మహాభారతం · అధ్యాయం 12.130
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.130.1
त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
… संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२.१३०.१ ॥
ఓ భారతా, మూడు విధాలుగా క్షీణిస్తూ, అనేక శత్రువులు ఉన్నవాడికి, ఖజానా తరిగి బలహీనుడైనవాడికి ఏ గతి?
12.130.2
…मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२.१३०.२ ॥
…మంత్రుల సహాయం లేనివాడు, ఆలోచనలు అన్ని వైపులా తెలిసిపోయినవాడు, స్థానం జారిపోతున్నవాడు, వేరే మార్గం చూడనివాడు…
12.130.3
परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः ।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा ॥ १२.१३०.३ ॥
శత్రు సైన్యంచే దాడికి గురైనవాడు, ఇతర రాజ్యాలను తొక్కివేయువాడు, యుద్ధంలో నిమగ్నమైన, బలవంతునితో పోరాడుతున్న బలహీనుని…
12.130.4
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात्। ॥ १२.१३०.४ ॥
రాజ్యం సక్రమంగా లేనివాడికి, దేశకాలాలను విస్మరించేవాడికి సాంత్వన లభించదు; అతిపీడనం వల్ల భేదం కూడా కలుగుతుంది.
12.130.5
जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ।
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ। ॥ १२.१३०.५ ॥
కానీ జీవితం కోసం లేదా ధనం కోసం చేసే పనిలో ఏ సత్కార్యం ఉంటుంది? ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఈ గుహ్యమైన ధర్మాన్ని అడగకు.
12.130.6
प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर ।
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२.१३०.६ ॥
ఓ యుధిష్ఠిరా, ఈ ధర్మం గురించి అడిగినా నేను చెప్పడానికి ఉత్సాహం చూపలేను. ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ధర్మం వాక్కు కంటే, బుద్ధి కంటే కూడా సూక్ష్మమైనది; సదాచారుల ఉపమానం విని ఎప్పుడో ఒకప్పుడు సాధువు అవుతాడు.
12.130.7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया ॥ १२.१३०.७ ॥
బుద్ధిపూర్వకంగా చేసిన కర్మ వల్ల మనుషుడు ధనవంతుడవుతాడా లేదా, ఇదీ అటువంటి అనుప్రశ్నే; దానిని నీ స్వంత బుద్ధితో ధ్యానించు.
12.130.8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात् ॥ १२.१३०.८ ॥
భరతుడా, రాజ్యకార్యాల కోసం ధర్మంతో నిండిన ఉపాయాన్ని విను; ధర్మకారణంగా ఇటువంటి ధర్మంలో నేను ఉండాలని కోరను.
12.130.9
दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम ।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम् ॥ १२.१३०.९ ॥
ఇక్కడ ఇది దుఃఖాన్ని కలిగించవచ్చు; కానీ తరువాత నేను సమర్థుడనవుతాను, అన్ని అభిప్రాయాల నిశ్చయాన్ని తెలుసుకున్న తర్వాత.
12.130.10
यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२.१३०.१० ॥
మనుషుడు ఎంతగా నిత్యం శాస్త్రాన్ని పరిశీలిస్తాడో, అంతగా అతడు తెలుసుకుంటాడు; అతని విజ్ఞానం కూడా ప్రకాశిస్తుంది.
12.130.11
अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते ।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः ॥ १२.१३०.११ ॥
అజ్ఞానం వల్ల మనుషునికి అయోగం కలుగుతుంది; విజ్ఞానం వల్ల యోగమూ కలుగుతుంది, ఆ యోగం గొప్ప సమృద్ధిని ఇస్తుంది.
12.130.12
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२.१३०.१२ ॥
సందేహం లేకుండా, అసూయ లేకుండా ఈ మాటను విను: రాజు ఖజానా క్షీణించడం వల్లనే బలం క్షీణిస్తుంది.
