ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.130
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.130.1
त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
… संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२.१३०.१ ॥
ಓ ಭಾರತ, ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ, ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳಿರುವ, ಖಜಾನೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಬಲಹೀನನಾದವನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ?
12.130.2
…मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२.१३०.२ ॥
…ಮಂತ್ರಿಗಳ ನೆರವಿಲ್ಲದವನು, ಸಲಹೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಿಳಿದಿರುವವನು, ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಜಾರುತ್ತಿರುವವನು, ಬೇರೆ ದಾರಿ ಕಾಣದವನು…
12.130.3
परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः ।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा ॥ १२.१३०.३ ॥
ಶತ್ರು ಸೇನೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೊಳಗಾದವನು, ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ತುಳಿಯುವವನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ, ಬಲಿಷ್ಠನಿಂದ ಹೋರಾಡಲ್ಪಡುವ ದುರ್ಬಲನ…
12.130.4
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात्। ॥ १२.१३०.४ ॥
ರಾಜ್ಯ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಲ್ಲದವನಿಗೆ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ದೊರಕದು; ಅತಿಯಾದ ಪೀಡನೆಯಿಂದ ಭೇದವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.
12.130.5
जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ।
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ। ॥ १२.१३०.५ ॥
ಆದರೆ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸತ್ಕಾರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ? ಓ ಭರತರ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ಗುಹ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೇಳಬೇಡ.
12.130.6
प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर ।
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२.१३०.६ ॥
ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಈ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ನಾನು ಹೇಳಲು ಉತ್ಸಾಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಧರ್ಮವು ವಾಕ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು; ಸದಾಚಾರಿಗಳ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಒಬ್ಬನು ಯಾವಾಗಲೋ ಸಾಧು ಆಗುತ್ತಾನೆ.
12.130.7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया ॥ १२.१३०.७ ॥
ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮೃದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಇದೂ ಅಂತಹದೇ ಅನುಪ್ರಶ್ನೆ; ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚಿಂತಿಸು.
12.130.8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात् ॥ १२.१३०.८ ॥
ಭಾರತನೇ, ರಾಜ್ಯ ನಡೆಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳು; ಧರ್ಮಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.130.9
दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम ।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम् ॥ १२.१३०.९ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಇದು ದುಃಖವನ್ನು ತರಬಹುದು; ಆದರೆ ನಂತರ ನಾನು ಶಕ್ತನಾಗುತ್ತೇನೆ, ಎಲ್ಲ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ.
12.130.10
यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२.१३०.१० ॥
ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ನಿತ್ಯವೂ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ, ಅಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.
12.130.11
अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते ।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः ॥ १२.१३०.११ ॥
ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಯೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯೋಗವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಯೋಗ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.
12.130.12
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२.१३०.१२ ॥
ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ, ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು: ರಾಜನ ಖಜಾನೆಯ ಕ್ಷಯದಿಂದಲೇ ಸೇನಾಬಲದ ಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
12.130.13
कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२.१३०.१३ ॥
ರಾಜನು ಇವರಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ತನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೋಶವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ತೋರಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಈಗ ಇದೇ ಧರ್ಮ.
12.130.14
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत ॥ १२.१३०.१४ ॥
ಹಿರಿಯರು ಆಚರಿಸಿದ ಈ ಉಪಾಯ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಮರ್ಥರಿಗೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮವೂ ಇದೆ, ಭಾರತ; ಅದು ಅಲ್ಪವಾದುದು.
12.130.15
प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति ॥ १२.१३०.१५ ॥
ಕರ್ಮವೇ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಜೀವನೋಪಾಯವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಧರ್ಮವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರ ಪಡೆದವನು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.
12.130.16
यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२.१३०.१६ ॥
ಧರ್ಮದ ಸಂಚಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಆಪತ್ಧರ್ಮವೂ ಧರ್ಮಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.130.17
अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते ॥ १२.१३०.१७ ॥
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇನು?
12.130.18
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२.१३०.१८ ॥
ಅವನ ಧರ್ಮ ಕುಂದದಂತೆ, ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.
12.130.19
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२.१३०.१९ ॥
ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಇತರರಿಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಎಲ್ಲಾ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಇದೇ ನಿಶ್ಚಯ.
12.130.20
तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः ।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२.१३०.२० ॥
ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ತಿಳಿದವರು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು ಮಾಡಿದ ನಿಶ್ಚಯ ಇದು: ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಜೀವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ, ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
12.130.21
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत ॥ १२.१३०.२१ ॥
ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಜೀವನೋಪಾಯ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅವನು ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಹ — ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭಾರತ.
12.130.22
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः ॥ १२.१३०.२२ ॥
ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಬಾರದವನಿಗೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಬಹುದು; ತಿನ್ನಬಾರದ ಆಹಾರವನ್ನೂ ತಿನ್ನಬಹುದು — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
12.130.23
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च ।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः ॥ १२.१३०.२३ ॥
ಪೀಡಿತನಿಗೆ, ತಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದವನಿಗೆ, ಪಾರಾಗುವ ಬಾಗಿಲು ಯಾವುದು? ಬಾಗಿಲಿಲ್ಲದೆ ಓಡುವವನು ಹಾಗೆಯೇ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
12.130.24
तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२.१३०.२४ ॥
ಅವನ ಖಜಾನೆ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯ ದುರ್ಬಲವಾದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವಮಾನ; ಭಿಕ್ಷಾಟನೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ವೈಶ್ಯ-ಶೂದ್ರರ ಜೀವನವೂ ಅಲ್ಲ.
