ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.123
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.123.1
तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् ।
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता ॥ १२.१२३.१ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
12.123.2
धर्मार्थकामाः किंमूलाः प्रभवः प्रलयश्च कः ।
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक् ॥ १२.१२३.२ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ?
12.123.3
य एते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये ।
कामप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा ॥ १२.१२३.३ ॥
ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਾਨ ਇਹ ਤਿੰਨੇ, ਉਦੋਂ ਕਾਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.123.4
धर्ममूलोऽर्थ इत्युक्तः कामोऽर्थफलमुच्यते ।
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः ॥ १२.१२३.४ ॥
ਧਰਮ ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਅਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ-ਮੂਲਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਸ਼ੇ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
12.123.5
विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये ।
मूलमेतन्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते ॥ १२.१२३.५ ॥
ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹਾਰ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਨ; ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ। ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.123.6
धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थश्चार्थ इष्यते ।
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे रतिफलाः स्मृताः ॥ १२.१२३.६ ॥
ਧਰਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ; ਧਰਮ-ਸਹਿਤ ਅਰਥ ਹੀ ਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਮ ਦਾ ਫਲ ਰਤੀ (ਸੁਖ) ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਰਤੀ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.123.7
सन्निकृष्टांश्चरेदेतान्न चैतान्मनसा त्यजेत् ।
विमुक्तस्तपसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान् ॥ १२.१२३.७ ॥
ਨੇੜੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੇ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ ਨਾ। ਤਪ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਕਾਮਨਿਸ਼ਠ ਧਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ।
12.123.8
श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य उदयं प्राप्नुयात्क्षणात् ।
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्यर्थो न वा पुनः ॥ १२.१२३.८ ॥
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਉਦੈ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ।
12.123.9
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमवाप्यार्थमन्यत्राद्योपकारकम्।
बुद्ध्या बुद्ध इहार्थेन तदह्ना तु निकृष्टया ॥ १२.१२३.९ ॥
ਧਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੀ। ਅਨਰਥ ਲਈ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਧਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦਿਨ ਨਾਲ (ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ)।
12.123.10
अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् ।
संप्रमोहमलः कामो भूयस्तद्गुणवर्धितः ॥ १२.१२३.१० ॥
ਮਾੜਾ ਚਿੰਤਨ ਧਰਮ ਦਾ ਮੈਲ ਹੈ; ਧਨ ਦਾ ਮੈਲ ਇਸ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਮੋਹ ਕਾਮ ਦਾ ਮੈਲ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.123.11
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टस्य च संवादं कामन्दस्य च भारत ॥ १२.१२३.११ ॥
ਏਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕਾਮੰਦ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
12.123.12
कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः ।
आङ्गोरिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयमव्ययम् ॥ १२.१२३.१२ ॥
ਕਾਮੰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਨਰਾਧਿਪ ਆਂਗੋਰਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਵਿਯਯ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.123.13
यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः ।
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम् ॥ १२.१२३.१३ ॥
ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਨੇੜੇ ਆਏ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
12.123.14
अधर्मं धर्म इति च यो मोहादाचरेन्नरः ।
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत् ॥ १२.१२३.१४ ॥
ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਮੋੜੇ?
12.123.15
यो धर्मार्थौ परित्यज्य काममेवानुवर्तते ।
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्च्छति ॥ १२.१२३.१५ ॥
ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਾਮ ਦਾ ਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਿਆ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.123.16
प्रज्ञानाशात्मको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः ।
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते ॥ १२.१२३.१६ ॥
ਪ੍ਰਗਿਆ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਮੋਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.123.17
दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२.१२३.१७ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜੇ ਸੱਪ ਤੋਂ ਡਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.123.18
तं प्रजा नानुरज्यन्ते न विप्रा न च साधवः ।
ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेव च ॥ १२.१२३.१८ ॥
ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਅਨੁਰਾਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਨਾ ਸਾਧੂ; ਤਦ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.123.19
अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवते यदपध्वस्तः शुद्धं मरणमेव तत् ॥ १२.१२३.१९ ॥
ਜੋ ਨਿਰਾਦਰਿਤ ਅਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੀਂਦਾ ਹੈ; ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ।
12.123.20
अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिवर्तनम् ।
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च ॥ १२.१२३.२० ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ: ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁੜਨਾ ਹੀ ਰਾਹ ਹੈ; ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ।
12.123.21
महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले ।
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः ॥ १२.१२३.२१ ॥
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ-ਮਨ ਹੋਵੇ, ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਖਿਮਾਵਾਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
12.123.22
जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो न च नास्तिकः ।
धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः प्लुत्यैव दुष्कृतम् ॥ १२.१२३.२२ ॥
ਜਪ ਕਰੇ, ਜਲ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁੱਖ ਰਹੇ, ਨਾਸਤਿਕ ਨਾ ਬਣੇ। ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਧੋ ਦੇਵੇ।
12.123.23
प्रसादयेन्मधुरया वाचा वाऽप्यथ कर्मणा ।
इत्यस्तीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान् ॥ १२.१२३.२३ ॥
ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਸਦਾ 'ਹੈ' ਆਖੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਵੇ।
12.123.24
अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
पापान्यपि हि कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः ॥ १२.१२३.२४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਿਰਪਾਪ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.123.25
गुरवो हि परं धर्मं यं ब्रूयुस्तं तथा कुरु ।
गुरूणां हि प्रसादाद्वै श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥ १२.१२३.२५ ॥
ਗੁਰੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਆਖਣ, ਉਹੀ ਕਰ; ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।