12.130.13
कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२.१३०.१३ ॥
రాజు వీరి నుండి ఎల్లప్పుడూ తన బలానికి తగినట్లు కోశాన్ని సమకూర్చాలి. సమయం వచ్చినపుడు అనుగ్రహం కూడా చూపాలి; ఇక్కడ ఇప్పుడు ఇదే ధర్మం.
12.130.14
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत ॥ १२.१३०.१४ ॥
పూర్వులు ఆచరించిన ఈ ఉపాయ ధర్మాన్ని పొంది, సమర్థులకు ఆపదలలో మరో ధర్మం ఉంది, భారతా; అది స్వల్పమైనది.
12.130.15
प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति ॥ १२.१३०.१५ ॥
కర్మమే ధర్మమని చెప్పబడుతుంది; ధర్మంలో జీవనోపాధియే గొప్పది. ధర్మాన్ని న్యాయంగా పొందినవాడు, బలవంతుడైనా పతనం చెందడు.
12.130.16
यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२.१३०.१६ ॥
ధర్మ సంచయం పూర్తిగా ఉండదు కాబట్టి, ఆపద్ధర్మం కూడా ధర్మ లక్షణంతో ఉందని వినబడుతుంది.
12.130.17
अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते ॥ १२.१३०.१७ ॥
ఆ సందర్భంలో అధర్మం పుడుతుందని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. అప్పుడు క్షత్రియునికి అక్కడ సందేహమేమిటి?
12.130.18
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२.१३०.१८ ॥
అతని ధర్మం క్షీణించకుండా, అతడు శత్రువు వశమైపోకుండా, ఇక్కడ అదే చేయాలని చెబుతారు; తనను తానే కుంగదీసుకోకూడదు.
12.130.19
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२.१३०.१९ ॥
పూర్తిగా ధర్మం కోసమే, ఇతరుల కోసం కాదు, తన కోసం కూడా కాదు; అన్ని ఉపాయాలతో తనను ఉద్ధరించుకోవాలి — ఇదే నిశ్చయం.
12.130.20
तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः ।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२.१३०.२० ॥
ప్రియ పుత్రా, ఈ విషయంలో ధర్మజ్ఞులు, ధర్మనిపుణులు చేసిన నిశ్చయం ఇదే: క్షత్రియుని జీవనం ప్రయత్నంతో, బాహుబలంతో సాగుతుంది అని శ్రుతి చెబుతోంది.
12.130.21
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत ॥ १२.१३०.२१ ॥
క్షత్రియునికి జీవనోపాధి అడ్డుపడినప్పుడు అతడు ఎవరి నుండైనా తీసుకోవడానికి అర్హుడు — తపస్వుల ధనాన్ని, శ్రోత్రియ బ్రాహ్మణుల ధనాన్ని తప్ప, భారతా.
12.130.22
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः ॥ १२.१३०.२२ ॥
కష్టాల్లో పడిన బ్రాహ్మణుడు, యజ్ఞం చేయించకూడని వానికి కూడా యజ్ఞం చేయించవచ్చు; భుజింపరాని ఆహారాన్ని కూడా భుజించవచ్చు — ఇందులో సందేహం లేదు.
12.130.23
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च ।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः ॥ १२.१३०.२३ ॥
బాధితునికి, తప్పుదారి పట్టి పీడింపబడేవానికి, తప్పించుకునే ద్వారం ఏది? ద్వారం లేకుండా పారిపోయేవాడు అలాగే బాధపడతాడు.
12.130.24
तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२.१३०.२४ ॥
అతని ఖజానా, సైన్యం బలహీనపడితే లోకమంతా అవమానిస్తుంది; భిక్షాటన విధించబడలేదు, వైశ్య-శూద్రుల జీవనమూ కాదు.
12.130.25
स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः ।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२.१३०.२५ ॥
తన ధర్మంలో తదుపరి క్రమానికి తిరిగి రావడం, ఇతర మార్గంతో జీవించని వానికి; మొదట విధించిన మార్గాన్ని విడిచిపెట్టేవానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గంతో జీవనం.
