महाभारत · अध्याय 12.130
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.130.1
त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
… संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२.१३०.१ ॥
हे भारता, तिन्ही बाजूंनी क्षीण होत चाललेल्या, अनेक शत्रू असलेल्या, कोष क्षीण आणि बलहीन झालेल्याची काय गती?
12.130.2
…मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२.१३०.२ ॥
…अमात्यांच्या साहाय्याविना, ज्याचे मंत्र सर्वत्र ज्ञात झाले आहेत, जो स्थानभ्रष्ट होत आहे आणि दुसरा मार्ग पाहत नाही अशा…
12.130.3
परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः ।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा ॥ १२.१३०.३ ॥
शत्रुसैन्याने आक्रमण केलेल्या, इतर राष्ट्रांना तुडवणाऱ्या, युद्धात गुंतलेल्या, बलवानाशी लढणाऱ्या दुर्बलाचे…
12.130.4
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात्। ॥ १२.१३०.४ ॥
ज्याचे राष्ट्र सुव्यवस्थित नाही आणि जो देश-काळाची अवहेलना करतो, त्याला सांत्वन मिळत नाही; किंवा अतिपीडनाने फूटही पडू शकते.
12.130.5
जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ।
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ। ॥ १२.१३०.५ ॥
पण जीवनासाठी किंवा धनासाठी केलेल्या कृतीत कोणते सत्कर्म असेल? हे भरतश्रेष्ठा, या गुह्य धर्माविषयी अधिक विचारू नकोस.
12.130.6
प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर ।
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२.१३०.६ ॥
हे युधिष्ठिरा, या धर्माविषयी विचारले असता मी बोलण्यास उत्सुक नाही. हे भरतश्रेष्ठा, धर्म वाणी आणि बुद्धीहूनही सूक्ष्म आहे; सदाचारी लोकांची उपमा ऐकूनच कोणी कधी साधू होतो.
12.130.7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया ॥ १२.१३०.७ ॥
बुद्धिपूर्वक कर्माने माणूस समृद्ध होतो की नाही, हाही असाच अनुप्रश्न आहे; तो स्वतःच्या बुद्धीने विचार कर.
12.130.8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात् ॥ १२.१३०.८ ॥
हे भारता, राज्यकारभारासाठी धर्मपूर्ण उपाय ऐक; धर्मामुळे अशा धर्मात मला असायचे नाही.
12.130.9
दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम ।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम् ॥ १२.१३०.९ ॥
येथे हे दुःख देणारे ठरेल; पण नंतर मी समर्थ होईन, सर्व मतांचा निश्चय जाणून घेतल्यावर.
12.130.10
यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२.१३०.१० ॥
माणूस जितके नित्य शास्त्राचे अवलोकन करतो, तितकेच तो जाणतो; त्याचे विज्ञानही उजळते.
12.130.11
अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते ।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः ॥ १२.१३०.११ ॥
अज्ञानामुळे माणसाला अयोग उत्पन्न होतो; आणि विज्ञानामुळेही योग होतो, आणि तो योग परम समृद्धी देणारा आहे.
12.130.12
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२.१३०.१२ ॥
शंका न घेता, मत्सर न करता हे वचन ऐक: राजाच्या कोशाच्या क्षयानेच बलाचा क्षय होतो.
12.130.13
कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२.१३०.१३ ॥
राजाने यांच्याकडून नेहमी आपल्या शक्तीनुसार कोष संचित करावा. योग्य काल आल्यावर अनुग्रहही करावा; येथे सध्या हाच धर्म आहे.
12.130.14
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत ॥ १२.१३०.१४ ॥
पूर्वजांनी आचरलेला हा उपाय-धर्म स्वीकारून, हे भारता, समर्थांसाठी आपत्कालात आणखी एक धर्म आहे; तो लहान आहे.
12.130.15
प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति ॥ १२.१३०.१५ ॥
कर्मालाच धर्म म्हटले जाते; धर्मात उपजीविका अधिक महत्त्वाची आहे. धर्म न्यायानुसार प्राप्त केल्यास बलवानही खाली पडत नाही.
12.130.16
यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२.१३०.१६ ॥
कारण धर्माचा संचय पूर्णपणे नसतो, म्हणून आपद्धर्मही धर्मलक्षणयुक्त असल्याचे ऐकले जाते.
12.130.17
अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते ॥ १२.१३०.१७ ॥
त्या स्थितीत अधर्म निर्माण होतो, असे ज्ञानी जाणतात. मग क्षत्रियासाठी तेथे संशय कसला?
