મહાભારત · અધ્યાય 12.130
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.130.1
त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
… संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२.१३०.१ ॥
હે ભારત, ત્રણ રીતે ઘટતા, ઘણા શત્રુ ધરાવતા, ખજાનો ખૂટેલા અને બળહીન માણસની શી ગતિ?
12.130.2
…मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२.१३०.२ ॥
…અમાત્યોની સહાય વિનાનો, જેની મંત્રણા ચારે બાજુ જાણીતી થઈ ગઈ છે, જે સ્થાનથી ચ્યુત થઈ રહ્યો છે અને બીજો માર્ગ જોતો નથી…
12.130.3
परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः ।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा ॥ १२.१३०.३ ॥
શત્રુ સેનાથી આક્રમણ પામેલા, બીજા રાષ્ટ્રોને કચડનારા, યુદ્ધમાં રોકાયેલા, બળવાન સામે લડતા દુર્બળનું…
12.130.4
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात्। ॥ १२.१३०.४ ॥
જેનું રાષ્ટ્ર સુવ્યવસ્થિત ન હોય અને જે દેશ-કાળની અવગણના કરે, તેને સાંત્વન મળતું નથી; અથવા અતિ પીડનથી ભેદ પણ થાય.
12.130.5
जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ।
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ। ॥ १२.१३०.५ ॥
પણ જીવન કે ધન માટે કરેલા કાર્યમાં કયું સત્કર્મ હોઈ શકે? હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ ગુહ્ય ધર્મ વિશે અતિશય પૂછીશ નહીં.
12.130.6
प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर ।
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२.१३०.६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ ધર્મ વિશે પૂછાયેલો હોવા છતાં હું કહેવા ઉત્સુક નથી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધર્મ વાણી અને બુદ્ધિથી પણ સૂક્ષ્મ છે; સદાચારીઓની ઉપમા સાંભળીને જ કોઈ ક્યારેક સાધુ બને છે.
12.130.7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया ॥ १२.१३०.७ ॥
બુદ્ધિપૂર્વકના કર્મથી માણસ સમૃદ્ધ થાય છે કે નહીં, એ પણ તેવો જ અનુપ્રશ્ન છે; તેનો વિચાર તારી પોતાની બુદ્ધિથી કર.
12.130.8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात् ॥ १२.१३०.८ ॥
હે ભારત, રાજ્યકાર્ય માટેનો ધર્મસમૃદ્ધ ઉપાય સાંભળ; ધર્મના કારણે એવા ધર્મમાં હું રહેવા ઇચ્છતો નથી.
12.130.9
दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम ।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम् ॥ १२.१३०.९ ॥
અહીં આ દુઃખ લાવનારું હશે; પણ પછી હું સમર્થ થઈશ, બધા મતોનો નિશ્ચય જાણ્યા પછી.
12.130.10
यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२.१३०.१० ॥
માણસ જેમ-જેમ નિત્ય શાસ્ત્રનું અવલોકન કરે છે, તેમ-તેમ તે જાણે છે; અને તેનું વિજ્ઞાન પણ પ્રકાશે છે.
12.130.11
अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते ।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः ॥ १२.१३०.११ ॥
અજ્ઞાનથી માણસમાં અયોગ ઉત્પન્ન થાય છે; અને વિજ્ઞાનથી યોગ પણ થાય છે, અને તે યોગ પરમ સમૃદ્ધિ આપનાર છે.
12.130.12
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२.१३०.१२ ॥
શંકા વિના, અસૂયા વિના આ વચન સાંભળ: રાજાના ભંડારના ક્ષયથી જ બળનો ક્ષય થાય છે.
12.130.13
कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२.१३०.१३ ॥
રાજાએ આમની પાસેથી હંમેશાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કોશ એકઠો કરવો. યોગ્ય સમય આવે ત્યારે કૃપા પણ કરવી; અહીં અત્યારે આ જ ધર્મ છે.
12.130.14
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत ॥ १२.१३०.१४ ॥
પૂર્વજોએ આચરેલા આ ઉપાય-ધર્મને સ્વીકારીને, હે ભારત, સમર્થો માટે આપત્તિમાં બીજો એક ધર્મ પણ છે; તે નાનો છે.
12.130.15
प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति ॥ १२.१३०.१५ ॥
કર્મ જ ધર્મ કહેવાય છે; ધર્મમાં આજીવિકા સૌથી મોટી છે. ધર્મને ન્યાય પ્રમાણે પામનાર બળવાન પણ પતન પામતો નથી.
12.130.16
यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२.१३०.१६ ॥
કારણ કે ધર્મનો સંચય સંપૂર્ણપણે હોતો નથી, તેથી આપદ્ધર્મ પણ ધર્મલક્ષણવાળો સંભળાય છે.
12.130.17
अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते ॥ १२.१३०.१७ ॥
તે સ્થિતિમાં અધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ જ્ઞાનીઓ જાણે છે. પછી ક્ષત્રિય માટે ત્યાં શંકા શી?