12.130.26
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२.१३०.२६ ॥
ఆపదలో పడినవాడు ధర్మాలకు విరుద్ధంగా, అన్యాయ మార్గాలతో జీవించడం; జీవనోపాధి క్షీణించినప్పుడు ఇది బ్రాహ్మణులలో కూడా కనిపించింది.
12.130.27
क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२.१३०.२७ ॥
క్షత్రియునిపై సందేహం ఎందుకు? ఇది ఎల్లప్పుడూ నిశ్చయం: అతడు శ్రేష్ఠుల నుండి స్వీకరించాలి; ఏ విధంగానూ కుంగిపోకూడదు.
12.130.28
आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२.१३०.२८ ॥
బాధితులను, ప్రజలను రక్షించువానినే క్షత్రియుడని తెలుసుకుంటారు; కావున రక్షించే క్షత్రియ బంధువు స్వీకరించడమే చేయవలసినది.
12.130.29
अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२.१३०.२९ ॥
ఇతర సందర్భాలలో కూడా, హింస ద్వారా వచ్చే జీవనోపాధి ఇక్కడ ఎవరికీ లేదు; అడవిలో పుట్టి ఒంటరిగా తిరిగే మునికి కూడా లేదు.
12.130.30
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२.१३०.३० ॥
శంఖ-లిఖితుల జీవనమార్గాన్ని అనుసరించి జీవించడం సాధ్యం కాదు; కురుశ్రేష్ఠా, ముఖ్యంగా ప్రజలను పాలించాలని కోరేవానికి.
12.130.31
परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.१३०.३१ ॥
ఆపదలో రాజు, రాష్ట్రం ఒకరికొకరు సహాయం చేసుకోవాలి; ఇదే సనాతన ధర్మం.
12.130.32
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२.१३०.३२ ॥
ఆపదల్లో రాజు ధన రాశులతో రాష్ట్రాన్ని రక్షించినట్లే, కష్టంలో రాష్ట్రం రాజును రక్షించాలి.
12.130.33
कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा ॥ १२.१३०.३३ ॥
ఆకలితో చుట్టుముట్టబడినా రాజు ఖజానా, దండం, సైన్యం, మిత్రులు, సంచిత సంపద వంటి వాటిలో రాష్ట్రానికి భేదం చూపకూడదు.
12.130.34
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२.१३०.३४ ॥
ధర్మవేత్తలు విత్తనాన్ని ఆహారంతో పూరించాలని తెలుసుకుంటారు; ఇందులో మహామాయావి శంబరుని దర్శనం ఉందని అంటారు.
12.130.35
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि ॥ १२.१३०.३५ ॥
జీవనోపాధి లేక రాష్ట్రం క్షీణిస్తున్న రాజు జీవితానికి ధిక్కారం; ఇతర మనుషులూ, విదేశీయులూ కూడా బాధపడుతున్నారు.
12.130.36
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२.१३०.३६ ॥
రాజుకు ఖజానా మరియు బలమే మూలం; ఖజానాకు మూలం మళ్ళీ బలమే. అదే అన్ని ధర్మాలకు మూలం; ప్రజలు మళ్ళీ ధర్మమూలంలో నిలిచి ఉన్నారు.
12.130.37
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३७ ॥
ఇక్కడ ఇతరులను పీడించకుండా కోశం ఎలా సాధ్యం, బలం ఎలా? దాని కోసం పీడించినా రాజు దోషాన్ని పొందడు.
12.130.38
अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३८ ॥
యజ్ఞ కర్మలలో అకార్యమైనదైనా కార్యం కోసం చేయబడుతుంది. ఈ కారణంగా రాజు దోషాన్ని పొందడు.
12.130.39
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम्।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२.१३०.३९ ॥
అర్థం కోసం మరొకటి జరుగుతుంది, దానికి విరుద్ధంగా ఇంకొకటి ఉంది. అనర్థం కోసం కూడా మరొకటి ఉంది; అవన్నీ నిజంగా అర్థానికి కారణమే. ఈ విధంగా బుద్ధితో మేధావి కార్యనిశ్చయాన్ని చూడాలి.