12.130.18
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२.१३०.१८ ॥
त्याचा धर्म क्षीण होऊ नये आणि तो शत्रूच्या वशात जाऊ नये म्हणून येथे तेच करावे, असे लोक म्हणतात; स्वतःला खचवू नये.
12.130.19
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२.१३०.१९ ॥
पूर्णपणे धर्मासाठीच, दुसऱ्यासाठी नव्हे आणि स्वतःसाठीही नव्हे; सर्व उपायांनी स्वतःला उन्नत करावे — हाच निश्चय आहे.
12.130.20
तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः ।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२.१३०.२० ॥
प्रिय वत्सा, या बाबतीत धर्मज्ञ आणि धर्मनिपुण यांचा निश्चय असा आहे की क्षत्रियाचे जीवन उद्यमाने आणि बाहुबलाने चालते — असे श्रुती सांगते.
12.130.21
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत ॥ १२.१३०.२१ ॥
क्षत्रियाची उपजीविका अडवली गेली तर तो कोणाकडूनही घेण्यास पात्र आहे — तपस्व्यांचे धन आणि श्रोत्रिय ब्राह्मणांचे धन सोडून, हे भारता.
12.130.22
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः ॥ १२.१३०.२२ ॥
संकटात सापडलेला ब्राह्मण, ज्याचा यज्ञ करवू नये अशालाही यज्ञ करवू शकतो; अभोज्य अन्नही खाऊ शकतो — यात संशय नाही.
12.130.23
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च ।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः ॥ १२.१३०.२३ ॥
पीडित आणि चुकीच्या मार्गाने त्रस्त झालेल्याला सुटकेचे द्वार कोणते? दाराविना पळणारा तसाच पीडित होतो.
12.130.24
तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२.१३०.२४ ॥
त्याचा कोश आणि सैन्य क्षीण झाल्यास सर्व जगाकडून अपमान होतो; भिक्षाटन विहित नाही, वैश्य किंवा शूद्राची उपजीविकाही नाही.
12.130.25
स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः ।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२.१३०.२५ ॥
आपल्या धर्माच्या पुढील क्रमाकडे परत येणे, दुसऱ्या मार्गाने उपजीविका न करणाऱ्यासाठी; प्रथम विहित मार्ग सोडणाऱ्याचे जीवन पर्यायी मार्गाने चालते.
12.130.26
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२.१३०.२६ ॥
आपत्तीत सापडलेला माणूस धर्माविरुद्ध, अन्यायी मार्गांनी उपजीविका करतो; उपजीविका संपल्यावर हे ब्राह्मणांमध्येही पाहिले गेले आहे.
12.130.27
क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२.१३०.२७ ॥
क्षत्रियाबाबत संशय का? हे सदैव निश्चित आहे: त्याने श्रेष्ठ लोकांकडून घ्यावे; कोणत्याही प्रकारे खचून जाऊ नये.
12.130.28
आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२.१३०.२८ ॥
पीडितांचा आणि प्रजेचा रक्षक तोच क्षत्रिय असे जाणतात; म्हणून रक्षण करणाऱ्या क्षत्रिय बांधवाने घेणे कर्तव्य आहे.
12.130.29
अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२.१३०.२९ ॥
इतरत्रही, हिंसेतून येणारी उपजीविका येथे कोणासाठीही नाही; वनात जन्मलेल्या आणि एकाकी फिरणाऱ्या मुनीलाही ती नाही.
12.130.30
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२.१३०.३० ॥
शंख-लिखितांची उपजीविका स्वीकारून जगणे शक्य नाही; हे कुरुश्रेष्ठा, विशेषतः प्रजापालन इच्छिणाऱ्याला.
12.130.31
परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२.१३०.३१ ॥
संकटात राजाने आणि राष्ट्राने एकमेकांना साहाय्य करावे; हाच सनातन धर्म आहे.
12.130.32
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२.१३०.३२ ॥
संकटात राजा द्रव्यराशींनी राष्ट्राचे रक्षण करतो, त्याप्रमाणे व्यसनात राष्ट्राने राजाचे रक्षण करावे.
12.130.33
कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा ॥ १२.१३०.३३ ॥
भुकेने वेढलेला असतानाही राजाने कोष, दंड, बल, मित्र किंवा संचित इतर कशातही राष्ट्रापासून भेद करू नये.
12.130.34
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२.१३०.३४ ॥
धर्मज्ञ म्हणतात की बीज अन्नाने पूर्ण करावे; यात महामायावी शंबराचे दर्शन आहे असे म्हणतात.
