ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.130
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.130.1
त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
… संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२.१३०.१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਿੰਨੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਟਦੇ, ਬਹੁਤ ਵੈਰੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬਲਹੀਨ ਦੀ ਕੀ ਗਤੀ ਹੈ?
12.130.2
…मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२.१३०.२ ॥
…ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ…
12.130.3
परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः ।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा ॥ १२.१३०.३ ॥
ਵੈਰੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਹੇਠ ਆਏ, ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮਧੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਬਲਵਾਨ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਾ…
12.130.4
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात्। ॥ १२.१३०.४ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਸੁਚੱਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਨ ਨਾਲ ਫੁੱਟ ਵੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.130.5
जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ।
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ। ॥ १२.१३०.५ ॥
ਪਰ ਜੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਧਨ ਲਈ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੋਵੇਗਾ? ਹੇ ਭਰਤ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਗੁਪਤ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਨਾ ਪੁੱਛ।
12.130.6
प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर ।
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२.१३०.६ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ, ਇਸ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਮ ਬਚਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਸਦਾਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਕਦੇ ਸਾਧੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.130.7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया ॥ १२.१३०.७ ॥
ਬੁੱਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
12.130.8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात् ॥ १२.१३०.८ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਪਾਅ ਸੁਣ; ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਐਸੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
12.130.9
दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम ।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम् ॥ १२.१३०.९ ॥
ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਜਾਣ ਕੇ।
12.130.10
यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२.१३०.१० ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਨਿੱਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
12.130.11
अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते ।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः ॥ १२.१३०.११ ॥
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਯੋਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੋਗ ਪਰਮ ਸੰਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.130.12
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२.१३०.१२ ॥
ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ: ਰਾਜੇ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.130.13
कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२.१३०.१३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਵੀ ਕਰੇ; ਇੱਥੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।
12.130.14
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत ॥ १२.१३०.१४ ॥
ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਉਪਾਇ-ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਮਰੱਥਾਂ ਲਈ ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵੀ ਹੈ; ਉਹ ਛੋਟਾ ਹੈ।
12.130.15
प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति ॥ १२.१३०.१५ ॥
ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਵੀ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
12.130.16
यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२.१३०.१६ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਚਯ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਦਧਰਮ ਵੀ ਧਰਮ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.130.17
अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते ॥ १२.१३०.१७ ॥
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸ਼ੱਕ ਕਿਹੜਾ?
12.130.18
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२.१३०.१८ ॥
ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।
12.130.19
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२.१३०.१९ ॥
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਲਈ, ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
12.130.20
तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः ।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२.१३०.२० ॥
ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.130.21
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत ॥ १२.१३०.२१ ॥
ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੁਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ — ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.130.22
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः ॥ १२.१३०.२२ ॥
ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਯੱਗ ਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਵੀ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.130.23
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च ।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः ॥ १२.१३०.२३ ॥
ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਗਲਤ ਰਾਹ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਚਣ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਹੜਾ? ਬਿਨਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.130.24
तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२.१३०.२४ ॥
ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਣਾ ਵਿਹਿਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਹੈ।
12.130.25
स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः ।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२.१३०.२५ ॥
ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਨਾ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਲਈ; ਪਹਿਲਾ ਵਿਹਿਤ ਮਾਰਗ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਦਲਵੇਂ ਮਾਰਗ ਨਾਲ।
12.130.26
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२.१३०.२६ ॥
ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਅਨਿਆਏ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਿਕਾ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.130.27
क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२.१३०.२७ ॥
ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਕਿਉਂ? ਇਹ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ: ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.130.28
आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२.१३०.२८ ॥
ਦੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.130.29
अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२.१३०.२९ ॥
ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ, ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵਿਕਾ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚਰਦੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.130.30
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२.१३०.३० ॥
ਸ਼ੰਖ-ਲਿਖਿਤ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਪਣਾ ਕੇ ਜੀਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ।
12.130.31
परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.१३०.३१ ॥
ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
12.130.32
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२.१३०.३२ ॥
ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.130.33
कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा ॥ १२.१३०.३३ ॥
ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਰਾਜਾ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਦੰਡ, ਬਲ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸੰਚਿਤ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਭੇਦ ਨਾ ਰੱਖੇ।
12.130.34
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२.१३०.३४ ॥
ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੀਜ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.130.35
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि ॥ १२.१३०.३५ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵੀ, ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਹਨ।
12.130.36
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२.१३०.३६ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੂਲ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਬਲ ਹੈ; ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਮੂਲ ਫਿਰ ਬਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ।
12.130.37
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३७ ॥
ਇੱਥੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਲ ਕਿਵੇਂ? ਉਸੇ ਲਈ ਪੀੜਾ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.130.38
अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३८ ॥
ਯੱਗ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਰਜ ਵੀ ਕਾਰਜ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.130.39
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम्।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२.१३०.३९ ॥
ਅਰਥ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੋਰ ਵੀ। ਅਨਰਥ ਲਈ ਵੀ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੇਧਾਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਕਾਰਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਵੇਖੇ।
12.130.40
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः ।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम् ॥ १२.१३०.४० ॥
ਯੱਗ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੱਗ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਲਈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ। ਯੱਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਹੋਰ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਯੱਗ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.130.41
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ॥ १२.१३०.४१ ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਉਪਮਾ ਆਖਾਂਗਾ।
12.130.42
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः ।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ॥ १२.१३०.४२ ॥
ਯੱਗ ਲਈ ਯੂਪ ਕੱਟਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੇ ਨੇੜਲੇ ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ।
12.130.43
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन् ।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२.१३०.४३ ॥
ਉਹ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਤਾਪਕ।
12.130.44
धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२.१३०.४४ ॥
ਧਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਸ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਧਨ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.130.45
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२.१३०.४५ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਾਰੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.130.46
नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२.१३०.४६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਧਨ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ।
12.130.47
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः ॥ १२.१३०.४७ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਧਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
12.130.48
न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन ।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा ॥ १२.१३०.४८ ॥
ਰਾਜੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.130.49
ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२.१३०.४९ ॥
ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.130.50
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ॥ १२.१३०.५० ॥
ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਦੁਰਬਲ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਧਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.130.51
कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम् ।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन ॥ १२.१३०.५१ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ — ਇਹ ਸਭ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।