12.130.18
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२.१३०.१८ ॥
તેનો ધર્મ ક્ષીણ ન થાય અને તે શત્રુના વશમાં ન જાય, એ માટે અહીં એ જ કરવું જોઈએ, એમ લોકો કહે છે; પોતાને નિરાશ ન કરે.
12.130.19
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२.१३०.१९ ॥
સર્વ રીતે ધર્મ માટે, બીજા માટે નહીં અને પોતાના માટે પણ નહીં; સર્વ ઉપાયોથી પોતાને ઉદ્ધારવો — એ જ નિશ્ચય છે.
12.130.20
तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः ।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२.१३०.२० ॥
પ્રિય પુત્ર, આ બાબતમાં ધર્મજ્ઞો અને ધર્મનિપુણોનો નિશ્ચય એ છે કે ક્ષત્રિયનું જીવન પ્રયત્ન અને બાહુબળથી ચાલે છે — એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.130.21
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत ॥ १२.१३०.२१ ॥
ક્ષત્રિયની આજીવિકા રોકાઈ જાય ત્યારે તે કોઈનાથી પણ લેવાને યોગ્ય છે — તપસ્વીઓનું ધન અને શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણોનું ધન સિવાય, હે ભારત.
12.130.22
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः ॥ १२.१३०.२२ ॥
સંકટમાં પડેલો બ્રાહ્મણ, જેનો યજ્ઞ ન કરાવવો જોઈએ તેનો પણ યજ્ઞ કરાવી શકે; અભોજ્ય ભોજન પણ ખાઈ શકે — એમાં સંશય નથી.
12.130.23
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च ।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः ॥ १२.१३०.२३ ॥
પીડિત અને ખોટા માર્ગે હેરાન થયેલા માણસ માટે બચવાનો દરવાજો કયો? દરવાજા વિના દોડનાર તેવો જ પીડિત થાય છે.
12.130.24
तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२.१३०.२४ ॥
તેનો કોશ અને સેના ક્ષીણ થાય તો સર્વ લોકમાં અપમાન થાય; ભિક્ષાચર્યા વિહિત નથી, વૈશ્ય કે શૂદ્રની આજીવિકા પણ નહીં.
12.130.25
स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः ।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२.१३०.२५ ॥
પોતાના ધર્મના પછીના ક્રમમાં પાછા ફરવું, બીજાથી જીવિકા ન મેળવનારને; પહેલો વિહિત માર્ગ છોડનારનું જીવન વૈકલ્પિક માર્ગે ચાલે છે.
12.130.26
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२.१३०.२६ ॥
આપત્તિમાં પડેલો માણસ ધર્મ વિરુદ્ધ, અન્યાયી માર્ગે જીવિકા ચલાવે છે; જીવિકા ખૂટે ત્યારે આ બ્રાહ્મણોમાં પણ જોવા મળ્યું છે.
12.130.27
क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२.१३०.२७ ॥
ક્ષત્રિય વિશે શંકા શા માટે? આ હંમેશાં નિશ્ચિત છે: તેણે શ્રેષ્ઠ લોકો પાસેથી લેવું જોઈએ; કોઈ પણ રીતે દુઃખી ન થવું જોઈએ.
12.130.28
आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२.१३०.२८ ॥
પીડિતો અને પ્રજાના રક્ષકને જ ક્ષત્રિય જાણે છે; તેથી રક્ષણ કરનાર ક્ષત્રિય બાંધવે લેવું જોઈએ.
12.130.29
अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२.१३०.२९ ॥
બીજે પણ, હિંસાથી મળતી જીવિકા અહીં કોઈના માટે નથી; વનમાં જન્મેલા અને એકલા વિચરતા મુનિ માટે પણ નથી.
12.130.30
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२.१३०.३० ॥
શંખ-લિખિતની જીવિકા અપનાવીને જીવવું શક્ય નથી; હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ખાસ કરીને પ્રજાપાલન ઇચ્છનારને.
12.130.31
परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.१३०.३१ ॥
આપત્તિમાં રાજા અને રાષ્ટ્રે એકબીજાની સહાય કરવી; આ સનાતન ધર્મ છે.
12.130.32
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२.१३०.३२ ॥
આપત્તિમાં રાજા ધનના ઢગલાથી રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરે છે, તેમ સંકટમાં રાષ્ટ્રે રાજાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
12.130.33
कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा ॥ १२.१३०.३३ ॥
ભૂખથી ઘેરાયેલો હોય તોપણ રાજાએ ખજાના, દંડ, બળ, મિત્રો કે સંચિત અન્ય કશામાં રાષ્ટ્ર સાથે ભેદ ન રાખવો.
12.130.34
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२.१३०.३४ ॥
ધર્મજ્ઞો જાણે છે કે બીજને ભોજનથી પૂરું પાડવું; આમાં મહામાયાવી શંબરનું દર્શન છે એમ કહેવાય છે.
