महाभारत · अध्याय 12.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.14.1
अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
भ्रातृणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान् ॥ १२.१४.१ ॥
कुन्ती-पुत्र धर्मराज युधिष्ठिर कुछ नहीं बोले, जब उनके भाई तरह-तरह के वेद-सम्मत निश्चय कह रहे थे।
12.14.2
महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना ।
अभ्यभाषत राजानं द्रौपदी योषितां वरा ॥ १२.१४.२ ॥
महान कुल में उत्पन्न, शोभायुक्त और विशाल नयनों वाली स्त्रियों में श्रेष्ठ द्रौपदी ने राजा से कहा।
12.14.3
आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम् ।
सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम् ॥ १२.१४.३ ॥
राजाओं में श्रेष्ठ वे बैठे थे, भाइयों से घिरे हुए, जैसे सिंह और बाघ के समान हाथियों के झुंड का यूथपति घिरा होता है।
12.14.4
अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे ।
लालिता सततं राज्ञा धर्माधर्मनिदर्शिनी ॥ १२.१४.४ ॥
वह सदा विशेषकर युधिष्ठिर के प्रति अभिमानिनी थी, राजा द्वारा सदा लाड़-प्यार पाई हुई, धर्म और अधर्म का निर्देश करने वाली।
12.14.5
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणी साम्ना परमवल्गुना ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१४.५ ॥
सुन्दर कटि वाली उसने पति को संबोधित करके, अत्यंत मधुर और सौम्य वाणी में, उन्हें देखते हुए, फिर यह वचन कहा।
12.14.6
इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्ते स्तोकका इव ।
वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे ॥ १२.१४.६ ॥
हे पार्थ, तुम्हारे ये भाई बच्चों की तरह सूख रहे हैं, व्याकुल खड़े हैं, और तुम इनका अभिनंदन नहीं करते।
12.14.7
नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान् ।
उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः ॥ १२.१४.७ ॥
हे महाराज, जैसे मदमत्त महान् हाथियों को, वैसे ही इन (भाइयों) को उचित वचनों से प्रसन्न करो, जो निरंतर दुःख के भागी हैं।
12.14.8
कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः ।
भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान् ॥ १२.१४.८ ॥
हे राजन्, द्वैतवन में पहले ऐसा वचन कहकर अब शीत, वायु और धूप से पीड़ित इन सहोदरों को कैसे (छोड़ रहे हो)?
12.14.9
वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम् ।
संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः ॥ १२.१४.९ ॥
युद्ध में दुर्योधन को मारकर, विजय चाहने वाले हम सब इच्छाओं से भरी पृथ्वी का भोग करेंगे।
12.14.10
नृवीरांश्च रथान्हत्वा निहत्य च महागजान् ।
संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः ॥ १२.१४.१० ॥
हे शत्रुदमनो, वीर योद्धाओं और रथों को मारकर तथा महान् हाथियों को गिराकर, रथों और सवारों से भूमि को ढककर (हम भोग करेंगे)।
12.14.11
यजेभ विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ।
वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः ॥ १२.१४.११ ॥
विविध समृद्ध यज्ञों और पर्याप्त दक्षिणाओं के साथ यज्ञ करेंगे; वनवास से उत्पन्न दुःख हमारे लिए सुख बन जाएगा।
12.14.12
इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर ।
कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांसि नः ॥ १२.१४.१२ ॥
हे धर्मधारियों में श्रेष्ठ, स्वयं ऐसा कहकर इन (भाइयों) से, हे वीर, आज फिर हमारे मन कैसे तोड़ रहे हो?
12.14.13
न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते ।
न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते ॥ १२.१४.१३ ॥
नपुंसक पृथ्वी का भोग नहीं करता, नपुंसक धन नहीं पाता। नपुंसक के घर में पुत्र कीचड़ में मछलियों की तरह पड़े रहते हैं।
12.14.14
नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूमिमश्नुते ।
नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखं विन्दन्ति भारत ॥ १२.१४.१४ ॥
दण्ड के बिना क्षत्रिय नहीं सुशोभित होता, दण्ड के बिना वह भूमि नहीं पाता। हे भारत, दण्डहीन राजा की प्रजा सुख नहीं पाती।
12.14.15
सदेवासुरगन्घर्वैरप्सरोभिर्विभूषितम् ।
रक्षोभिर्गुह्यकैर्नागैर्मनुष्यैश्च विभूषितम् ॥ १२.१४.१५ ॥
देवों, असुरों, गन्धर्वों और अप्सराओं से विभूषित; राक्षसों, गुह्यकों, नागों और मनुष्यों से भी विभूषित।
12.14.16
त्रिवर्गेण च संपूर्णं त्रिवर्गस्यागमेन च ।
दण्डेनाभ्याहृतं सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ १२.१४.१६ ॥
त्रिवर्ग से परिपूर्ण और त्रिवर्ग के शास्त्र से युक्त, दण्ड द्वारा संचालित यह सारा जगत भोग के योग्य बनता है।
12.14.17
स्वायंभुवं महीपाल आगमं शृणु शाश्वतम् ।
विप्राणां विदितश्चायं तव चैव विशांपते ॥ १२.१४.१७ ॥
हे महीपाल, स्वयंभू (ब्रह्मा) के इस शाश्वत आगम को सुनो। हे विशांपति, यह ब्राह्मणों में प्रसिद्ध है और आपको भी ज्ञात है।
12.14.18
अराजके हि लोकेऽस्मिन्सर्वतो विद्रुते भयात् ।
रक्षार्थमस्य लोकस्य राजानमसृजत्प्रभुः।
महाकायं महावीर्यं पालने जगतः क्षमम् ॥ १२.१४.१८ ॥
इस लोक में राजा के बिना, भय से सब ओर विक्षिप्त होने पर, प्रभु ने इस लोक की रक्षा के लिए एक राजा रचा — महाकाय, महापराक्रमी, जगत के पालन में समर्थ।
12.14.19
अनिलाग्नियमार्काणामिन्द्रस्य वरुणस्य च ।
चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः ॥ १२.१४.१९ ॥
वायु, अग्नि, यम, सूर्य, इन्द्र और वरुण तथा चन्द्र एवं कुबेर के शाश्वत अंशों को लेकर ही (राजा का निर्माण हुआ है)।
12.14.20
यस्मादेषां सुरेन्द्राणां संभवत्यंशतो नृपः ।
तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥ १२.१४.२० ॥
चूँकि इन सुरेन्द्रों के अंश से राजा उत्पन्न होता है, इसीलिए वह अपने तेज से सभी प्राणियों को अभिभूत कर देता है।
12.14.21
तपत्यादित्यवच्चैव चक्षूंषि च मनांसि च ।
च चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ॥ १२.१४.२१ ॥
वह सूर्य की भाँति तपता है, और पृथ्वी पर कोई भी उसे आँखों और मन से सीधे देख नहीं सकता।
12.14.22
सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमश्च धर्मराट् ।
स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रतापवान् ॥ १२.१४.२२ ॥
वह अग्नि है, वायु है, वही सूर्य और सोम है, धर्मराज है; वही कुबेर, वही वरुण और वही महान इन्द्र है—प्रतापी है।
12.14.23
पितामहस्य देवस्य विष्णोः शर्वस्य चैव हि ।
ऋषीणां चैव सर्वेषां तस्मिंस्तेजः प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१४.२३ ॥
पितामह (ब्रह्मा) देव, विष्णु, शर्व (शिव) और सभी ऋषियों का तेज उसी में प्रतिष्ठित है।
12.14.24
बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.१४.२४ ॥
राजा को, बालक होने पर भी, 'यह तो मनुष्य है' ऐसा मानकर तुच्छ नहीं समझना चाहिए; क्योंकि यह महान देवता ही मनुष्य के रूप में स्थित है।
12.14.25
एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।
कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम् ॥ १२.१४.२५ ॥
अग्नि एक ही मनुष्य को जलाती है, जो उसके निकट अनुचित रीति से जाता है; किंतु राजा की अग्नि पूरे कुल को, उसके पशुओं और संचित धन सहित, जला देती है।
12.14.26
धृतराष्ट्रकुलं दग्धं क्रोधोद्भूतेन वह्निना ।
प्रत्यक्षमेतल्लोकस्य संशयो हि न विद्यते ॥ १२.१४.२६ ॥
क्रोध से उत्पन्न अग्नि ने धृतराष्ट्र के कुल को जला दिया है। यह संसार के सामने प्रत्यक्ष है; इसमें कोई संशय नहीं है।
12.14.27
कुलजो वृत्तसंपन्नो धार्मिकश्च महीपतिः ।
प्रजानां पालने युक्तः पूज्यते दैवतैरपि ॥ १२.१४.२७ ॥
कुलीन, सदाचार-सम्पन्न, धार्मिक और प्रजा की रक्षा में लगे हुए राजा की देवता भी पूजा करते हैं।
12.14.28
कार्यं योऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्वतः ।
कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं वैश्वरूप्यं पुनः पुनः ॥ १२.१४.२८ ॥
जो राजा कार्य, अपनी शक्ति तथा देश और काल को यथार्थ रूप से विचार कर धर्म की सिद्धि के लिए बार-बार अनेक प्रकार के उपाय करता है।
12.14.29
तस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥ १२.१४.२९ ॥
उसकी कृपा में पद्मा (लक्ष्मी) और श्री निवास करती हैं, उसके पराक्रम में विजय है, और उसके क्रोध में मृत्यु वास करती है; वह निश्चय ही सर्व तेज से परिपूर्ण है।
12.14.30
तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात्स विनश्यति मानवः ।
तस्य ह्याशुविनाशाय राजाऽपि कुरुते मनः ॥ १२.१४.३० ॥
जो मनुष्य मोह से उससे द्वेष करता है, वह नष्ट हो जाता है; और उसके शीघ्र विनाश के लिए राजा भी मन बना लेता है।
12.14.31
तस्माद्धर्मं यदिष्टेषु स व्यवस्यति पार्थिवः ।
अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तद्धर्मं न विचालयेत् ॥ १२.१४.३१ ॥
इसलिए राजा जो धर्म प्रियजनों के प्रति निश्चित करता है, और अप्रिय जनों के प्रति जो अप्रिय है, उस धर्म से उसे विचलित नहीं होना चाहिए।
12.14.32
तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् ।
ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः ॥ १२.१४.३२ ॥
उसके (राजा के) लिए, सब प्राणियों के रक्षक धर्म को, जो स्वयं से उत्पन्न है, ईश्वर ने पूर्वकाल में ब्रह्मतेज से युक्त दण्ड रचा।
12.14.33
तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
भयाद्भोगाय कल्पन्ते धर्मान्न विचलन्ति च ॥ १२.१४.३३ ॥
उसके भय से सभी प्राणी, स्थावर और जंगम, भोग के योग्य बनते हैं, और धर्म से विचलित नहीं होते।
12.14.34
देशकालौ च शक्तिं च कार्यं चावेक्ष्य तत्वतः ।
यथार्हतः संप्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्तिषु ॥ १२.१४.३४ ॥
देश, काल, शक्ति और कार्य को यथार्थ रूप से विचारकर, अन्याय करने वाले मनुष्यों पर यथोचित रूप से (दण्ड) प्रयोग करना चाहिए।
12.14.35
स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः ।
वर्णानामाश्रमाणां च धर्मप्रभुरथाव्ययः ॥ १२.१४.३५ ॥
वह राजा ही पुरुष है, वही दण्ड है, वही नेता और शासक है, और वर्णों तथा आश्रमों का धर्म-प्रभु है, वह अव्यय है।
12.14.36
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ १२.१४.३६ ॥
दण्ड ही सब प्रजाओं पर शासन करता है, दण्ड ही उनकी रक्षा करता है। सोते हुए लोगों के बीच दण्ड जागता रहता है; बुद्धिमान लोग दण्ड को ही धर्म जानते हैं।
12.14.37
सुसमीक्ष्य धृतो दण्डः सर्वा रञ्जयति प्रजाः ।
असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वशः ॥ १२.१४.३७ ॥
भलीभाँति विचार कर धारण किया गया दण्ड समस्त प्रजाओं को प्रसन्न करता है; बिना विचार के दिया गया दण्ड सर्वथा विनाश कर देता है।
12.14.38
यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२.१४.३८ ॥
यदि राजा आलस्य छोड़कर दण्ड्य अपराधियों पर दण्ड का प्रयोग न करे, तो बलवान दुर्बलों को वैसे ही खा जाएँगे जैसे जल में बड़ी मछलियाँ छोटी मछलियों को।
12.14.39
काकोऽद्याच्च पुरोडाशं श्वा चैवावलिहेद्धविः ।
स्वामित्वं न क्वचिच्च स्यात्प्रपद्येताधरोत्तरम् ॥ १२.१४.३९ ॥
कौआ पुरोडाश खा जाएगा और कुत्ता हविष्य चाट लेगा; कहीं भी स्वामित्व न रहेगा और ऊँच-नीच का क्रम उलट जाएगा।
12.14.40
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभस्तु शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ १२.१४.४० ॥
सारा संसार दण्ड से वश में आता है; शुद्ध मनुष्य दुर्लभ है। दण्ड के भय से ही समस्त जगत भोग के योग्य बनता है।
12.14.41
देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैवाभिपीडिताः ॥ १२.१४.४१ ॥
देव, दानव, गन्धर्व, राक्षस, पक्षी और नाग भी दण्ड से ही पीड़ित होकर भोग के योग्य बनते हैं।
12.14.42
दूष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ १२.१४.४२ ॥
दण्ड के भ्रम (दुरुपयोग) से सभी वर्ण दूषित हो जाएँगे, सभी सेतु (मर्यादाएँ) टूट जाएँगे और सभी लोकों में उपद्रव होगा।
12.14.43
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ १२.१४.४३ ॥
जहाँ श्याम और लाल नेत्रों वाला, पापों का नाश करने वाला दण्ड विचरता है, वहाँ प्रजाएँ मोह में नहीं पड़तीं, यदि नेता भली-भाँति देखता हो।
12.14.44
आहुस्तस्य प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।
समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम् ॥ १२.१४.४४ ॥
उसके नेता को वे राजा कहते हैं, जो सत्यवादी, सोच-समझकर कार्य करने वाला, बुद्धिमान और धर्म, काम तथा अर्थ का ज्ञाता हो।
12.14.45
तं राजा प्रणयन्सम्यक्स्वर्गायाभिप्रवर्तते ।
कामात्मविषयी क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते ॥ १२.१४.४५ ॥
उसे राजा सम्यक् रूप से शासन करते हुए स्वर्ग की ओर प्रवृत्त होता है; किन्तु कामना और विषयों में लिप्त क्षुद्र पुरुष दण्ड से ही मारा जाता है।
12.14.46
दण्डो हि सुमहातेजा दुर्धरश्चाकृतात्मभिः ।
धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेव सबान्धवम् ॥ १२.१४.४६ ॥
दण्ड अत्यन्त तेजस्वी है और जिनका मन अशुद्ध है उनके लिए दुर्धर्ष है; धर्म से डिगे हुए राजा को बन्धुओं सहित वह मार डालता है।
12.14.47
ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् ।
अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च हिंसति ॥ १२.१४.४७ ॥
तब वह दुर्ग, राष्ट्र, चराचर सहित लोक, अन्तरिक्ष में स्थित मुनियों और देवताओं को भी हानि पहुँचाता है।
12.14.48
सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना ।
अशक्यो न्यायतो नेतुं विषयांश्चैव सेवता ॥ १२.१४.४८ ॥
वह, जो असहाय, मूढ़, लोभी और अपरिपक्व बुद्धि वाला हो तथा विषयों का सेवन करता हो, उसे न्यायपूर्वक चलाना असम्भव है।
12.14.49
शुचिना सत्यसन्धेन नीतिशास्त्रानुसारिणा ।
दण्डः प्रणेतुं शक्यो हि सुसहायेन धीमता ॥ १२.१४.४९ ॥
शुचि, सत्यसंध और नीतिशास्त्र का अनुसरण करने वाले पुरुष द्वारा, और अच्छे सहायकों वाले बुद्धिमान द्वारा ही दण्ड का प्रयोग करना संभव है।
12.14.50
स्वराष्ट्रे न्यायवर्ती स्याद्भृशदण्डश्च शत्रुषु ।
सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ १२.१४.५० ॥
अपने राष्ट्र में न्यायपरायण रहे, शत्रुओं पर कठोर दण्ड दे, मित्रों के प्रति सरल हो, स्नेही जनों और ब्राह्मणों के प्रति क्षमाशील हो।
12.14.51
एवंवृत्तस्य राज्ञस्तु शिलोञ्छेनापि जीवतः ।
विस्तीर्येत यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १२.१४.५१ ॥
इस प्रकार आचरण करने वाले राजा का यश, भले ही वह शिलोञ्छ से जीवन यापन करता हो, संसार में वैसे ही फैल जाता है जैसे जल में तेल की बूँद।
12.14.52
अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरकृतात्मनः ।
संक्षिप्येन यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १२.१४.५२ ॥
किंतु विपरीत आचरण करने वाले, असंयमी राजा का यश संसार में वैसे ही सिकुड़ जाता है जैसे जल में घी की बूँद।
12.14.53
देवदेवेन रुद्रेण ब्रह्मणा च महीपते ।
विष्णुना चैव देवेन शक्रेण च महात्मना ॥ १२.१४.५३ ॥
हे पृथ्वीपति! देवों के देव रुद्र द्वारा, ब्रह्मा द्वारा, विष्णु देव द्वारा और महात्मा इन्द्र द्वारा (यह नीति प्रतिष्ठित है)।
12.14.54
लोकपालैश्च भूतैश्च पाण्डवैश्च महात्मभिः ।
धर्माद्विचलिता राजन्धार्तराष्ट्रा निपातिताः।
अधार्मिका दुराचाराः ससैन्या विनिपातिताः ॥ १२.१४.५४ ॥
लोकपालों, प्राणियों, और महात्मा पाण्डवों द्वारा हे राजन्! धर्म से विचलित होने वाले धृतराष्ट्र के पुत्र गिराए गए; अधर्मी और दुराचारी वे अपनी सेनाओं सहित नष्ट कर दिए गए।
12.14.55
तान्निहत्य न दोषस्ते स्वल्पोऽपि जगतीपते ।
छलेन मायया वाऽथ क्षत्रधर्मेण वा नृप ॥ १२.१४.५५ ॥
उन्हें मारने में आपका तनिक भी दोष नहीं, हे पृथ्वीपति। छल से, माया से, या क्षत्रियधर्म से, हे नृप।
12.14.56
मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः ।
ब्राह्मणस्यैव धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम ॥ १२.१४.५६ ॥
सब प्राणियों के प्रति मित्रता, दान, अध्ययन और तप — ये ब्राह्मण का ही धर्म है, राजा का नहीं, हे राजाओं में श्रेष्ठ।
12.14.57
असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम् ।
एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम् ॥ १२.१४.५७ ॥
दुष्टों का निग्रह और सज्जनों का परिपालन — यही राजाओं का परम धर्म है, और युद्ध में पीठ न दिखाना।
12.14.58
यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये ।
निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते ॥ १२.१४.५८ ॥
जिसमें क्षमा और क्रोध, दान और ग्रहण, भय और अभय, निग्रह और अनुग्रह — दोनों हों, वही धर्मज्ञ कहा जाता है।
12.14.59
न श्रुतेन न दानेन न सांत्वेन न चेज्यया ।
त्वयेयं पृथिवी लब्धा न संकोचेन चाप्युत ॥ १२.१४.५९ ॥
न शास्त्रज्ञान से, न दान से, न सांत्वना से, न यज्ञ से — तुमने यह पृथ्वी पाई है, और न संकोच से भी।
12.14.60
यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम् ।
हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैरनुत्तमम् ॥ १२.१४.६० ॥
शत्रुओं की वह सेना, जो वीरों से सुसज्जित थी, हाथी-घोड़े और रथों से युक्त थी, तीनों अंगों से अनुपम थी।
12.14.61
रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ।
तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम् ॥ १२.१४.६१ ॥
द्रोण और कर्ण, अश्वत्थामा तथा कृप द्वारा रक्षित वह सेना, हे वीर, तुमने मार डाली है; इसलिए इस पृथ्वी का उपभोग करो।
12.14.62
जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदैर्युतः ।
त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो ॥ १२.१४.६२ ॥
हे महाराज, अनेक जनपदों से युक्त जम्बूद्वीप, हे पुरुषश्रेष्ठ, हे प्रभो, तुमने दण्ड से जीत लिया है।
12.14.63
जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप ।
अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२.१४.६३ ॥
हे नराधिप, जम्बूद्वीप के समान क्रौञ्चद्वीप, महामेरु के पश्चिम में स्थित, तुमने दण्ड से जीत लिया है।
12.14.64
क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप ।
पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२.१४.६४ ॥
हे नराधिप, क्रौञ्चद्वीप के समान शाकद्वीप, महामेरु के पूर्व में स्थित, उसे तुमने दण्ड से जीत लिया है।
12.14.65
उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः ।
भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२.१४.६५ ॥
महामेरु के उत्तर में, शाकद्वीप के समान भद्राश्व है; हे पुरुषव्याघ्र, उसे तुमने दण्ड से जीत लिया है।
12.14.66
द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदाश्रयाः ।
विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया ॥ १२.१४.६६ ॥
हे वीर, समुद्र में प्रवेश करके अनेक जनपदों के आश्रय वे द्वीप और अन्तरद्वीप तुमने दण्ड से जीत लिए हैं।
12.14.67
एतान्यप्रतिमेयानि कृत्वा कर्माणि भारत ।
न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ १२.१४.६७ ॥
हे भारत, इन अतुलनीय कर्मों को करके भी, हे महाराज, ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित होकर भी आप प्रसन्न नहीं होते।
12.14.68
स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत ।
ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रान्गर्जितानिव ॥ १२.१४.६८ ॥
हे भारत, तो आप इन भाइयों को देखकर आनन्दित होइए, जैसे मदमस्त वृषभों और गर्जते हुए श्रेष्ठ गजों को देखकर।
12.14.69
अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः ।
एकैकोऽपि सुखायैषां मम स्यादिति मे मतिः ॥ १२.१४.६९ ॥
ये सभी अमर देवताओं के समान हैं, शत्रुओं को पराजित करने वाले और शत्रुओं को तपाने वाले हैं। मेरा मत है कि इनमें से एक-एक भी मेरे सुख के लिए पर्याप्त होता।
12.14.70
किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः ।
समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने ॥ १२.१४.७० ॥
फिर मेरे पति—पुरुषों में व्याघ्र, नरों में वृषभ—तो शरीर की समस्त इन्द्रियों के समान शरीर की क्रियाओं में (मेरे लिए अमूल्य) हैं।
12.14.71
अनृतं नाब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी ।
युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे ॥ १२.१४.७१ ॥
सर्वज्ञा, सर्वदर्शिनी सास ने कभी असत्य नहीं कहा। हे पांचाली, युधिष्ठिर आपको सर्वोत्तम सुख में स्थापित करेंगे।
12.14.72
इत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः ।
तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप ॥ १२.१४.७२ ॥
हे जनाधिप, अनेक सहस्र राजाओं को मारकर भी, शीघ्र पराक्रमी आपका वह (परिश्रम) मुझे मोह के कारण व्यर्थ दिखता है।
12.14.73
येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तेऽप्यनुसारिणः ।
तवोन्मादान्महाराजसोन्मादाः सर्वपाण्डवाः ॥ १२.१४.७३ ॥
जिनमें ज्येष्ठ पागल है, वे सभी उसके अनुयायी भी (पागल) हैं। हे महाराज, तुम्हारे उन्माद के कारण ही सभी पाण्डव भी उन्मादग्रस्त हो गए हैं।
12.14.74
यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते नराधिप ।
बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम् ॥ १२.१४.७४ ॥
यदि तुम्हारे भाई पागल न होते, हे नरेश, तो वे तुम्हें नास्तिकों के साथ बाँधकर पृथ्वी पर शासन करते।
12.14.75
कुरुते मूढ एवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति ।
धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च ॥ १२.१४.७५ ॥
जो मूढ़ ऐसा करता है और जो कल्याण को नहीं पाता, (उसका उपचार) धूप, अंजन के प्रयोगों और नस्य कर्मों से ही (करना चाहिए)।
12.14.76
उन्मत्तिरपनेतव्या तव राजन्यदृच्छया ।
भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति ॥ १२.१४.७६ ॥
हे राजन्, तुम्हारा उन्माद किसी न किसी प्रकार दूर किया जाना चाहिए। जो कुमार्ग पर चलता है, वह औषधियों से चिकित्सा योग्य होता है।
12.14.77
साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम ।
तथा विनिकृता पुत्रैर्याऽहमिच्छामि जीवितुम् ॥ १२.१४.७७ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, मैं संसार में समस्त स्त्रियों में सबसे अधम हूँ, जो पुत्रों द्वारा इस प्रकार अपमानित होकर भी जीना चाहती हूँ।
12.14.78
धृतराष्ट्रसुता राजन्नित्यमुत्पथगामिनः ।
तादृशानां वधे दोषं नाहं पश्यामि कर्हिचित् ॥ १२.१४.७८ ॥
हे राजन्, धृतराष्ट्र के पुत्र सदा कुमार्ग पर चलने वाले हैं। ऐसे लोगों के वध में मैं कभी कोई दोष नहीं देखती।
12.14.79
इमांश्चोशनसा गीताञ्श्लोकाञ्श्रृणु नराधिप ॥ १२.१४.७९ ॥
हे नराधिप, उशनस् द्वारा गाए गए इन श्लोकों को सुनिए।
12.14.80
आत्महन्ताऽर्थहन्ता च बन्धुहन्ता विषप्रदः ।
अकारणेन हन्ता च यश्च भार्यां परामृशेत् ॥ १२.१४.८० ॥
आत्मघाती, धनहर्ता, बन्धुहन्ता, विष देने वाला, बिना कारण हत्या करने वाला, और जो पराई स्त्री का स्पर्श करे—।
12.14.81
निर्दोषं वधमेतेषां षण्णामप्याततायिनाम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच भगवान्भार्गवाय महात्मने ॥ १२.१४.८१ ॥
इन छह आततायियों का वध निर्दोष है, ऐसा भगवान ब्रह्मा ने महात्मा भार्गव से कहा था।
12.14.82
ब्रह्मक्षत्रविशां राजन्सत्पथे वर्तिनामपि ।
प्रसह्यागारमागम्य हन्तारं गरदं तथा ॥ १२.१४.८२ ॥
हे राजन्, ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य—सत्पथ पर चलने वालों के भी—घर में बलपूर्वक घुसकर हत्या करने वाले और विष देने वाले को (मारना उचित है)।
12.14.83
अभक्ष्यापेयदातारमग्निदं च निशातयेत् ।
मार्ग एष महीपानां गोब्राह्मणवधेषु च ॥ १२.१४.८३ ॥
अभक्ष्य और अपेय पदार्थ देने वाले और आग लगाने वाले को मार देना चाहिए। गाय और ब्राह्मण के वध में भी राजाओं का यही मार्ग है।
12.14.84
केशग्रहे च नारीणामपि युध्येत्पितामहम् ।
ब्रह्माणं देवदेवेशं किं पुनः पापकारिणम् ॥ १२.१४.८४ ॥
स्त्री के केश पकड़े जाने पर (पुरुष) देवों के देव ब्रह्मा, पितामह से भी युद्ध करे; फिर पापी की तो बात ही क्या।
12.14.85
गोब्राह्मणार्थे व्यसने च राज्ञां राष्ट्रोपमर्दे स्वशरीरहेतोः ।
स्त्रीणां च विक्रुष्टरुतानि श्रुत्वा विप्रोऽपि युध्येत महाप्रभावः ॥ १२.१४.८५ ॥
गाय और ब्राह्मणों के लिए, राजाओं की विपत्ति में और राष्ट्र के विनाश के समय, अपने शरीर के कारण, तथा स्त्रियों के करुण क्रंदन को सुनकर, महाप्रभावशाली ब्राह्मण भी युद्ध करे।
12.14.86
धर्माद्विचलितं विप्रं निहन्यादाततायिनम् ।
तस्यान्यत्र वधं विद्वान्मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ १२.१४.८६ ॥
धर्म से विचलित और आततायी ब्राह्मण को मार देना चाहिए। विद्वान उसके वध के अतिरिक्त किसी और उपाय का मन से भी विचार न करे।
12.14.87
गोब्राह्मणवधे वृत्तं मन्त्रत्राणार्थमेव च ।
निहन्यात्क्षत्रियो विप्रं स्वकुटुम्बस्य चाप्तये ॥ १२.१४.८७ ॥
गाय और ब्राह्मण की हत्या होने पर, मंत्र (वेद) की रक्षा के लिए, और अपने कुटुम्ब की भलाई के लिए क्षत्रिय ब्राह्मण को भी मार सकता है।
12.14.88
तस्करेण नृशंसेन धर्मात्प्रचलितेन च ।
क्षत्रबन्धुः परं शक्त्या युध्येद्विप्रेण संयुगे ॥ १२.१४.८८ ॥
चोर, क्रूर और धर्म से भ्रष्ट ब्राह्मण से क्षत्रिय-बन्धु (क्षत्रिय नाम वाला) अपनी पूरी शक्ति से युद्ध करे।
12.14.89
आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् ।
जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेत् ॥ १२.१४.८९ ॥
आततायी, आते हुए, वेदों के अन्त तक पारंगत, मारने की इच्छा रखने वाले को भी मारने की इच्छा करे, क्योंकि उसे मारने से भ्रूणहत्या नहीं होती।
12.14.90
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाऽप्यन्त्यजोपि वा ।
न हन्याद्ब्राह्मणं शान्तं तृणेनापि कदाचन ॥ १२.१४.९० ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र अथवा अन्त्यज भी कभी किसी शान्त ब्राह्मण को तिनके से भी न मारे।
12.14.91
ब्राह्मणायावगुर्याद्यः स्पृष्ट्वा गुरुतरं महत् ।
वर्षाणां त्रिशतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति ॥ १२.१४.९१ ॥
जो ब्राह्मण पर आघात करता है, या उसे छूकर भारी और बड़ा पाप करता है, वह पापी तीन सौ वर्षों तक कोई स्थान नहीं पाता।
12.14.92
सहस्राणि च वर्षाणि निहत्य नरके पतेत् ।
तस्मान्नैवावगुर्याद्धि नैव शस्त्रं निपातयेत् ॥ १२.१४.९२ ॥
(ब्राह्मण को) मारकर वह हज़ारों वर्षों तक नरक में गिरता है। इसलिए ब्राह्मण पर न तो आघात करना चाहिए और न ही शस्त्र चलाना चाहिए।
12.14.93
शोणितं यावतः पांसून्गृह्णातीति हि धारणा ।
तावतीः स समाः पापो नरके परिवर्तते ॥ १२.१४.९३ ॥
यह मान्यता है कि रक्त जितने धूलकणों को ग्रहण करता है, उतने ही वर्षों तक वह पापी नरक में घूमता रहता है।
12.14.94
त्वगस्थिभेदं विप्रस्य यः कुर्यात्कारयेत वा ।
ब्रह्महा स तु विज्ञेयः प्रायश्चित्ती नराधमः ॥ १२.१४.९४ ॥
जो ब्राह्मण की त्वचा और हड्डी को तोड़ता है, या ऐसा करवाता है, उसे ब्रह्महत्यारा जानना चाहिए; वह नराधम प्रायश्चित्त का अधिकारी है।
12.14.95
श्रोत्रियं ब्राह्मणं हत्वा तथाऽऽत्रेयीं च ब्राह्मणीम् ।
चतुर्विशतिवर्षाणि चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् ॥ १२.१४.९५ ॥
वेद-ज्ञ ब्राह्मण को या उसी प्रकार अत्रि-वंश की ब्राह्मणी को मारकर ब्रह्महत्यारे को चौबीस वर्षों तक व्रत करना चाहिए।
12.14.96
द्विगुणां ब्रह्महत्येयं सर्वैः प्रोक्ता महर्षिभिः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणं कृताङ्कं विप्रवासयेत् ॥ १२.१४.९६ ॥
महर्षियों ने सबने कहा है कि ब्रह्महत्या का पाप दुगना है। जो प्रायश्चित्त नहीं करता, उसके शरीर पर चिह्न अंकित करके उसे ब्राह्मण-समाज से निर्वासित कर देना चाहिए।
12.14.97
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं वा घातयेन्नृपः ।
ब्रह्मघ्नं तस्करं चैव माभूदेवं चरिष्यति ॥ १२.१४.९७ ॥
राजा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य या शूद्र का वध करवाए, और ब्रह्महत्यारे तथा चोर का भी, ताकि ऐसा आचरण फिर न हो।
12.14.98
छित्त्वा हस्तौ च पादौ च नासिकोष्ठौ च भूपतिः ।
ब्रह्मघ्नं चोत्तमं पापं नेत्रोद्धारेण योजयेत् ॥ १२.१४.९८ ॥
राजा ब्रह्महत्यारे और उस महापापी के हाथ, पैर, नाक और होंठ काटकर उसकी आँखें निकलवा दे।
12.14.99
शूद्रस्यैव स्मृतो दण्डस्तद्वद्राजन्यवैश्ययोः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणं ब्राह्मणं तु प्रवासयेत् ॥ १२.१४.९९ ॥
शूद्र के लिए जो दंड कहा गया है, वही क्षत्रिय और वैश्य के लिए भी है; किंतु प्रायश्चित्त न करने वाले ब्राह्मण को निर्वासित किया जाए।
12.14.100
क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च शस्त्रेणैव च घातयेत् ।
ब्रह्मघ्नान्ब्राह्मणात्राजा कृताङ्कान्विप्रवासयेत् ॥ १२.१४.१०० ॥
राजा क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र को शस्त्र से मरवाए; और ब्राह्मण से ब्रह्महत्यारों को, तथा दागे गए लोगों को निर्वासित करे।
12.14.101
विकलेन्द्रियांस्त्रिवर्णांश्च चण्डालैः सह वासयेत् ।
तैश्च यः संपिबेत्कश्चित्स पिबन्ब्रह्महा भवेत् ॥ १२.१४.१०१ ॥
विकलांग इंद्रियों वाले और तीनों (ऊपरी) वर्णों के लोगों को चाण्डालों के साथ बसाना चाहिए; और जो उनके साथ पीता है, वह पीता हुआ ब्रह्महत्यारा हो जाता है।
12.14.102
प्रेतानां न च देयानि पिण्डदानानि केनचित् ॥ १२.१४.१०२ ॥
प्रेतों को किसी के द्वारा भी पिण्डदान नहीं देने चाहिए।
12.14.103
कृष्णवर्णा विरूपा च निर्णीता लम्बमूर्धजा ।
दुनोत्यदृष्ट्वा कर्तारं ब्रह्महत्येति तां विदुः ॥ १२.१४.१०३ ॥
काली वर्ण वाली, विकृत रूप वाली और लम्बे बालों वाली जिसे निश्चित किया गया है, वह कर्ता को न देखकर पीड़ा देती है — उसे ब्रह्महत्या कहते हैं।
12.14.104
ब्रह्मघ्नेन पिबन्तश्च विप्रा देशाः पुराणि च ।
अचिरादेव पीड्यन्ते दुर्भिक्षव्याधितस्करैः ॥ १२.१४.१०४ ॥
ब्रह्महत्यारे के साथ पीते हुए ब्राह्मण, देश और नगर शीघ्र ही अकाल, रोग और चोरों से पीड़ित हो जाते हैं।
12.14.105
ब्राह्मणं पापकर्माणं विप्राणामाततायिनम् ।
क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च नेत्रोद्धारेण योजयेत् ॥ १२.१४.१०५ ॥
पापकर्मी ब्राह्मण को, ब्राह्मणों के आततायी को, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र को नेत्र-उखाड़ने के दण्ड से नियुक्त करना चाहिए।
12.14.106
दुर्बलानां बलं राजा बलिनो ये च साधवः ।
बलिनां दुर्बलानां च पापानां मृत्त्युरिष्यते ॥ १२.१४.१०६ ॥
राजा दुर्बलों का बल है, और जो सज्जन बलवान हैं; बलवानों, दुर्बलों और पापियों के लिए मृत्यु निश्चित की गई है।
12.14.107
सदोषमपि यो हन्यादश्राव्य जगतीपते ।
दुर्बलं बलवन्तं वा स पराजयमर्हति ॥ १२.१४.१०७ ॥
हे पृथ्वीपति! जो दोषी को भी, बिना सुने, मारता है — चाहे वह दुर्बल हो या बलवान — वह पराजय का पात्र है।
12.14.108
राजाज्ञां प्राड्विवाकं च नेच्छेद्यच्चापि निष्पतेत् ।
साक्षिणं साधुवाक्यं च जितं तमपि निर्दिशेत् ॥ १२.१४.१०८ ॥
राजा की आज्ञा, न्यायाधीश, और जो निष्पक्ष न हो उसे न चाहे; साक्षी और सत्य-वचन, और जिसे जीत लिया गया हो, उसे भी (दोषी) बताना चाहिए।
12.14.109
बन्धनान्निष्पतेद्यच्च प्रतिभूर्न ददाति च ।
कुलजश्च धनाढ्यश्च स पराजयमर्हति ॥ १२.१४.१०९ ॥
जो बन्धन से छूट निकले और जिसका प्रतिभू (जमानती) न दे, तथा जो कुलीन और धनवान हो, वह पराजित होने योग्य है।
12.14.110
राजाज्ञया समाहूतो यो न गच्छेत्सभां नरः ।
बलवन्तमुपाश्रित्य सायुधः स पराजितः ॥ १२.१४.११० ॥
राजा की आज्ञा से बुलाया गया जो मनुष्य सभा में न जाए और बलवान का आश्रय लेकर शस्त्र सहित रहे, वह पराजित है।
12.14.111
तं दण्डेन विनिर्जित्य महासाहसिकं नरम् ।
वियुक्तदेहसर्वस्वं परलोकं विसर्जयेत् ॥ १२.१४.१११ ॥
उस महान साहसी मनुष्य को दण्ड से पराजित कर, जिसकी देह और सर्वस्व छीन लिया गया हो, उसे परलोक भेज दे।
12.14.112
मृतस्यापि न देयानि पिण्डदानानि केनचित् ।
दत्त्वा दण्डं प्रयच्छेत मध्यमं पूर्वसाहयम् ॥ १२.१४.११२ ॥
मरे हुए के लिए भी किसी के द्वारा पिण्डदान न दिए जाएँ। दण्ड देकर मध्यम (दण्ड) दे, पूर्व सहायता के अनुसार।
12.14.113
कुलस्त्रीव्यभिचारं च राष्ट्रस्य च विमर्दनम् ।
ब्रह्महत्यां च चौर्यं च राजद्रोहं च पञ्चमम् ॥ १२.१४.११३ ॥
कुलस्त्री के साथ व्यभिचार, राष्ट्र का विनाश, ब्रह्महत्या, चोरी और राजद्रोह — यह पाँचवाँ (अपराध) है।
12.14.114
युद्धादन्यत्र हिंसायां सुरापस्य च कीर्तने ।
महान्तं गुरुतल्पे च मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ १२.१४.११४ ॥
युद्ध के अतिरिक्त हिंसा में, मद्यप की चर्चा में, गुरु-शय्या में, और मित्रद्रोह में — यह महान पाप है।
12.14.115
न कथंचिदुपेक्षेत महासाहसिकं नरम् ।
सर्वस्वमपहृत्याशु ततः प्राणैर्वियोजयेत् ॥ १२.१४.११५ ॥
महान साहसी मनुष्य की किसी भी प्रकार उपेक्षा न करे; उसका सर्वस्व शीघ्र छीनकर फिर उसके प्राण भी हर ले।
12.14.116
त्रिषु वर्णेषु यो दण्डः प्रणीतो ब्रह्मणा पुरा ।
महासाहसिकं विप्रं कृताङ्कं विप्रवासयेत् ॥ १२.१४.११६ ॥
तीनों वर्णों के लिए ब्रह्मा ने पूर्वकाल में जो दण्ड निर्धारित किया था, महान साहसी ब्राह्मण को, जिसे चिह्नित किया गया हो, निर्वासित कर देना चाहिए।
12.14.117
साहस्रो वा भवेद्दण्डः काञ्चनो देहनिष्क्रिया ।
चतुर्णामपि वर्णानामेवमाहोशना कविः ॥ १२.१४.११७ ॥
अथवा हजार (मुद्राओं) का दण्ड या सोने का दण्ड, अथवा शरीर-दण्ड हो; चारों वर्णों के लिए भी कवि उशना ने इसी प्रकार कहा है।
12.14.118
नारीणां बालवृद्धानां गोपतेश्च महामतिः ।
पापानां दुर्विनीतानां प्राणान्तं च बृहस्पतिः।
दण्डमाह महाभाग सर्वेषामाततायिनाम् ॥ १२.१४.११८ ॥
नारियों, बालकों और वृद्धों के, तथा गोपति (राजा) के लिए, और पापियों तथा उद्दण्डों के लिए बृहस्पति ने महामति होकर प्राणदण्ड कहा है। हे महाभाग, सभी आततायियों के लिए उन्होंने यही दण्ड बताया है।
12.14.119
सर्वेषां पापबुद्धीनां पापकर्मैव क्वुर्वताम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां दण्डो निर्दोष इष्यते।
सौबलस्य च दुर्बुद्धेः कर्णस्य च दुरात्मनः ॥ १२.१४.११९ ॥
सभी पापबुद्धि वालों और पापकर्म करने वालों के लिए, धृतराष्ट्र के पुत्रों के लिए निर्दोष दण्ड ही इष्ट माना जाता है; और दुर्बुद्धि सौबल (शकुनि) के लिए और दुरात्मा कर्ण के लिए भी।
12.14.120
पश्यतां चैव शूराणां याऽहं द्यूते सभां तदा ।
रजस्वला समानीता भवतां पश्यतां नृप।
वाससैकेन संवीता तव दोषेण भूपते ॥ १२.१४.१२० ॥
शूरवीरों के देखते हुए, जब मैं द्यूतसभा में रजस्वला अवस्था में लाई गई, हे राजन्, आप सबके देखते हुए, हे भूपति, एक ही वस्त्र से ढकी हुई, आपके दोष के कारण।
12.14.121
माभूद्धर्मविलोपस्ते धृतराष्ट्रकुलक्षयात् ।
क्रोधाग्निना तु दग्धं च सपशुद्रव्यसंचयम् ॥ १२.१४.१२१ ॥
धृतराष्ट्र के कुल के नाश से आपका धर्म नष्ट न हो; क्रोध की अग्नि से जल गया है पशुओं और धन-संपत्ति के संग्रह सहित।
12.14.122
साऽहमेवंविधं दुःखं संप्राप्ता तव हेतुना ।
आदित्यस्य प्रसादेन न च प्राणैर्वियोजिता ॥ १२.१४.१२२ ॥
वह मैं आपके कारण ऐसे दुःख को प्राप्त हुई, किंतु सूर्य देव की कृपा से प्राणों से वियुक्त नहीं हुई।
12.14.123
रक्षिता देवदेवेन जगतः कालहेतुना ।
दिवाकरेण देवेन विवस्त्रा न कृता तदा ॥ १२.१४.१२३ ॥
जगत् के कालकारण, देवों के देव, सूर्य देवता द्वारा मेरी रक्षा की गई; उस समय मुझे वस्त्रहीन नहीं किया गया।
12.14.124
एतेषां यतमानानां न मेऽद्य वचनं मृषा ।
त्वं तु सर्वां महीं त्यक्त्वा कुरुषे स्वयमापदम् ॥ १२.१४.१२४ ॥
इन यत्न करने वालों की कही मेरी बात आज झूठी नहीं है; किंतु आप समस्त पृथ्वी को त्यागकर स्वयं ही यह विपत्ति उत्पन्न कर रहे हैं।
12.14.125
यथाऽऽस्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तम् ।
मांधाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे ॥ १२.१४.१२५ ॥
जैसे पृथ्वी पर राजाओं की सम्मति में रहे थे, हे राजाओं में श्रेष्ठ; माँधाता और अम्बरीष जैसे, वैसे ही हे राजन्, आप सुशोभित होंगे।
12.14.126
प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव ॥ १२.१४.१२६ ॥
हे राजन्, पर्वतों, वनों और द्वीपों सहित इस देवी पृथ्वी पर धर्म से प्रजा का पालन करते हुए शासन करो; उदास मत हो।
12.14.127
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्युध्यस्वारीन्प्रयच्छ च ।
धनानि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम ॥ १२.१४.१२७ ॥
हे श्रेष्ठ नृप, विविध यज्ञों से यजन करो, शत्रुओं से युद्ध करो, और ब्राह्मणों को धन, भोग और वस्त्र दान करो।