મહાભારત · અધ્યાય 12.140
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.140.1
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत ।
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥ १२.१४०.१ ॥
યુગક્ષયથી ધર્મ અને લોક ક્ષીણ થાય ત્યારે, હે ભારત, દસ્યુઓથી પીડાતા હોય ત્યારે, હે પિતામહ, કેવી રીતે ટકી રહેવું?
12.140.2
हन्त ते वर्तयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत ।
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥ १२.१४०.२ ॥
ઠીક છે, હે ભારત, આપત્તિમાં નીતિ હું તને કહું છું. સમય આવે દયાને પણ છોડીને રાજાએ કેવી રીતે વર્તવું.
12.140.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भारद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥ १२.१४०.३ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે: ભારદ્વાજ અને રાજા શત્રુંતપનો સંવાદ.
12.140.4
राजात्शत्रुंतपो नाम सौवीरेषु महारथः ।
भारद्वाजमुपागम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥ १२.१४०.४ ॥
સૌવીરોમાં શત્રુંતપ નામે મહારથી રાજા હતો. તેણે ભારદ્વાજ પાસે જઈને અર્થનો નિશ્ચય પૂછ્યો.
12.140.5
अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते ।
वधितं पाल्यते केन पालितं प्रणयेत्कथम् ॥ १२.१४०.५ ॥
જે મળ્યું નથી તેની ઇચ્છા કેવી રીતે કરવી? જે મળ્યું તે શાથી વધે છે? વધેલું શાથી સચવાય છે, અને સચવાયેલું કેવી રીતે ચલાવવું?
12.140.6
तस्मै विनिश्चितार्थाय परिपृष्टोऽर्थिश्चयम् ।
उवाच मतिमान्वाक्यमिदं हेतुमदुत्तमम् ॥ १२.१४०.६ ॥
પોતાનો હેતુ નક્કી કરી ચૂકેલા તેના પૂછવાથી, બુદ્ધિમાન ભારદ્વાજે અર્થના નિશ્ચય વિશે આ ઉત્તમ, હેતુયુક્ત વચન કહ્યાં.
12.140.7
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥ १२.१४०.७ ॥
રાજાએ હંમેશાં દંડ ઉગામેલો રાખવો અને હંમેશાં પોતાનું પરાક્રમ પ્રગટ રાખવું. તે પોતે અછિદ્ર રહે અને શત્રુઓના છિદ્રો જોઈ તેમની પાછળ જાય.
12.140.8
नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते नरः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥ १२.१४०.८ ॥
જે હંમેશાં દંડ ઉગામેલો રાખે છે, તેનાથી લોકો અત્યંત ભયભીત રહે છે. તેથી દંડ વડે જ સર્વ પ્રાણીઓને વશમાં રાખવા જોઈએ.
12.140.9
एवमेव प्रशंसन्ति बुधा ये तत्त्वदर्शिनः ।
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ॥ १२.१४०.९ ॥
તત્ત્વદર્શી બુદ્ધિમાન લોકો એ જ રીતે પ્રશંસા કરે છે. તેથી તે ચતુષ્ટયમાં દંડ જ પ્રધાન કહેવાય છે.
12.140.10
छिन्नमूले त्वधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥ १२.१४०.१० ॥
મૂળ અને આધાર છેદાઈ જાય ત્યારે તેના પર જીવનારા બધા નાશ પામે છે. મૂળ છેદાયેલા વૃક્ષ પર ડાળીઓ કેવી રીતે ટકી શકે?
12.140.11
मूलमेवादितश्छिन्द्यादरिपक्षस्य पण्डितः ।
ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुशातयेत् ॥ १२.१४०.११ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે શત્રુપક્ષનું મૂળ જ શરૂઆતથી છેદવું જોઈએ. પછી તેના સહાયકો અને પક્ષના સર્વને પણ નષ્ટ કરવા.
12.140.12
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
आपदागमकाले तु कुर्वीत न विचारयेत् ॥ १२.१४०.१२ ॥
આપત્તિ આવે ત્યારે સારી રીતે વિચારેલું, પરાક્રમથી કરેલું, સારું યુદ્ધ અને સારું પલાયન કરવું; તે સમયે વિચાર ન કરતાં કર્મ કરવું.