12.130.25
स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः ।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२.१३०.२५ ॥
ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದು, ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬದುಕದವನಿಗೆ; ಮೊದಲು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೊರೆದವನಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಜೀವನ.
12.130.26
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२.१३०.२६ ॥
ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದವನು ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಅನ್ಯಾಯದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಬದುಕುವುದು; ಜೀವನೋಪಾಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.
12.130.27
क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२.१३०.२७ ॥
ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇಕೆ? ಇದು ಸದಾ ನಿಶ್ಚಿತ: ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಪಡೆಯಬೇಕು; ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕುಸಿಯಬಾರದು.
12.130.28
आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२.१३०.२८ ॥
ಪೀಡಿತರನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನನ್ನೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬಂಧುವು ಪಡೆಯಬೇಕು.
12.130.29
अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२.१३०.२९ ॥
ಬೇರೆಡೆಯೂ, ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಬರುವ ಜೀವನೋಪಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ; ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಮುನಿಗೂ ಇಲ್ಲ.
12.130.30
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२.१३०.३० ॥
ಶಂಖ-ಲಿಖಿತರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬದುಕುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ.
12.130.31
परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.१३०.३१ ॥
ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೂ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.
12.130.32
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२.१३०.३२ ॥
ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸಂಪತ್ತಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರವು ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
12.130.33
कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा ॥ १२.१३०.३३ ॥
ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಖಜಾನೆ, ದಂಡ, ಸೈನ್ಯ, ಮಿತ್ರರು ಅಥವಾ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಇತರ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಭೇದ ಮಾಡಬಾರದು.
12.130.34
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२.१३०.३४ ॥
ಧರ್ಮಜ್ಞರು ಬೀಜವನ್ನು ಆಹಾರದಿಂದ ಪೂರೈಸಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಯಾವಿ ಶಂಬರನ ದರ್ಶನವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.130.35
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि ॥ १२.१३०.३५ ॥
ಜೀವನೋಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಕ್ಷೀಣಿಸುವ ರಾಜನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಇತರ ಜನರೂ, ವಿದೇಶಿಯರೂ ಸಹ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.
12.130.36
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२.१३०.३६ ॥
ರಾಜನಿಗೆ ಖಜಾನೆ ಮತ್ತು ಬಲವೇ ಮೂಲ; ಖಜಾನೆಯ ಮೂಲ ಮತ್ತೆ ಬಲವೇ. ಅದೇ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲ; ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ.
12.130.37
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३७ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಇತರರನ್ನು ಪೀಡಿಸದೆ ಕೋಶ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ, ಬಲವೂ ಹೇಗೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದರೂ ರಾಜನು ದೋಷಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.130.38
अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३८ ॥
ಯಜ್ಞ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾರ್ಯವೆನಿಸಿದುದೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜನು ದೋಷಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ.
12.130.39
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम्।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२.१३०.३९ ॥
ಅರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು ಮತ್ತೊಂದು. ಅನರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಇನ್ನೊಂದು ಇದೆ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅರ್ಥದ ಕಾರಣವೇ. ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮೇಧಾವಿ ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.
12.130.40
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः ।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम् ॥ १२.१३०.४० ॥
ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞವು ಬೇರೊಂದು ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು. ಯಜ್ಞದ ಸ್ವಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ಇದೆ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವವು.
12.130.41
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ॥ १२.१३०.४१ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.130.42
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः ।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ॥ १२.१३०.४२ ॥
ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಯೂಪವನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಸಮೀಪದ ಕೆಲವು ಮರಗಳನ್ನೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಡಿಯುತ್ತಾರೆ.
12.130.43
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन् ।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२.१३०.४३ ॥
ಅವರು ಬೀಳುತ್ತಾ ಇತರರನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮಹಾ ಕೋಶಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ, ಓ ಶತ್ರುತಾಪಕನೇ.
12.130.44
धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२.१३०.४४ ॥
ಧನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಈ ಲೋಕವನ್ನೂ ಆ ಲೋಕವನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಓ ಭಾರತ. ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಚನಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ; ನಿರ್ಧನನಿಗೆ ಅವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
12.130.45
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२.१३०.४५ ॥
ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಓ ಭಾರತ.
12.130.46
नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२.१३०.४६ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಓ ಭಾರತ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇಬ್ಬರೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಧನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧರಾದವರನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
12.130.47
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः ॥ १२.१३०.४७ ॥
ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಯಾವ ಧನವಾದರೂ 'ಇದು ನನ್ನದಾಗಲಿ, ಇದು ನನ್ನದಾಗಲಿ' ಎಂದು ಮನುಷ್ಯ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.130.48
न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन ।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा ॥ १२.१३०.४८ ॥
ರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಧರ್ಮ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಜರಿಗೆ ಧರ್ಮ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನ ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
12.130.49
ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२.१३०.४९ ॥
ಕೆಲವರು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಿಂದ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವು ತಪಸ್ವಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಚತುರತೆಯಿಂದ ಧನಸಂಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
12.130.50
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ॥ १२.१३०.५० ॥
ಧನವಿಲ್ಲದವನನ್ನು ದುರ್ಬಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಧನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಬಲವಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಲವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಕೋಶವುಳ್ಳವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಟುತ್ತಾನೆ.
12.130.51
कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम् ।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन ॥ १२.१३०.५१ ॥
ಕೋಶ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ. ಅದನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬಯಸಬೇಕು; ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ.