महाभारत · अध्याय 12.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.14.1
अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
भ्रातृणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान् ॥ १२.१४.१ ॥
कुंतीपुत्र धर्मराज युधिष्ठिर बोलले नाहीत; त्यांचे बंधू वेदनिश्चयांचे अनेक प्रकार सांगत होते.
12.14.2
महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना ।
अभ्यभाषत राजानं द्रौपदी योषितां वरा ॥ १२.१४.२ ॥
उत्तम कुलात जन्मलेली, तेजस्वी, विशाल नेत्रांची, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ द्रौपदी राजाशी बोलली.
12.14.3
आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम् ।
सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम् ॥ १२.१४.३ ॥
राजांमध्ये श्रेष्ठ असे ते बसले होते, सिंह व वाघांसारख्या बंधूंनी वेढलेले, जसा हत्तींच्या कळपाचा नायक असतो तसे.
12.14.4
अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे ।
लालिता सततं राज्ञा धर्माधर्मनिदर्शिनी ॥ १२.१४.४ ॥
ती नेहमी, विशेषतः युधिष्ठिराविषयी अभिमानी होती; राजाकडून सतत लाडावलेली; धर्म आणि अधर्म दाखवणारी.
12.14.5
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणी साम्ना परमवल्गुना ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१४.५ ॥
सुंदर कमरेच्या त्या पतीला संबोधून, अत्यंत गोड व सौम्य शब्दांनी त्याच्याकडे पाहत मग हे वचन बोलली.
12.14.6
इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्ते स्तोकका इव ।
वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे ॥ १२.१४.६ ॥
हे पार्था, तुझे हे बंधू लहान मुलांसारखे सुकत आहेत; आक्रोश करत उभे आहेत; पण तू त्यांचे स्वागत करत नाहीस.
12.14.7
नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान् ।
उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः ॥ १२.१४.७ ॥
हे महाराज, मदोन्मत्त महान् हत्तींप्रमाणे, सतत दुःखाचे भागीदार असलेल्या या बंधूंना योग्य शब्दांनी आनंदित करा.
12.14.8
कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः ।
भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान् ॥ १२.१४.८ ॥
हे राजा, द्वैतवनात पूर्वी असे बोलून, थंडी, वारा व ऊन यांनी पीडित झालेल्या या बंधूंना आता कसे?
12.14.9
वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम् ।
संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः ॥ १२.१४.९ ॥
युद्धात दुर्योधनाला मारून, विजयाची इच्छा करणारे आम्ही सर्व इच्छांनी परिपूर्ण पृथ्वी उपभोगू.
12.14.10
नृवीरांश्च रथान्हत्वा निहत्य च महागजान् ।
संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः ॥ १२.१४.१० ॥
हे शत्रुदमनांनो, वीर योद्ध्यांना व रथांना मारून, महान् हत्तींना पाडून, रथ व स्वारांनी भूमी आच्छादून.
12.14.11
यजेभ विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ।
वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः ॥ १२.१४.११ ॥
विविध समृद्ध यज्ञ पुरेशा दक्षिणांसह करू; वनवासामुळे झालेले दुःख आम्हांस सुखदायक होईल.
12.14.12
इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर ।
कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांसि नः ॥ १२.१४.१२ ॥
धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, तूच असे बोलून, हे वीरा, आज पुन्हा आमची मने का चिरडतोस?
12.14.13
न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते ।
न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते ॥ १२.१४.१३ ॥
नपुंसक पृथ्वीचा उपभोग घेत नाही, नपुंसक धन मिळवत नाही. नपुंसकाच्या घरी पुत्र चिखलातील माशांप्रमाणे पडून राहतात.
12.14.14
नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूमिमश्नुते ।
नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखं विन्दन्ति भारत ॥ १२.१४.१४ ॥
दंडाशिवाय क्षत्रिय शोभत नाही; दंडाशिवाय तो पृथ्वीचा उपभोग घेत नाही. हे भारता, दंडहीन राजाची प्रजा सुख मिळवत नाही.
12.14.15
सदेवासुरगन्घर्वैरप्सरोभिर्विभूषितम् ।
रक्षोभिर्गुह्यकैर्नागैर्मनुष्यैश्च विभूषितम् ॥ १२.१४.१५ ॥
देव, असुर, गंधर्व, अप्सरांनी विभूषित; राक्षस, गुह्यक, नाग आणि मानवांनीही विभूषित.
12.14.16
त्रिवर्गेण च संपूर्णं त्रिवर्गस्यागमेन च ।
दण्डेनाभ्याहृतं सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ १२.१४.१६ ॥
त्रिवर्गाने परिपूर्ण आणि त्रिवर्गशास्त्राने युक्त; दंडाने चालवले जाणारे हे सर्व जग भोगास योग्य होते.
12.14.17
स्वायंभुवं महीपाल आगमं शृणु शाश्वतम् ।
विप्राणां विदितश्चायं तव चैव विशांपते ॥ १२.१४.१७ ॥
हे महीपाला, स्वयंभूचा (ब्रह्मदेवाचा) हा शाश्वत आगम ऐक. हे विशांपते, हा ब्राह्मणांना ज्ञात आहे आणि तुलाही ज्ञात आहे.
12.14.18
अराजके हि लोकेऽस्मिन्सर्वतो विद्रुते भयात् ।
रक्षार्थमस्य लोकस्य राजानमसृजत्प्रभुः।
महाकायं महावीर्यं पालने जगतः क्षमम् ॥ १२.१४.१८ ॥
राजा नसलेल्या या जगात भयाने सर्वत्र विखुरले असताना, या जगाच्या रक्षणासाठी प्रभूने महाकाय, महापराक्रमी, जगाचे पालन करण्यास समर्थ असा राजा निर्माण केला.
12.14.19
अनिलाग्नियमार्काणामिन्द्रस्य वरुणस्य च ।
चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः ॥ १२.१४.१९ ॥
वायू, अग्नी, यम, सूर्य, इंद्र, वरुण, चंद्र आणि कुबेर यांचे शाश्वत अंश घेऊनच (राजाची निर्मिती झाली).
12.14.20
यस्मादेषां सुरेन्द्राणां संभवत्यंशतो नृपः ।
तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥ १२.१४.२० ॥
या सुरेंद्रांच्या अंशातून राजा उत्पन्न होतो, म्हणून तो आपल्या तेजाने सर्व प्राण्यांवर वर्चस्व गाजवतो.
12.14.21
तपत्यादित्यवच्चैव चक्षूंषि च मनांसि च ।
च चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ॥ १२.१४.२१ ॥
तो सूर्याप्रमाणे तळपतो; पृथ्वीवर कोणीही डोळ्यांनी किंवा मनाने त्याच्याकडे थेट पाहू शकत नाही.
12.14.22
सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमश्च धर्मराट् ।
स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रतापवान् ॥ १२.१४.२२ ॥
तोच अग्नी, तोच वायू, तोच सूर्य, सोम आणि धर्मराज; तोच कुबेर, वरुण, महेंद्र — प्रतापी.
12.14.23
पितामहस्य देवस्य विष्णोः शर्वस्य चैव हि ।
ऋषीणां चैव सर्वेषां तस्मिंस्तेजः प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१४.२३ ॥
पितामह (ब्रह्मा) देव, विष्णू, शर्व (शिव) आणि सर्व ऋषींचे तेज त्याच्यातच प्रतिष्ठित आहे.
12.14.24
बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.१४.२४ ॥
राजा बालक असला तरी 'हा तर केवळ माणूस' असे मानून त्याचा अवमान करू नये; कारण ही मानवरूपातील महान देवता आहे.
12.14.25
एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।
कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम् ॥ १२.१४.२५ ॥
चुकीच्या रीतीने जवळ जाणाऱ्या एका माणसालाच अग्नी जाळतो; पण राजाचा अग्नी पशू आणि साठवलेल्या संपत्तीसह संपूर्ण कुळ जाळून टाकतो.
12.14.26
धृतराष्ट्रकुलं दग्धं क्रोधोद्भूतेन वह्निना ।
प्रत्यक्षमेतल्लोकस्य संशयो हि न विद्यते ॥ १२.१४.२६ ॥
क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने धृतराष्ट्राचे कुळ जाळले गेले आहे. हे जगासमोर प्रत्यक्ष आहे; यात संशय नाही.
12.14.27
कुलजो वृत्तसंपन्नो धार्मिकश्च महीपतिः ।
प्रजानां पालने युक्तः पूज्यते दैवतैरपि ॥ १२.१४.२७ ॥
कुलीन, सदाचारसंपन्न, धार्मिक आणि प्रजापालनात तत्पर असलेल्या राजाची देवसुद्धा पूजा करतात.
12.14.28
कार्यं योऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्वतः ।
कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं वैश्वरूप्यं पुनः पुनः ॥ १२.१४.२८ ॥
कार्य, आपली शक्ती, देश आणि काल यांचा यथार्थ विचार करून धर्मसिद्धीसाठी अनेक प्रकारे पुन्हा पुन्हा कार्य करणारा.
12.14.29
तस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥ १२.१४.२९ ॥
त्याच्या कृपेत पद्मा आणि श्री वास करतात; त्याच्या पराक्रमात विजय असतो; त्याच्या क्रोधात मृत्यू वास करतो; तो खरोखर सर्व तेजाने भरलेला आहे.
12.14.30
तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात्स विनश्यति मानवः ।
तस्य ह्याशुविनाशाय राजाऽपि कुरुते मनः ॥ १२.१४.३० ॥
मोहाने जो त्याचा द्वेष करतो तो मनुष्य नष्ट होतो; त्याच्या लवकर नाशासाठी राजासुद्धा मन करतो.
12.14.31
तस्माद्धर्मं यदिष्टेषु स व्यवस्यति पार्थिवः ।
अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तद्धर्मं न विचालयेत् ॥ १२.१४.३१ ॥
म्हणून राजा प्रियजनांबाबत जो धर्म ठरवितो, आणि अप्रियांबाबत जे अप्रिय आहे, त्या धर्मापासून त्याने ढळू नये.
12.14.32
तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् ।
ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः ॥ १२.१४.३२ ॥
त्याच्यासाठी, सर्व प्राण्यांचा रक्षक, स्वतःपासून उत्पन्न झालेला धर्म, ईश्वराने पूर्वी ब्रह्मतेजाने युक्त दंड म्हणून निर्माण केला.
12.14.33
तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
भयाद्भोगाय कल्पन्ते धर्मान्न विचलन्ति च ॥ १२.१४.३३ ॥
त्याच्या भीतीमुळे सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी उपभोगास योग्य होतात, आणि ते धर्मापासून ढळत नाहीत.
12.14.34
देशकालौ च शक्तिं च कार्यं चावेक्ष्य तत्वतः ।
यथार्हतः संप्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्तिषु ॥ १२.१४.३४ ॥
देश, काळ, शक्ती आणि कार्य यांचा यथार्थ विचार करून, अन्याय करणाऱ्या माणसांवर यथायोग्य दंड प्रयुक्त करावा.
12.14.35
स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः ।
वर्णानामाश्रमाणां च धर्मप्रभुरथाव्ययः ॥ १२.१४.३५ ॥
तो राजाच पुरुष आहे, तोच दंड आहे, तोच नेता आणि शासक आहे; वर्णांचा आणि आश्रमांचा तो धर्मप्रभू आहे, तो अव्यय आहे.
12.14.36
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ १२.१४.३६ ॥
दंडच सर्व प्रजेवर शासन करतो; दंडच तिचे रक्षण करतो. झोपलेल्यांमध्येही दंड जागा असतो; ज्ञानी लोक दंडालाच धर्म मानतात.
12.14.37
सुसमीक्ष्य धृतो दण्डः सर्वा रञ्जयति प्रजाः ।
असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वशः ॥ १२.१४.३७ ॥
नीट विचार करून धारण केलेला दंड सर्व प्रजांना आनंदित करतो; विचार न करता दिलेला दंड पूर्णपणे विनाश करतो.
12.14.38
यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२.१४.३८ ॥
राजाने आळस न करता दंडनीयांवर दंड प्रयोग न केल्यास, पाण्यात मोठे मासे लहान माशांना गिळतात तसे बलवान दुर्बलांना गिळून टाकतील.
12.14.39
काकोऽद्याच्च पुरोडाशं श्वा चैवावलिहेद्धविः ।
स्वामित्वं न क्वचिच्च स्यात्प्रपद्येताधरोत्तरम् ॥ १२.१४.३९ ॥
कावळा पुरोडाश खाईल, कुत्रा हविष्य चाटेल; कुठेही स्वामित्व राहणार नाही आणि उच्च-नीचतेचा क्रम उलटेल.
12.14.40
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभस्तु शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ १२.१४.४० ॥
सर्व लोक दंडाने वश होतो; शुद्ध माणूस दुर्लभ आहे. दंडाच्या भयानेच सारे जग भोगास योग्य होते.
12.14.41
देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैवाभिपीडिताः ॥ १२.१४.४१ ॥
देव, दानव, गंधर्व, राक्षस, पक्षी आणि सर्प हेही दंडाने पीडित होऊनच भोगास योग्य होतात.
12.14.42
दूष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ १२.१४.४२ ॥
दंडाच्या विभ्रमाने (गैरवापराने) सर्व वर्ण दूषित होतील, सर्व सेतू (मर्यादा) तुटतील आणि सर्व लोकांत क्षोभ निर्माण होईल.
12.14.43
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ १२.१४.४३ ॥
काळा आणि लाल डोळ्यांचा, पापाचा नाश करणारा दंड जिथे संचार करतो, तिथे प्रजा मोहात पडत नाहीत, जर नेता नीट पाहतो.
12.14.44
आहुस्तस्य प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।
समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम् ॥ १२.१४.४४ ॥
त्याच्या नेत्याला ते राजा म्हणतात, जो सत्यवादी, विचारपूर्वक कृती करणारा, प्राज्ञ, धर्म-काम-अर्थ जाणणारा असतो.
12.14.45
तं राजा प्रणयन्सम्यक्स्वर्गायाभिप्रवर्तते ।
कामात्मविषयी क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते ॥ १२.१४.४५ ॥
तो राजा ते नीट चालवत स्वर्गाकडे वळतो; कामात आणि विषयांत रमलेला क्षुद्र माणूस दंडानेच मारला जातो.
12.14.46
दण्डो हि सुमहातेजा दुर्धरश्चाकृतात्मभिः ।
धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेव सबान्धवम् ॥ १२.१४.४६ ॥
दंड अत्यंत तेजस्वी आहे आणि अशुद्ध मनाच्यांना तो दुर्धर आहे; धर्मापासून ढळलेल्या राजाला तो बांधवांसह मारतो.
12.14.47
ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् ।
अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च हिंसति ॥ १२.१४.४७ ॥
मग ते दुर्ग, राष्ट्र, चराचरासह जग, आकाशस्थ मुनी आणि देव यांनाही पीडा देते.
12.14.48
सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना ।
अशक्यो न्यायतो नेतुं विषयांश्चैव सेवता ॥ १२.१४.४८ ॥
असहाय, मूढ, लोभी, अपरिपक्व बुद्धीचा आणि विषयसेवन करणारा अशा माणसाला न्यायाने चालवणे अशक्य आहे.
12.14.49
शुचिना सत्यसन्धेन नीतिशास्त्रानुसारिणा ।
दण्डः प्रणेतुं शक्यो हि सुसहायेन धीमता ॥ १२.१४.४९ ॥
शुद्ध, सत्यप्रतिज्ञ, नीतिशास्त्रानुसार चालणाऱ्या, चांगले सहाय्यक लाभलेल्या बुद्धिमानानेच दंड चालवता येतो.
12.14.50
स्वराष्ट्रे न्यायवर्ती स्याद्भृशदण्डश्च शत्रुषु ।
सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ १२.१४.५० ॥
आपल्या राष्ट्रात न्यायनिष्ठ असावे, शत्रूंवर कठोर दंड करावा, मित्रांशी सरळ असावे, स्नेही आणि ब्राह्मणांप्रती क्षमाशील असावे.
12.14.51
एवंवृत्तस्य राज्ञस्तु शिलोञ्छेनापि जीवतः ।
विस्तीर्येत यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १२.१४.५१ ॥
असे वर्तन करणाऱ्या राजाची कीर्ती, शिलोञ्छाने जगला तरी, पाण्यावरील तेलाच्या थेंबाप्रमाणे जगात पसरते.
12.14.52
अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरकृतात्मनः ।
संक्षिप्येन यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १२.१४.५२ ॥
परंतु विपरीत वर्तन करणाऱ्या, आत्मसंयम नसलेल्या राजाची कीर्ती, पाण्यावरील तुपाच्या थेंबाप्रमाणे जगात आक्रसते.
12.14.53
देवदेवेन रुद्रेण ब्रह्मणा च महीपते ।
विष्णुना चैव देवेन शक्रेण च महात्मना ॥ १२.१४.५३ ॥
हे महीपते! देवांचा देव रुद्र, ब्रह्मा, विष्णुदेव आणि महात्मा इंद्र यांनी (हे प्रस्थापित केले आहे).
12.14.54
लोकपालैश्च भूतैश्च पाण्डवैश्च महात्मभिः ।
धर्माद्विचलिता राजन्धार्तराष्ट्रा निपातिताः।
अधार्मिका दुराचाराः ससैन्या विनिपातिताः ॥ १२.१४.५४ ॥
हे राजा! लोकपालांनी, प्राण्यांनी आणि महात्मा पांडवांनी धर्मापासून ढळलेले धृतराष्ट्राचे पुत्र पाडले गेले; अधार्मिक आणि दुराचारी ते सैन्यासह नष्ट केले गेले.
12.14.55
तान्निहत्य न दोषस्ते स्वल्पोऽपि जगतीपते ।
छलेन मायया वाऽथ क्षत्रधर्मेण वा नृप ॥ १२.१४.५५ ॥
त्यांना मारल्यामुळे तुला थोडासुद्धा दोष नाही, हे पृथ्वीपती. छलाने, मायेने किंवा क्षत्रधर्माने, हे नृपा.
12.14.56
मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः ।
ब्राह्मणस्यैव धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम ॥ १२.१४.५६ ॥
सर्व भूतांप्रती मैत्री, दान, अध्ययन, तप — हा ब्राह्मणाचाच धर्म आहे, राजाचा नाही, हे राजश्रेष्ठा.
12.14.57
असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम् ।
एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम् ॥ १२.१४.५७ ॥
दुष्टांचे निवारण आणि सज्जनांचे पालन — हाच राजांचा परम धर्म; युद्धात पळ न काढणेही.
12.14.58
यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये ।
निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते ॥ १२.१४.५८ ॥
ज्याच्यात क्षमा आणि क्रोध, दान आणि स्वीकार, भय आणि अभय, निग्रह आणि अनुग्रह — हे दोन्ही असतात, तोच धर्मज्ञ म्हटला जातो.
12.14.59
न श्रुतेन न दानेन न सांत्वेन न चेज्यया ।
त्वयेयं पृथिवी लब्धा न संकोचेन चाप्युत ॥ १२.१४.५९ ॥
शास्त्रज्ञानाने नव्हे, दानाने नव्हे, सांत्वनेने नव्हे, यज्ञानेही नव्हे — तू ही पृथ्वी मिळवली आहेस; संकोचानेही नव्हे.
12.14.60
यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम् ।
हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैरनुत्तमम् ॥ १२.१४.६० ॥
शत्रूंचे ते सैन्य, वीरांनी सज्ज केलेले, हत्ती-घोडे-रथांनी युक्त, तिन्ही अंगांनी अनुत्तम होते.
12.14.61
रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ।
तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम् ॥ १२.१४.६१ ॥
द्रोण, कर्ण, अश्वत्थामा आणि कृप यांनी रक्षिलेले ते सैन्य, हे वीरा, तू मारले आहेस; म्हणून ही पृथ्वी भोग.
12.14.62
जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदैर्युतः ।
त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो ॥ १२.१४.६२ ॥
हे महाराजा, अनेक जनपदांनी युक्त जंबूद्वीप, हे पुरुषव्याघ्रा, हे प्रभो, तू दंडाने जिंकला आहेस.
12.14.63
जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप ।
अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२.१४.६३ ॥
हे नराधिपा, जंबूद्वीपाच्या बरोबरीचा क्रौंचद्वीप, महामेरूच्या पश्चिमेला आहे, तो तू दंडाने जिंकला आहेस.
12.14.64
क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप ।
पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२.१४.६४ ॥
हे नराधिपा, क्रौंचद्वीपाच्या बरोबरीचा शाकद्वीप, महामेरूच्या पूर्वेला आहे, तो तू दंडाने जिंकला आहेस.
12.14.65
उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः ।
भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२.१४.६५ ॥
महामेरूच्या उत्तरेला शाकद्वीपाच्या बरोबरीचा भद्राश्व आहे; हे पुरुषव्याघ्रा, तो तू दंडाने जिंकला आहेस.
12.14.66
द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदाश्रयाः ।
विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया ॥ १२.१४.६६ ॥
हे वीरा, समुद्रात प्रवेश करून अनेक जनपदांचे आश्रय असलेली ती बेटे आणि अंतरद्वीपे तू दंडाने जिंकली आहेत.
12.14.67
एतान्यप्रतिमेयानि कृत्वा कर्माणि भारत ।
न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ १२.१४.६७ ॥
हे भारता, असे अतुलनीय कर्म करूनही, हे महाराजा, द्विजांकडून पूजित होऊनही तुम्हाला आनंद होत नाही.
12.14.68
स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत ।
ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रान्गर्जितानिव ॥ १२.१४.६८ ॥
हे भारता, तुम्ही या बंधूंना पाहून आनंदित व्हा, जसे मत्त वृषभ आणि गर्जणारे गजश्रेष्ठ पाहून आनंद होतो.
12.14.69
अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः ।
एकैकोऽपि सुखायैषां मम स्यादिति मे मतिः ॥ १२.१४.६९ ॥
हे सर्व अमरांसारखे आहेत, शत्रूंना जिंकणारे आणि शत्रूंना तापवणारे आहेत. यांपैकी प्रत्येकजणही माझ्या सुखासाठी पुरेसा ठरेल, असे माझे मत आहे.
12.14.70
किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः ।
समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने ॥ १२.१४.७० ॥
मग माझे पती — पुरुषव्याघ्र, नरश्रेष्ठ — शरीराच्या सर्व इंद्रियांप्रमाणे शरीराच्या कार्यात माझ्यासाठी अपरिहार्य आहेत.
12.14.71
अनृतं नाब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी ।
युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे ॥ १२.१४.७१ ॥
सर्वज्ञ, सर्वदर्शी सासूबाईंनी कधी असत्य सांगितले नाही. हे पांचाली, युधिष्ठिर तुला अत्युत्तम सुखात स्थापित करेल.
12.14.72
इत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः ।
तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप ॥ १२.१४.७२ ॥
हे जनाधिपा, हजारो राजांना ठार मारून वेगवान पराक्रमी तुमचे ते कर्म मोहामुळे व्यर्थ झाले असे मला दिसते.
12.14.73
येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तेऽप्यनुसारिणः ।
तवोन्मादान्महाराजसोन्मादाः सर्वपाण्डवाः ॥ १२.१४.७३ ॥
ज्यांचा ज्येष्ठ वेडा आहे, तेही सर्व त्याचे अनुयायी आहेत. हे महाराजा, तुझ्या वेडेपणामुळेच सर्व पांडव वेडे झाले आहेत.
12.14.74
यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते नराधिप ।
बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम् ॥ १२.१४.७४ ॥
हे नराधिपा, तुझे बंधू वेडे नसते तर त्यांनी तुला नास्तिकांसह बांधून पृथ्वीवर राज्य केले असते.
12.14.75
कुरुते मूढ एवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति ।
धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च ॥ १२.१४.७५ ॥
जो मूर्ख कल्याण मिळवत नाही, तो असा वागतो; धूप, अंजन उपचार आणि नस्य कर्मांनीच (उपचार करावा).
12.14.76
उन्मत्तिरपनेतव्या तव राजन्यदृच्छया ।
भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति ॥ १२.१४.७६ ॥
हे राजा, तुझा वेडेपणा कोणत्याही प्रकारे दूर केला पाहिजे. जो वाईट मार्गाने जातो, तो औषधांनी उपचारास योग्य असतो.
12.14.77
साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम ।
तथा विनिकृता पुत्रैर्याऽहमिच्छामि जीवितुम् ॥ १२.१४.७७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, जगात स्त्रियांमध्ये मी सर्वात अधम आहे; पुत्रांकडून अशा प्रकारे अपमानित होऊनही मी जगू इच्छिते.
12.14.78
धृतराष्ट्रसुता राजन्नित्यमुत्पथगामिनः ।
तादृशानां वधे दोषं नाहं पश्यामि कर्हिचित् ॥ १२.१४.७८ ॥
हे राजा, धृतराष्ट्राचे पुत्र नेहमी वाईट मार्गाने चालणारे आहेत. अशांच्या वधात मी कधीही दोष पाहत नाही.
12.14.79
इमांश्चोशनसा गीताञ्श्लोकाञ्श्रृणु नराधिप ॥ १२.१४.७९ ॥
हे नराधिपा, उशनसांनी गायिलेले हे श्लोक ऐका.
12.14.80
आत्महन्ताऽर्थहन्ता च बन्धुहन्ता विषप्रदः ।
अकारणेन हन्ता च यश्च भार्यां परामृशेत् ॥ १२.१४.८० ॥
आत्मघाती, धनहर्ता, बंधुहंता, विष देणारा, विनाकारण हत्या करणारा, आणि जो भार्येला स्पर्श करतो—
12.14.81
निर्दोषं वधमेतेषां षण्णामप्याततायिनाम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच भगवान्भार्गवाय महात्मने ॥ १२.१४.८१ ॥
या सहा आततायींचा वध निर्दोष आहे, असे भगवान ब्रह्मदेवाने महात्मा भार्गवाला सांगितले.
12.14.82
ब्रह्मक्षत्रविशां राजन्सत्पथे वर्तिनामपि ।
प्रसह्यागारमागम्य हन्तारं गरदं तथा ॥ १२.१४.८२ ॥
हे राजा, सन्मार्गाने चालणाऱ्या ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्यांच्या घरात बळजबरीने शिरून खून करणाऱ्याला आणि विष देणाऱ्याला (मारावे).
12.14.83
अभक्ष्यापेयदातारमग्निदं च निशातयेत् ।
मार्ग एष महीपानां गोब्राह्मणवधेषु च ॥ १२.१४.८३ ॥
अभक्ष्य आणि अपेय देणाऱ्याला आणि अग्नी लावणाऱ्याला मारावे. गाय आणि ब्राह्मणांच्या वधातही राजांचा मार्ग हाच आहे.
12.14.84
केशग्रहे च नारीणामपि युध्येत्पितामहम् ।
ब्रह्माणं देवदेवेशं किं पुनः पापकारिणम् ॥ १२.१४.८४ ॥
स्त्रीचे केस धरले तर देवांचा देव पितामह ब्रह्मदेवाशीही युद्ध करावे; मग पापी माणसाचे काय.
12.14.85
गोब्राह्मणार्थे व्यसने च राज्ञां राष्ट्रोपमर्दे स्वशरीरहेतोः ।
स्त्रीणां च विक्रुष्टरुतानि श्रुत्वा विप्रोऽपि युध्येत महाप्रभावः ॥ १२.१४.८५ ॥
गाई आणि ब्राह्मणांसाठी, राजांच्या संकटात, राष्ट्राच्या नाशात, स्वतःच्या शरीररक्षणासाठी, आणि स्त्रियांचा आक्रोश ऐकून महाप्रभावी ब्राह्मणानेही युद्ध करावे.
12.14.86
धर्माद्विचलितं विप्रं निहन्यादाततायिनम् ।
तस्यान्यत्र वधं विद्वान्मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ १२.१४.८६ ॥
धर्मापासून ढळलेल्या, आततायी ब्राह्मणाला मारावे. विद्वानाने त्याच्या वधाशिवाय दुसरा मार्ग मनातही विचारू नये.
12.14.87
गोब्राह्मणवधे वृत्तं मन्त्रत्राणार्थमेव च ।
निहन्यात्क्षत्रियो विप्रं स्वकुटुम्बस्य चाप्तये ॥ १२.१४.८७ ॥
गाई आणि ब्राह्मणांच्या वधाच्या प्रसंगी, मंत्रांच्या रक्षणासाठी आणि स्वतःच्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी क्षत्रियाने ब्राह्मणालाही मारावे.
12.14.88
तस्करेण नृशंसेन धर्मात्प्रचलितेन च ।
क्षत्रबन्धुः परं शक्त्या युध्येद्विप्रेण संयुगे ॥ १२.१४.८८ ॥
चोर, क्रूर आणि धर्मापासून ढळलेल्या ब्राह्मणाशी क्षत्रिय-बंधूने युद्धात आपल्या पूर्ण शक्तीने लढावे.
12.14.89
आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् ।
जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेत् ॥ १२.१४.८९ ॥
वेदांत पारंगत असला तरी मारण्याच्या इराद्याने येणाऱ्या आततायीला, त्याला मारण्याची इच्छा करावी; त्यामुळे भ्रूणहत्येचे पाप लागत नाही.
12.14.90
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाऽप्यन्त्यजोपि वा ।
न हन्याद्ब्राह्मणं शान्तं तृणेनापि कदाचन ॥ १२.१४.९० ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा अन्त्यज कोणीही असो, शांत ब्राह्मणाला गवताच्या काडीनेही कधी मारू नये.
12.14.91
ब्राह्मणायावगुर्याद्यः स्पृष्ट्वा गुरुतरं महत् ।
वर्षाणां त्रिशतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति ॥ १२.१४.९१ ॥
जो ब्राह्मणावर प्रहार करतो, त्याला स्पर्श करून मोठे गुरुतर पाप करतो, तो पापी तीनशे वर्षे स्थिर स्थान प्राप्त करत नाही.
12.14.92
सहस्राणि च वर्षाणि निहत्य नरके पतेत् ।
तस्मान्नैवावगुर्याद्धि नैव शस्त्रं निपातयेत् ॥ १२.१४.९२ ॥
ब्राह्मणाला मारणारा हजारो वर्षे नरकात पडतो. म्हणून ब्राह्मणावर प्रहार करू नये आणि शस्त्रही चालवू नये.
12.14.93
शोणितं यावतः पांसून्गृह्णातीति हि धारणा ।
तावतीः स समाः पापो नरके परिवर्तते ॥ १२.१४.९३ ॥
रक्त जितके धुळीचे कण घेते, तितकी वर्षे तो पापी नरकात फिरत राहतो, अशी धारणा आहे.
12.14.94
त्वगस्थिभेदं विप्रस्य यः कुर्यात्कारयेत वा ।
ब्रह्महा स तु विज्ञेयः प्रायश्चित्ती नराधमः ॥ १२.१४.९४ ॥
जो ब्राह्मणाची त्वचा व हाड मोडतो किंवा मोडवतो, त्याला ब्रह्महत्या करणारा समजावे; तो नराधम प्रायश्चित्तास पात्र आहे.
12.14.95
श्रोत्रियं ब्राह्मणं हत्वा तथाऽऽत्रेयीं च ब्राह्मणीम् ।
चतुर्विशतिवर्षाणि चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् ॥ १२.१४.९५ ॥
वेदज्ञ ब्राह्मणाला, तसेच आत्रेयी वंशातील ब्राह्मण स्त्रीला मारणाऱ्याने चोवीस वर्षे ब्रह्महत्येचे व्रत आचरावे.
12.14.96
द्विगुणां ब्रह्महत्येयं सर्वैः प्रोक्ता महर्षिभिः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणं कृताङ्कं विप्रवासयेत् ॥ १२.१४.९६ ॥
सर्व महर्षींनी सांगितले आहे की ब्रह्महत्येचे पाप दुप्पट आहे. प्रायश्चित्त न करणाऱ्याला चिन्हांकित करून ब्राह्मण समाजातून हद्दपार करावे.
12.14.97
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं वा घातयेन्नृपः ।
ब्रह्मघ्नं तस्करं चैव माभूदेवं चरिष्यति ॥ १२.१४.९७ ॥
राजाने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र यांना, तसेच ब्रह्महत्या करणाऱ्याला आणि चोराला मारवावे, जेणेकरून असे आचरण पुन्हा घडू नये.
12.14.98
छित्त्वा हस्तौ च पादौ च नासिकोष्ठौ च भूपतिः ।
ब्रह्मघ्नं चोत्तमं पापं नेत्रोद्धारेण योजयेत् ॥ १२.१४.९८ ॥
राजाने ब्रह्महत्या करणाऱ्या त्या महापापी माणसाचे हात, पाय, नाक आणि ओठ कापून, त्याचे डोळे काढण्याची शिक्षा करवावी.
12.14.99
शूद्रस्यैव स्मृतो दण्डस्तद्वद्राजन्यवैश्ययोः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणं ब्राह्मणं तु प्रवासयेत् ॥ १२.१४.९९ ॥
शूद्राला जी शिक्षा सांगितली आहे, तीच क्षत्रिय व वैश्यालाही लागू आहे; पण प्रायश्चित्त न करणाऱ्या ब्राह्मणाला मात्र हद्दपार करावे.
12.14.100
क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च शस्त्रेणैव च घातयेत् ।
ब्रह्मघ्नान्ब्राह्मणात्राजा कृताङ्कान्विप्रवासयेत् ॥ १२.१४.१०० ॥
राजाने क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र यांना शस्त्राने मारवावे; आणि ब्राह्मणांमधून ब्रह्महत्या करणाऱ्यांना व दाग दिलेल्यांना हद्दपार करावे.
12.14.101
विकलेन्द्रियांस्त्रिवर्णांश्च चण्डालैः सह वासयेत् ।
तैश्च यः संपिबेत्कश्चित्स पिबन्ब्रह्महा भवेत् ॥ १२.१४.१०१ ॥
विकलेन्द्रिय आणि त्रिवर्णांना चांडाळांसोबत राहवायला लावावे; त्यांच्याबरोबर जो कोणी पितो, तो पिण्याने ब्रह्महत्या करणारा होतो.
12.14.102
प्रेतानां न च देयानि पिण्डदानानि केनचित् ॥ १२.१४.१०२ ॥
प्रेतांना कोणीही पिंडदान देऊ नये.
12.14.103
कृष्णवर्णा विरूपा च निर्णीता लम्बमूर्धजा ।
दुनोत्यदृष्ट्वा कर्तारं ब्रह्महत्येति तां विदुः ॥ १२.१४.१०३ ॥
काळ्या वर्णाची, विरूप आणि लांब केसांची ठरवलेली ती, कर्त्याला न पाहता पीडा देते — तिला ब्रह्महत्या म्हणतात.
12.14.104
ब्रह्मघ्नेन पिबन्तश्च विप्रा देशाः पुराणि च ।
अचिरादेव पीड्यन्ते दुर्भिक्षव्याधितस्करैः ॥ १२.१४.१०४ ॥
ब्रह्महत्या करणाऱ्याबरोबर पिणारे ब्राह्मण, देश आणि नगरे लवकरच दुष्काळ, रोग व चोरांनी पीडित होतात.
12.14.105
ब्राह्मणं पापकर्माणं विप्राणामाततायिनम् ।
क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च नेत्रोद्धारेण योजयेत् ॥ १२.१४.१०५ ॥
पापकर्मी ब्राह्मणाला, ब्राह्मणांचा आततायी असलेल्याला, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांना डोळे उपटण्याच्या शिक्षेत गुंतवावे.
12.14.106
दुर्बलानां बलं राजा बलिनो ये च साधवः ।
बलिनां दुर्बलानां च पापानां मृत्त्युरिष्यते ॥ १२.१४.१०६ ॥
राजा दुर्बलांचे बळ आहे; बलवान सज्जनही तसेच. बलवानांना, दुर्बलांना आणि पापींना मृत्यू ठरवलेला आहे.
12.14.107
सदोषमपि यो हन्यादश्राव्य जगतीपते ।
दुर्बलं बलवन्तं वा स पराजयमर्हति ॥ १२.१४.१०७ ॥
हे भूपती! दोषी असूनही जो न ऐकता मारतो — दुर्बल असो वा बलवान — तो पराजयास पात्र ठरतो.
12.14.108
राजाज्ञां प्राड्विवाकं च नेच्छेद्यच्चापि निष्पतेत् ।
साक्षिणं साधुवाक्यं च जितं तमपि निर्दिशेत् ॥ १२.१४.१०८ ॥
राजाज्ञा व न्यायाधीश यांची इच्छा करू नये; जे निःपक्ष नाही तेही; साक्षीदार आणि सत्यवचन, आणि जिंकलेल्यालाही (दोषी) दाखवावे.
12.14.109
बन्धनान्निष्पतेद्यच्च प्रतिभूर्न ददाति च ।
कुलजश्च धनाढ्यश्च स पराजयमर्हति ॥ १२.१४.१०९ ॥
जो बंधनातून निसटतो, जो प्रतिभू (जामीनदार) देत नाही, आणि जो कुलीन व धनवान आहे — तो पराजयास पात्र आहे.
12.14.110
राजाज्ञया समाहूतो यो न गच्छेत्सभां नरः ।
बलवन्तमुपाश्रित्य सायुधः स पराजितः ॥ १२.१४.११० ॥
राजाज्ञेने बोलावलेला जो मनुष्य सभेत जात नाही आणि बलवानाचा आश्रय घेऊन शस्त्रांसह राहतो, तो पराजित आहे.
12.14.111
तं दण्डेन विनिर्जित्य महासाहसिकं नरम् ।
वियुक्तदेहसर्वस्वं परलोकं विसर्जयेत् ॥ १२.१४.१११ ॥
त्या महासाहसी मनुष्याला दंडाने जिंकून, देह व सर्वस्व गमावलेल्याला परलोकास पाठवावे.
12.14.112
मृतस्यापि न देयानि पिण्डदानानि केनचित् ।
दत्त्वा दण्डं प्रयच्छेत मध्यमं पूर्वसाहयम् ॥ १२.१४.११२ ॥
मृत व्यक्तीसाठीही कोणीही पिंडदान करू नये. दंड देऊन, पूर्वीच्या साहाय्यानुसार मध्यम दंड द्यावा.
12.14.113
कुलस्त्रीव्यभिचारं च राष्ट्रस्य च विमर्दनम् ।
ब्रह्महत्यां च चौर्यं च राजद्रोहं च पञ्चमम् ॥ १२.१४.११३ ॥
कुलस्त्रीशी व्यभिचार, राष्ट्राचा विध्वंस, ब्रह्महत्या, चोरी आणि राजद्रोह — हे पाचवे पातक आहे.
12.14.114
युद्धादन्यत्र हिंसायां सुरापस्य च कीर्तने ।
महान्तं गुरुतल्पे च मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ १२.१४.११४ ॥
युद्धाव्यतिरिक्त हिंसेत, मद्यपीच्या कीर्तनात, गुरुपत्नीच्या शय्येत आणि मित्रद्रोहात — हे महापातक आहे.