12.140.13
वाङ्भात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः ।
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥ १२.१४०.१३ ॥
તેણે માત્ર વાણીથી વિનમ્ર રહેવું, હૃદયથી અસ્ત્રા જેવો તીક્ષ્ણ ન હોવો. પહેલાં કોમળ બોલવું અને કામ-ક્રોધ ત્યજવા.
12.140.14
सपत्नसहितो राज्ये कृत्वा सन्धिं न विश्वसेत् ।
उपक्रामेत्ततः शीघ्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ १२.१४०.१४ ॥
શત્રુઓ સાથે રાજ્યમાં સંધિ કરીને પણ વિશ્વાસ ન કરવો. પછી કાર્ય સિદ્ધ થતાં બુદ્ધિમાને તરત ત્યાંથી ખસી જવું.
12.140.15
शत्रुं च मित्रं पूर्वेण सान्त्वेनैवानुसान्त्वयेत् ।
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२.१४०.१५ ॥
શત્રુ અને મિત્ર બંનેને પહેલાં સાંત્વનાથી જ શાંત કરવા. છતાં ઘરમાં પેસી ગયેલા સાપની જેમ તેનાથી હંમેશાં સાવધ રહેવું.
12.140.16
यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ १२.१४०.१६ ॥
જેની બુદ્ધિને હરાવવી હોય, તેને ભૂતકાળની વાતોથી સાંત્વના આપવી. દુષ્ટબુદ્ધિને ભવિષ્યથી અને પંડિતને વર્તમાનથી શાંત કરવો.
12.140.17
अञ्जलिं शपथं सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम् ।
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२.१४०.१७ ॥
જે સમૃદ્ધિ ઇચ્છે તેણે અંજલિ, શપથ, સાંત્વના, માથાથી ચરણવંદન અને આંસુ વહાવવા કરવા.
12.140.18
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावदर्थस्य लम्भनम् ।
अथैनमागते काले भिन्द्याद्धटमिवाश्मनि ॥ १२.१४०.१८ ॥
પ્રયોજન સિદ્ધ થાય ત્યાં સુધી શત્રુને ખભે ઊંચકી રાખવો. પછી યોગ્ય સમય આવે ત્યારે પથ્થર પર ઘડો ફોડે તેમ તેને ભાંગી નાખવો.
12.140.19
मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत चिरं नरः ॥ १२.१४०.१९ ॥
હે રાજેન્દ્ર, માણસે એક ક્ષણ પણ તિંદુક-લાકડાની જેમ બળવું; પણ ભૂસાના અગ્નિની જેમ જ્વાળા વિના લાંબો સમય ધૂમાડો ન કરવો.
12.140.20
नानार्थिकोऽर्थसंबन्धं कृतघ्ने न समाचरेत् ।
अर्थी तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१४०.२० ॥
અનેક હેતુવાળાએ કૃતઘ્ન સાથે આર્થિક સંબંધ ન રાખવો. યાચકનો ઉપયોગ થઈ શકે, પણ કામ થઈ જતાં તે તિરસ્કારાય છે. તેથી બધાં કામ થોડું બાકી રાખીને કરાવવાં.
12.140.21
कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेस्मनः ।
व्यालस्य भक्तचित्तस्य यच्छ्रेयस्तत्समाचरेत् ॥ १२.१४०.२१ ॥
કોયલ, ભૂંડ, મેરુ પર્વત, ખાલી ઘર અને ખોરાકમાં મન રાખનાર સાપ—તેમનું જે શ્રેષ્ઠ આચરણ છે તે આચરવું.
12.140.22
उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहम् ।
कुशलं चास्य पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥ १२.१४०.२२ ॥
સદા સાવધ રહેનારે શત્રુના ઘરે વારંવાર ઊઠીને જવું અને તેની ખબર પૂછવી—ભલે તેનું અકુશળ હોય તો પણ.
12.140.23
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा नातिमानिनः ।
न च लोकरवाद्भीता न वै शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥ १२.१४०.२३ ॥
આળસુ લોકો ઉદ્દેશ્યો મેળવતા નથી, નિર્બળ અને અતિ-અભિમાની પણ નહીં; લોકનિંદાથી ડરનારા અને સદા રાહ જોનારા પણ નહીં.
12.140.24
नास्य च्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.१४०.२४ ॥
શત્રુ આપણી નબળાઈ ન જાણે, ઊલટું આપણે શત્રુની નબળાઈ જાણવી. કાચબો જેમ અંગો છુપાવે તેમ છુપાવીને પોતાનું છિદ્ર સાચવવું.
12.140.25
बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् ।
वृकवच्चावलुम्पेत शरवच्च विनिष्पतेत् ॥ १२.१४०.२५ ॥
બગલાની જેમ કાર્યોનો વિચાર કરવો, સિંહની જેમ પરાક્રમ કરવું, વરુની જેમ ઝપટ મારવી અને બાણની જેમ છૂટી પડવું.
12.140.26
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १२.१४०.२६ ॥
મદિરાપાન, જુગાર, સ્ત્રીઓ, શિકાર, ગીત-વાદન — આને યુક્તિપૂર્વક જ સેવવું, કારણ કે આમાં અતિ આસક્તિ દોષ છે.
12.140.27
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत् ॥ १२.१४०.२७ ॥
ઘાસનું ધનુષ્ય બનાવવું, હરણની જેમ સૂવાની રીત અપનાવવી; અંધની જેમ સમયે અંધ બનવું, બહેરાપણાનો પણ આશ્રય લેવો.
12.140.28
देशकालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः ।
देशकालव्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥ १२.१४०.२८ ॥
સમજદાર માણસે યોગ્ય દેશ અને કાળ મેળવીને પરાક્રમ કરવું; દેશ-કાળ વીતી જાય તો પરાક્રમ નિષ્ફળ થાય છે.
12.140.29
कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः ।
परस्य च बलं ज्ञात्वा तथाऽऽत्मानं नियोजयेत् ॥ १२.१४०.२९ ॥
કાળ અને અકાળનો સારી રીતે વિચાર કરીને, પોતાનું બળ અને નિર્બળતા તોળીને, અને શત્રુનું બળ જાણીને પછી જ પોતાને નિયોજિત કરવો.
12.140.30
दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति ।
स मृत्युमुपगूहेत् गर्भमश्वतरी यथा ॥ १२.१४०.३० ॥
દંડથી વશ થઈને આવેલા શત્રુને જે રાજા નિયંત્રિત કરતો નથી, તે ખચ્ચરી જેમ ગર્ભને ભેટે તેમ મૃત્યુને ભેટે છે.
12.140.31
सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित् ॥ १२.१४०.३१ ॥
તે અતિશય ફૂલેલું પણ ફળહીન હોઈ શકે; ફળવાન હોય તો પણ ચડવું મુશ્કેલ હોઈ શકે; કાચું હોય છતાં પાકેલા જેવું દેખાય, અને કોઈનાથી ખર્યું ન પડે.
12.140.32
आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुमत् ॥ १२.१४०.३२ ॥
આશાને સમય સાથે બાંધવી અને તેને કોઈ વિઘ્ન સાથે જોડવી; વિઘ્નને નિમિત્તથી કહેવું, અને નિમિત્તને પણ હેતુ સહિત કહેવું.
12.140.33
भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १२.१४०.३३ ॥
ન આવેલો ભય આવે ત્યાં સુધી ભયભીતની જેમ વર્તવું; ભય આવેલો જોઈને નિર્ભયની જેમ પ્રહાર કરવો.
12.140.34
न साहसमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ १२.१४०.३४ ॥
સાહસ કર્યા વિના માણસ શુભ જોતો નથી; ફરી સંશયમાં ઊતરીને જો જીવતો રહે, તો તે જુએ છે.
12.140.35
अनागतं विजानीयात्त्यजेद्भयमुपस्थितम् ।
पुनर्बुद्धिक्षयात्किंचिदनिवृत्तिं निशामयेत् ॥ १२.१४०.३५ ॥
ન આવેલાને ઓળખવું, આવેલો ભય છોડી દેવો; ફરી, બુદ્ધિના ક્ષયથી કંઈક પાછું ન વળે એવું બને છે તે વિચારવું.
12.140.36
प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् ।
अनागतसुखाशा च नैव बुद्धिमतां नयः ॥ १२.१४०.३६ ॥
સમીપ આવેલા સમયના સુખનો ત્યાગ કરવો અને ભવિષ્યના સુખની આશા રાખવી — આ બુદ્ધિમાનોની નીતિ નથી.
12.140.37
योऽरिणा सह संधाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ।
स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १२.१४०.३७ ॥
જે શત્રુ સાથે સંધિ કરીને વિશ્વાસે સુખેથી સૂએ છે, તે ઝાડની ટોચે સૂતેલો કે પડેલો હોય તેમ જાગે છે.
12.140.38
कर्मणा येन केनेह मृदुना दारुणेन वा ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२.१४०.३८ ॥
અહીં જે કોઈ કર્મ વડે, કોમળ હોય કે કઠોર, દીન પોતાને ઉદ્ધારે; સમર્થે ધર્મનું આચરણ કરવું.
12.140.39
ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्ताननुवर्तयेत् ।
आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः सुमहिताः परैः ॥ १२.१४०.३९ ॥
જે શત્રુઓ છે, તે શત્રુઓના સર્વને અનુસરવું; પોતાના ગુપ્તચરોને પણ જાણવા જોઈએ, જેઓ અન્ય દ્વારા સારી રીતે નિયુક્ત હોય.
12.140.40
चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च ।
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रे प्रवेशयेत् ॥ १२.१४०.४० ॥
પોતાના અને અન્યના માટે સારી રીતે નિયુક્ત ગુપ્તચર રાખવો; અને પાખંડીઓ તથા તપસ્વીઓ વગેરેને શત્રુ-રાજ્યમાં મોકલવા.
12.140.41
उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च ।
पानागारे प्रवेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥ १२.१४०.४१ ॥
ઉદ્યાનોમાં, વિહારસ્થળોમાં, પરબોમાં, નિવાસસ્થાનોમાં, મદ્યશાળાના પ્રવેશોમાં, તીર્થોમાં અને સભાઓમાં પણ.
12.140.42
धर्माभिचारिणः पापाश्चौरा लोकस्य कण्टकाः ।
समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयीत च ॥ १२.१४०.४२ ॥
ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરનારા પાપી ચોરો જગતના કાંટા છે; તેઓ એકઠા થાય છે. તેમને જાણીને નિયંત્રિત કરીને શમાવવા.
12.140.43
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमभ्येति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥ १२.१४०.४३ ॥
અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને વિશ્વસનીય પર પણ અતિ વિશ્વાસ ન કરવો. વિશ્વાસથી ભય આવે છે; પરીક્ષા કર્યા વિના વિશ્વાસ ન કરવો.
12.140.44
विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना ।
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ॥ १२.१४०.४४ ॥
બીજાનો વિશ્વાસ સાચો લાગે એવા ઉપાયથી જીતીને, યોગ્ય સમયે તેનું પગલું થોડું ડગમગે ત્યારે પ્રહાર કરવો.
12.140.45
अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितान ।
भयं ह्यशङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥ १२.१४०.४५ ॥
જેના પર શંકા ન કરી શકાય તેના પર પણ શંકા કરવી; હંમેશાં શંકિત લોકો પર શંકા કરવી. અશંકિત પાસેથી ઉત્પન્ન થયેલ ભય મૂળ સહિત કાપી નાખે છે.
12.140.46
अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः ।
विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः ॥ १२.१४०.४६ ॥
ધ્યાન, મૌન, કેસરી વસ્ત્ર, જટા અને મૃગચર્મ વડે વિશ્વાસ જીતીને, શત્રુને વરુની જેમ પકડવો.
12.140.47
पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृद ।
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ १२.१४०.४७ ॥
પુત્ર હોય કે ભાઈ, પિતા હોય કે મિત્ર, જો ધનકાર્યમાં વિઘ્ન નાખે તો સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે તેને મારી નાખવો.
12.140.48
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ १२.१४०.४८ ॥
ગુરુ હોય તો પણ જો અહંકારી હોય, કાર્ય-અકાર્ય ન જાણતો હોય અને કુમાર્ગે ચાલ્યો હોય, તો તેને શિક્ષા કરવી જરૂરી બને છે.
12.140.49
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन केनचित् ।
प्रपूजयन्निघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः। ॥ १२.१४०.४९ ॥
ઊભા થઈને અભિવાદન કરીને અને કોઈ દાન આપીને સન્માન કરનાર, તીક્ષ્ણ ચાંચવાળા પક્ષીની જેમ છુપાઈને પ્રહાર કરનાર થવો જોઈએ.