12.130.40
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः ।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम् ॥ १२.१३०.४० ॥
యజ్ఞం కోసం మరొకటి జరుగుతుంది, యజ్ఞం మరో ప్రయోజనం కోసం; అలాగే ఇంకొకటి. యజ్ఞ స్వప్రయోజనం కోసమే మరొకటి ఉంది; అవన్నీ యజ్ఞాన్ని సాధించేవే.
12.130.41
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ॥ १२.१३०.४१ ॥
ఇక్కడ ధర్మతత్త్వాన్ని ప్రకాశింపజేసే ఒక ఉపమను చెబుతాను.
12.130.42
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः ।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ॥ १२.१३०.४२ ॥
యజ్ఞం కోసం యూపాన్ని నరుకుతారు; అక్కడ మార్గానికి అడ్డుగా ఉన్న కొన్ని పక్కనున్న చెట్లను కూడా నిశ్చయంగా నరుకుతారు.
12.130.43
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन् ।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२.१३०.४३ ॥
వారు పడుతూ ఇతరులను, చెట్లను కూడా కొడతారు. అలాగే గొప్ప కోశానికి అడ్డుగా ఉన్న మనుషులను చంపకుండా ఇక్కడ సిద్ధిని నేను చూడను, ఓ శత్రుతాపకా.
12.130.44
धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२.१३०.४४ ॥
ధనంతో మనిషి ఈ లోకాన్ని, ఆ లోకాన్ని కూడా గెలుస్తాడు, ఓ భారతా. సత్యం, ధర్మవచనాలు కూడా అలాగే; నిర్ధనునికి అవి ఉండవు.
12.130.45
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२.१३०.४५ ॥
యజ్ఞ ప్రయోజనం కోసం ధనాన్ని అన్ని ఉపాయాలతో స్వీకరించాలి. ఇలా చేస్తే, చేయదగినవి, చేయకూడనివాటిలో సమానమైన దోషం ఉండదు, ఓ భారతా.
12.130.46
नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२.१३०.४६ ॥
ఓ రాజా, ఓ భారతా, సభలో ఉండేవారిద్దరూ ఏ విధంగానూ కాదు. అడవుల్లో ఎక్కడా ధనవృద్ధులను నేను చూడను.
12.130.47
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः ॥ १२.१३०.४७ ॥
భూమిపై ఇక్కడ కనిపించే ఏ ధనమైనా 'ఇది నాదవ్వాలి, ఇది నాదవ్వాలి' అని మనిషి భావిస్తాడు.
12.130.48
न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन ।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा ॥ १२.१३०.४८ ॥
రాజుకు సమానమైన ధర్మం ఏ విధంగానూ లేదు. రాజులకు ధర్మం ఇలా చెప్పబడింది; ఆపద సమయంలో దాని ప్రయోజనం వేరుగా ఉంటుంది.
12.130.49
ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२.१३०.४९ ॥
కొందరు జ్ఞానంతో, కర్మతో శ్రమిస్తారు; కొందరు తపస్వులు తపస్సుతో శ్రమిస్తారు; మరికొందరు బుద్ధితో, నేర్పుతో ధనాన్ని కూడబెట్టుకుంటారు.
12.130.50
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ॥ १२.१३०.५० ॥
ధనం లేనివాడిని దుర్బలుడు అంటారు; ధనంతో మనిషి బలవంతుడవుతాడు. బలవంతునికి అన్నీ లభిస్తాయి; ధనాగారం కలవాడు అన్నిటినీ దాటిపోతాడు.
12.130.51
कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम् ।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन ॥ १२.१३०.५१ ॥
కోశం, ధర్మం, కామం, పరలోకం — ఇవన్నీ ఇందులోనే ఉన్నాయి. దాన్ని ధర్మంతోనే కోరాలి; అధర్మంతో ఎప్పుడూ కాదు.