12.130.35
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि ॥ १२.१३०.३५ ॥
જે રાજાનું રાષ્ટ્ર આજીવિકાના અભાવે ક્ષીણ થાય તેના જીવનને ધિક્કાર; ત્યાં અન્ય માણસો, વિદેશીઓ પણ દુઃખ ભોગવે છે.
12.130.36
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२.१३०.३६ ॥
રાજાનું મૂળ ખજાનો અને બળ છે; ખજાનાનું મૂળ ફરી બળ છે. તે સર્વ ધર્મોનું મૂળ છે; પ્રજા ફરી ધર્મના મૂળ પર ટકેલી છે.
12.130.37
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३७ ॥
અહીં અન્યોને પીડ્યા વિના કોશ કેવી રીતે શક્ય છે, અને બળ કેવી રીતે? તેના માટે પીડા આપીને પણ રાજા દોષ પામવા યોગ્ય નથી.
12.130.38
अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३८ ॥
યજ્ઞકર્મોમાં અકાર્ય પણ કાર્ય માટે કરાય છે. આ કારણે રાજા દોષ પામવા યોગ્ય નથી.
12.130.39
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम्।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२.१३०.३९ ॥
અર્થ માટે બીજું થાય છે, તેનાથી વિરુદ્ધ બીજું પણ. અનર્થ માટે પણ બીજું હોય છે; તે બધું ખરેખર અર્થનું કારણ છે. આ રીતે બુદ્ધિથી મેધાવી પુરુષે કાર્યનિશ્ચય જોવો.
12.130.40
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः ।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम् ॥ १२.१३०.४० ॥
યજ્ઞ માટે બીજું થાય છે, યજ્ઞ બીજા પ્રયોજન માટે; તેમજ વળી બીજું. યજ્ઞના પોતાના પ્રયોજન માટે અન્ય કંઈક છે; તે બધું યજ્ઞ સાધનારું છે.
12.130.41
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ॥ १२.१३०.४१ ॥
અહીં હું ધર્મતત્ત્વને પ્રકાશિત કરનારી એક ઉપમા કહીશ.
12.130.42
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः ।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ॥ १२.१३०.४२ ॥
યજ્ઞ માટે યૂપ કાપે છે; ત્યાં માર્ગમાં અડચણ કરતા આસપાસના કેટલાક વૃક્ષો પણ ચોક્કસ કાપે છે.
12.130.43
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन् ।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२.१३०.४३ ॥
તેઓ પડતાં પડતાં પણ બીજાઓને અને વૃક્ષોને પણ પ્રહાર કરે છે. એ જ રીતે મહાન કોષના જે માણસો વિઘ્નકર્તા છે, તેમને માર્યા વિના અહીં સિદ્ધિ હું જોતો નથી, હે પરંતપ.
12.130.44
धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२.१३०.४४ ॥
ધનથી માણસ આ લોક અને તે લોક બંને જીતે છે, હે ભારત. સત્ય અને ધર્મવચનો પણ એમ જ; નિર્ધનની પાસે તે હોતાં નથી.
12.130.45
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२.१३०.४५ ॥
યજ્ઞના પ્રયોજન માટે સર્વ ઉપાયોથી ધન લેવું જોઈએ. આમ કરવાથી કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્ય કાર્યોમાં સમાન દોષ થતો નથી, હે ભારત.
12.130.46
नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२.१३०.४६ ॥
હે રાજન, હે ભારત, સભામાં રહેનારા બંને કોઈ પણ રીતે નથી. હું જંગલોમાં ક્યાંય ધનવૃદ્ધોને જોતો નથી.
12.130.47
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः ॥ १२.१३०.४७ ॥
પૃથ્વી પર અહીં જે કંઈ ધન દેખાય છે, માણસ એમ માને છે કે આ મારું થાય, આ મારું થાય.
12.130.48
न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन ।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा ॥ १२.१३०.४८ ॥
રાજા સમાન ધર્મ કોઈ પણ રીતે નથી. રાજાઓ માટેનો ધર્મ આ રીતે કહેવાયો છે; આપત્તિમાં તેનો હેતુ બીજો હોય છે.
12.130.49
ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२.१३०.४९ ॥
કેટલાક જ્ઞાન અને કર્મથી પરિશ્રમ કરે છે, કેટલાક તપસ્વીઓ તપથી તપ કરે છે; અને કેટલાક બુદ્ધિ અને કૌશલ્યથી ધનસંચય કરે છે.
12.130.50
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ॥ १२.१३०.५० ॥
ધન વિનાના માણસને દુર્બળ કહે છે; ધનથી માણસ બળવાન બને છે. બળવાનને બધું પ્રાપ્ત થાય છે; ખજાનાવાળો બધું પાર કરી જાય છે.
12.130.51
कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम् ।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन ॥ १२.१३०.५१ ॥
ખજાનો, ધર્મ, કામ અને પરલોક — આ બધું એમાં જ છે. તેને ધર્મથી જ મેળવવાની ઇચ્છા રાખવી; અધર્મથી કદી નહીં.