12.140.50
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम् ॥ १२.१४०.५० ॥
પરમ મર્મસ્થાનો કાપ્યા વિના, ક્રૂર કર્મ કર્યા વિના, માછીમારની જેમ પ્રહાર કર્યા વિના, માણસ પરમ સમૃદ્ધિ પામતો નથી.
12.140.51
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं वाऽपि न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१४०.५१ ॥
જન્મથી કોઈ શત્રુ કે મિત્ર હોતું નથી. સામર્થ્યના સંયોગથી જ મિત્રો અને શત્રુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.140.52
न प्रमुञ्चेत दायादं वदन्तं करुणं बहु ।
दुःखं तत्र न कर्तव्यं हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ १२.१४०.५२ ॥
કરુણાથી ઘણું બોલતા દાયાદને છોડવો નહીં. ત્યાં દુઃખ કરવું નહીં; પૂર્વે અપકાર કરનારને મારી નાખવો.
12.140.53
संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो हितमिच्छता ॥ १२.१४०.५३ ॥
સંગ્રહ અને અનુગ્રહમાં હંમેશાં ઈર્ષ્યા વિના પ્રયત્ન કરવો. હિતની ઇચ્છા રાખનારે પ્રયત્નપૂર્વક નિગ્રહ પણ કરવો.
12.140.54
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् ।
असिनाऽपि शिरश्छित्त्वा शोचेत च रुदेत च ॥ १२.१४०.५४ ॥
પ્રહાર કરનારે પ્રિય વચન બોલવું; પ્રહાર કર્યા પછી પણ પ્રિય ઉત્તર આપવો. તલવારથી માથું કાપીને પણ શોક કરવો અને રડવું.
12.140.55
निमन्त्रयीत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया ।
आशाकरणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२.१४०.५५ ॥
સાંત્વન, સન્માન અને ધીરજથી નિમંત્રણ આપવું; સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે આશા જગાડવી એ જ કર્તવ્ય છે.
12.140.56
न शुष्कवैरं कुर्वीत बाहुभ्यां न नदीं तरेत् ।
अनर्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्।
दन्ताश्च परिमृद्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते ॥ १२.१४०.५६ ॥
વ્યર્થ વેર ન બાંધવું; હાથથી નદી ન તરવી; ગાયનું શિંગ ખાવું નિરર્થક અને આયુષ્ય ઘટાડનારું છે—દાંત ઘસાય છે અને સ્વાદ પણ મળતો નથી.
12.140.57
त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा अनुबन्धस्तथैव च ।
अनुबन्धं तथा ज्ञात्वा पीडां च परिवर्जयेत् ॥ १२.१४०.५७ ॥
ત્રિવર્ગમાં ત્રણ પ્રકારની પીડા હોય છે અને તેનું પરિણામ પણ એવું જ; પરિણામ જાણીને પીડાનો ત્યાગ કરવો.
12.140.58
ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च ।
पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् ॥ १२.१४०.५८ ॥
ઋણનો શેષ, અગ્નિનો શેષ અને શત્રુનો શેષ—આ વારંવાર વધે છે; તેથી કોઈ શેષ ન રાખવો.
12.140.59
ऋणशेषां विवर्धन्ते परिभूताश्च शत्रवः ।
आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः ॥ १२.१४०.५९ ॥
ઋણના શેષથી પરાજિત શત્રુઓ પણ વધે છે; ઉપેક્ષિત રોગો પણ ભારે અનર્થ લાવે છે.
12.140.60
नाम…क्कृत्यकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् ।
कष्यकोपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम् ॥ १२.१४०.६० ॥
…… કર્તવ્ય કરનાર હોવો જોઈએ અને સદા સાવધ રહેવું; નાનો ઘા પણ બરાબર ન રુઝાય તો લાંબા સમય સુધી વિકાર કરે છે.
12.140.61
वधेम च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च ।
आकाराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ १२.१४०.६१ ॥
માણસોનો વધ કરીને, માર્ગો દૂષિત કરીને અને ચિહ્નોનો નાશ કરીને શત્રુરાષ્ટ્રનો વિનાશ કરવો.
