला परम कल्याण प्राप्त होईल.