12.14.115
न कथंचिदुपेक्षेत महासाहसिकं नरम् ।
सर्वस्वमपहृत्याशु ततः प्राणैर्वियोजयेत् ॥ १२.१४.११५ ॥
महासाहसी माणसाकडे कधीही दुर्लक्ष करू नये; त्याचे सर्वस्व तत्काळ हरण करून मग त्याचे प्राणही घ्यावेत.
12.14.116
त्रिषु वर्णेषु यो दण्डः प्रणीतो ब्रह्मणा पुरा ।
महासाहसिकं विप्रं कृताङ्कं विप्रवासयेत् ॥ १२.१४.११६ ॥
पूर्वी ब्रह्माने तीन वर्णांसाठी जो दंड ठरवला होता — महासाहसी, चिन्हांकित ब्राह्मणाला हद्दपार करावे.
12.14.117
साहस्रो वा भवेद्दण्डः काञ्चनो देहनिष्क्रिया ।
चतुर्णामपि वर्णानामेवमाहोशना कविः ॥ १२.१४.११७ ॥
हजार (नाणी) दंड, किंवा सुवर्णदंड, किंवा शारीरिक दंड असावा; चारही वर्णांसाठी कवी उशनसांनी असेच सांगितले आहे.
12.14.118
नारीणां बालवृद्धानां गोपतेश्च महामतिः ।
पापानां दुर्विनीतानां प्राणान्तं च बृहस्पतिः।
दण्डमाह महाभाग सर्वेषामाततायिनाम् ॥ १२.१४.११८ ॥
स्त्रिया, बालक-वृद्ध, राजा — त्यांच्यासाठी, तसेच पापी आणि दुर्विनीतांसाठी महामती बृहस्पतींनी प्राणदंड सांगितला आहे. हे महाभागे, सर्व आततायींसाठीही त्यांनी हाच दंड सांगितला.
12.14.119
सर्वेषां पापबुद्धीनां पापकर्मैव क्वुर्वताम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां दण्डो निर्दोष इष्यते।
सौबलस्य च दुर्बुद्धेः कर्णस्य च दुरात्मनः ॥ १२.१४.११९ ॥
पापबुद्धी आणि पापकर्म करणाऱ्या सर्वांसाठी, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांसाठी निर्दोष दंडच इष्ट मानला जातो; आणि दुर्बुद्धी सौबलासाठी (शकुनीसाठी) व दुरात्मा कर्णासाठीही तसेच.
12.14.120
पश्यतां चैव शूराणां याऽहं द्यूते सभां तदा ।
रजस्वला समानीता भवतां पश्यतां नृप।
वाससैकेन संवीता तव दोषेण भूपते ॥ १२.१४.१२० ॥
वीर पाहत असताना, द्यूत सभेत मला तेव्हा रजस्वला अवस्थेत आणण्यात आले. राजा, तुम्ही सर्वजण पाहत असताना, एकाच वस्त्राने झाकलेली, तुमच्या दोषामुळे, हे भूपती.
12.14.121
माभूद्धर्मविलोपस्ते धृतराष्ट्रकुलक्षयात् ।
क्रोधाग्निना तु दग्धं च सपशुद्रव्यसंचयम् ॥ १२.१४.१२१ ॥
धृतराष्ट्राच्या कुलाच्या नाशाने तुमच्या धर्माचा लोप न होवो; क्रोधाग्नीने गुरेढोरे आणि धनसंचयासह ते दग्ध झाले आहे.
12.14.122
साऽहमेवंविधं दुःखं संप्राप्ता तव हेतुना ।
आदित्यस्य प्रसादेन न च प्राणैर्वियोजिता ॥ १२.१४.१२२ ॥
मी, तुमच्या कारणामुळे असे दुःख प्राप्त केले; पण सूर्यदेवाच्या कृपेने प्राणांपासून विलग झाले नाही.
12.14.123
रक्षिता देवदेवेन जगतः कालहेतुना ।
दिवाकरेण देवेन विवस्त्रा न कृता तदा ॥ १२.१४.१२३ ॥
जगाचा कालहेतू असलेल्या, देवांचा देव अशा सूर्याने माझे रक्षण केले; तेव्हा मला वस्त्रहीन केले गेले नाही.
12.14.124
एतेषां यतमानानां न मेऽद्य वचनं मृषा ।
त्वं तु सर्वां महीं त्यक्त्वा कुरुषे स्वयमापदम् ॥ १२.१४.१२४ ॥
हे प्रयत्न करणाऱ्यांपैकी, माझे आजचे बोलणे खोटे नाही; पण तुम्ही संपूर्ण पृथ्वी सोडून स्वतःच ही आपत्ती ओढवून घेत आहात.
12.14.125
यथाऽऽस्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तम् ।
मांधाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे ॥ १२.१४.१२५ ॥
पृथ्वीवर राजांच्या संमतीने जसे होते, हे राजश्रेष्ठा; मांधाता आणि अंबरीषाप्रमाणे, तसेच हे राजा, तुम्ही शोभाल.
12.14.126
प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव ॥ १२.१४.१२६ ॥
हे राजा, पर्वत, वने आणि बेटांसह या दैवी पृथ्वीवर धर्माने प्रजेचे पालन करीत राज्य कर; खिन्न होऊ नकोस.
12.14.127
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्युध्यस्वारीन्प्रयच्छ च ।
धनानि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम ॥ १२.१४.१२७ ॥
हे श्रेष्ठ राजा, विविध यज्ञ कर, शत्रूंशी युद्ध कर आणि ब्राह्मणांना धन, भोग व वस्त्रे दान दे.