12.130.35
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि ॥ १२.१३०.३५ ॥
ज्या राजाचे राष्ट्र उपजीविकेच्या अभावामुळे खचते त्याच्या जीवनाला धिक्कार असो; तेथे इतर लोक, अगदी परदेशीयही, क्लेश भोगतात.
12.130.36
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२.१३०.३६ ॥
राजाचे मूळ कोष आणि बल आहे; कोषाचे मूळ पुन्हा बलच आहे. तेच सर्व धर्मांचे मूळ; प्रजा पुन्हा धर्ममूळावर उभी आहे.
12.130.37
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३७ ॥
येथे इतरांना पीडा न देता कोश कसा शक्य आहे, आणि बल कसे? त्यासाठी पीडा देऊनही राजा दोषाला पात्र होत नाही.
12.130.38
अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति ॥ १२.१३०.३८ ॥
यज्ञकर्मांत अकार्यही कार्यासाठी केले जाते. या कारणामुळे राजा दोषाला पात्र होत नाही.
12.130.39
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम्।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२.१३०.३९ ॥
अर्थासाठी दुसरे घडते, त्याच्या उलट आणखी एक असते. अनर्थासाठीही दुसरे असते; ते सर्व खरोखर अर्थाचे कारण आहे. अशा रीतीने बुद्धीने मेधावी पुरुषाने कार्यनिश्चय पाहावा.
12.130.40
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः ।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम् ॥ १२.१३०.४० ॥
यज्ञासाठी दुसरे घडते, यज्ञ दुसऱ्या हेतूसाठी; तसेच आणखी एक. यज्ञाच्या स्वतःच्या प्रयोजनासाठी दुसरे आहे; ते सर्व यज्ञ साधणारे आहे.
12.130.41
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ॥ १२.१३०.४१ ॥
येथे मी धर्मतत्त्व प्रकाशित करणारी एक उपमा सांगेन.
12.130.42
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः ।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ॥ १२.१३०.४२ ॥
यज्ञासाठी यूप तोडतात; तेथे मार्गात अडथळा करणारी जवळची काही झाडेही निश्चित तोडतात.
12.130.43
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन् ।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२.१३०.४३ ॥
ते पडतानाही इतरांना आणि वृक्षांनाही आघात करतात. त्याचप्रमाणे महान कोषाला जे लोक अडथळा करतात, त्यांना मारल्याशिवाय येथे मला सिद्धी दिसत नाही, हे परंतप.
12.130.44
धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२.१३०.४४ ॥
धनाने माणूस हे लोक आणि ते लोक दोन्ही जिंकतो, हे भारता. सत्य आणि धर्मवचनेही तशीच; निर्धनाजवळ ती नसतात.
12.130.45
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२.१३०.४५ ॥
यज्ञप्रयोजनासाठी सर्व उपायांनी धन घ्यावे. असे केल्याने कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांत समान दोष होत नाही, हे भारता.
12.130.46
नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२.१३०.४६ ॥
हे राजा, हे भारता, सभेत राहणारे दोघेही कोणत्याही प्रकारे नाहीत. मी अरण्यात कुठेही धनवृद्ध लोक पाहत नाही.
12.130.47
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः ॥ १२.१३०.४७ ॥
पृथ्वीवर येथे दिसणारे जे काही धन आहे, ते 'हे माझे व्हावे, हे माझे व्हावे' असे माणूस मानतो.
12.130.48
न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन ।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा ॥ १२.१३०.४८ ॥
राजासारखा धर्म कोणत्याही प्रकारे नाही. राजांसाठी धर्म असा सांगितला आहे; आपत्तीत त्याचा हेतू वेगळा असतो.
12.130.49
ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२.१३०.४९ ॥
काही लोक ज्ञान आणि कर्माने श्रम करतात, काही तपस्वी तपाने तप करतात; आणि काही बुद्धी व कौशल्याने धनसंचय करतात.
12.130.50
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ॥ १२.१३०.५० ॥
धन नसलेल्याला दुर्बल म्हणतात; धनाने माणूस बलवान होतो. बलवानाला सर्व काही प्राप्त होते; कोषवान सर्व काही पार करतो.
12.130.51
कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम् ।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन ॥ १२.१३०.५१ ॥
कोष, धर्म, काम आणि परलोक — हे सर्व यातच आहे. ते धर्मानेच मिळवण्याची इच्छा करावी; अधर्माने कधीही नाही.