12.140.62
गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः ।
अनुद्विग्रः काकशङ्की भुजङ्गचरितं चरेत् ॥ १२.१४०.६२ ॥
ગીધની દૃષ્ટિ, બગલાનું છુપાવું, કૂતરાનું વર્તન, સિંહનો પરાક્રમ, નિર્ભય રહીને, કાગડાની જેમ શંકાશીલ થઈ સાપનું આચરણ કરવું.
12.140.63
शूरमञ्जलिपातेन भीरुं भेदेन भेदयेत् ।
लुब्धमर्थप्रदानेन समं तुल्येन विग्रहः ॥ १२.१४०.६३ ॥
શૂરને અંજલિ આપીને વશ કરવો, ભીરુને ભેદથી વિભાજિત કરવો, લોભીને ધન આપીને, સમાન સાથે યુદ્ધ કરવું.
12.140.64
श्रेणीमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च ।
अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि ॥ १२.१४०.६४ ॥
શ્રેણીના મુખ્યો સાથેના ષડયંત્રોમાં, પ્રિયજનોને મનાવવામાં, તેમ જ ભેદ અને સંઘાતથી પણ અમાત્યોની રક્ષા કરવી.
12.140.65
मृदुरित्यवजानन्ति तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च ।
तीक्ष्णकाले भवेत्तीक्ष्णो मृदुकाले मृदुर्भवेत् ॥ १२.१४०.६५ ॥
"આ મૃદુ છે" એમ માનીને તેઓ અવગણે છે, "આ તીક્ષ્ણ છે" એમ માનીને ડરે છે. તેથી તીક્ષ્ણ સમયે તીક્ષ્ણ અને મૃદુ સમયે મૃદુ થવું.
12.140.66
मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः ॥ १२.१४०.६६ ॥
મૃદુતાથી જ મૃદુને, મૃદુતાથી જ દારુણને પણ મારે છે. મૃદુતાથી કંઈ અસાધ્ય નથી; તેથી મૃદુ તીક્ષ્ણથી પણ વધુ તીક્ષ્ણ છે.
12.140.67
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स साधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्यधितिष्ठति ॥ १२.१४०.६७ ॥
જે સમયે મૃદુ થાય છે અને સમયે કઠોર થાય છે, તે કાર્યો સિદ્ધ કરે છે અને શત્રુ પર પણ વિજય મેળવે છે.
12.140.68
पण्डितेन विरुद्धस्तु दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ १२.१४०.६८ ॥
પંડિત સાથે વિરોધ થાય ત્યારે 'હું દૂર છું' એમ વિચારીને નિશ્ચિંત ન થવું; બુદ્ધિમાનના બાહુ લાંબા હોય છે, જેનાથી તે હિંસા કરનારને પ્રહાર કરે છે.
12.140.69
न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे ।
न्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः।
न तत्खनेद्यस्य न मूलमुद्धरे ।
न्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत् ॥ १२.१४०.६९ ॥
જેને પાર ન કરી શકાય તેને પાર ન કરવો; શત્રુ જે ફરી લાવી શકે તેનું હરણ ન કરવું; જેનું મૂળ ઉખેડી ન શકાય તેને ખોદવું નહીં; જેનું માથું પાડી ન શકાય તેને મારવો નહીં.
12.140.70
इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं ।
न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत्।
परप्रयुक्तस्तु कथं विभावये ।
दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना ॥ १२.१४०.७० ॥
આ રીતે કપટથી ભરેલી વાત કહેવાઈ; માણસે આ રીતે ન વર્તવું. પરંતુ બીજાથી પ્રેરિત થયેલાને હું કેવી રીતે ઓળખું? તારા હિતની ઇચ્છાથી મેં આ કહ્યું છે.
12.140.71
यथावदुक्तं वचनं हितार्थिना ।
निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रपः।
तथाऽकरोद्वाक्यमदीनचेतनः ।
श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः ॥ १२.१४०.७१ ॥
હિતૈષીના વચનો બ્રાહ્મણ પાસેથી યથાવત્ સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ વીરોના રાષ્ટ્રના તે રાજાએ અદીન મનથી તે પ્રમાણે જ આચરણ કર્યું; બાંધવો સાથે દીપ્ત સમૃદ્ધિ ભોગવી.