महाभारत · अध्याय 12.140
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.140.1
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत ।
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥ १२.१४०.१ ॥
युगक्षयामुळे धर्म आणि लोक क्षीण झाले असता, हे भारता, दस्युंकडून पीडा होत असता, हे पितामहा, कसे राहावे?
12.140.2
हन्त ते वर्तयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत ।
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥ १२.१४०.२ ॥
ठीक आहे, हे भारता, आपत्कालीन नीती तुला सांगतो. वेळ आल्यावर दयेचाही त्याग करून राजाने कसे वागावे.
12.140.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भारद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥ १२.१४०.३ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात: भारद्वाज आणि राजा शत्रुंतप यांचा संवाद.
12.140.4
राजात्शत्रुंतपो नाम सौवीरेषु महारथः ।
भारद्वाजमुपागम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥ १२.१४०.४ ॥
सौवीरांमध्ये शत्रुंतप नावाचा महारथी राजा होता. त्याने भारद्वाजाकडे जाऊन अर्थाचा निश्चय विचारला.
12.140.5
अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते ।
वधितं पाल्यते केन पालितं प्रणयेत्कथम् ॥ १२.१४०.५ ॥
जे मिळालेले नाही त्याची इच्छा कशी करावी? जे मिळाले ते कशाने वाढते? वाढलेले कशाने जपले जाते, आणि जपलेले कसे चालवावे?
12.140.6
तस्मै विनिश्चितार्थाय परिपृष्टोऽर्थिश्चयम् ।
उवाच मतिमान्वाक्यमिदं हेतुमदुत्तमम् ॥ १२.१४०.६ ॥
आपला हेतू निश्चित केलेल्या त्याने विचारले असता, बुद्धिमान भारद्वाज अर्थनिश्चयाविषयी ही उत्तम, कारणयुक्त वचने बोलले.
12.140.7
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥ १२.१४०.७ ॥
राजाने सदैव दंड उगारलेला ठेवावा आणि सदैव आपले पौरुष प्रकट ठेवावे. तो स्वतः निर्दोष राहावा आणि शत्रूंच्या उणिवा पाहून त्यांच्या मागे जावे.
12.140.8
नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते नरः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥ १२.१४०.८ ॥
जो सदैव दंड उगारलेला ठेवतो, त्याला लोक फार घाबरतात. म्हणून दंडानेच सर्व प्राण्यांना वश करावे.
12.140.9
एवमेव प्रशंसन्ति बुधा ये तत्त्वदर्शिनः ।
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ॥ १२.१४०.९ ॥
तत्त्वदर्शी शहाणे लोक असेच प्रशंसा करतात. म्हणून त्या चतुष्टयात दंड हाच प्रधान असे म्हटले जाते.
12.140.10
छिन्नमूले त्वधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥ १२.१४०.१० ॥
मूळ आणि आधार तुटला, तर त्यावर उपजीविका करणारे सर्व नष्ट होतात. मूळ तुटलेल्या वृक्षावर फांद्या कशा टिकतील?
12.140.11
मूलमेवादितश्छिन्द्यादरिपक्षस्य पण्डितः ।
ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुशातयेत् ॥ १२.१४०.११ ॥
शहाण्या माणसाने शत्रुपक्षाचे मूळच आधीपासून छाटावे. मग त्याचे सहाय्यक आणि पक्षातील सर्वांनाच नष्ट करावे.
12.140.12
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
आपदागमकाले तु कुर्वीत न विचारयेत् ॥ १२.१४०.१२ ॥
संकट येण्याच्या काळी सुविचारित, पराक्रमाने केलेले, उत्तम युद्ध आणि उत्तम पलायन करावे; त्या काळी विचार न करता कृती करावी.
12.140.13
वाङ्भात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः ।
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥ १२.१४०.१३ ॥
त्याने केवळ वाणीने विनम्र असावे, हृदयाने वस्तऱ्यासारखे तीक्ष्ण नसावे. आधी मृदू बोलावे आणि काम-क्रोध टाळावेत.
12.140.14
सपत्नसहितो राज्ये कृत्वा सन्धिं न विश्वसेत् ।
उपक्रामेत्ततः शीघ्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ १२.१४०.१४ ॥
शत्रूंसह राज्यात तह करूनही विश्वास ठेवू नये. नंतर कार्य सिद्ध झाल्यावर विचक्षण माणसाने लगेच तेथून निघून जावे.
12.140.15
शत्रुं च मित्रं पूर्वेण सान्त्वेनैवानुसान्त्वयेत् ।
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२.१४०.१५ ॥
शत्रू आणि मित्र दोघांनाही आधी सांत्वनानेच शांत करावे. तरीही घरात शिरलेल्या सापाप्रमाणे त्याच्यापासून नेहमी सावध राहावे.
12.140.16
यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ १२.१४०.१६ ॥
ज्याची बुद्धी जिंकायची असेल, त्याला भूतकाळाने सांत्वन द्यावे. दुर्बुद्धीला भविष्याने आणि पंडिताला वर्तमानाने शांत करावे.
12.140.17
अञ्जलिं शपथं सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम् ।
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२.१४०.१७ ॥
ज्याला समृद्धी हवी असेल, त्याने अंजली, शपथ, सांत्वन, डोक्याने पायांना वंदन आणि अश्रू ढाळणे करावे.
12.140.18
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावदर्थस्य लम्भनम् ।
अथैनमागते काले भिन्द्याद्धटमिवाश्मनि ॥ १२.१४०.१८ ॥
प्रयोजन साध्य होईपर्यंत शत्रूला खांद्यावर वाहावे. नंतर योग्य वेळ आल्यावर दगडावर मडके फोडावे तसे त्याला फोडावे.
12.140.19
मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत चिरं नरः ॥ १२.१४०.१९ ॥
हे राजेंद्रा, माणसाने क्षणभर तरी तिंदुक-लाकडासारखे पेटावे; पण भुसाच्या आगीसारखे ज्वालेविना दीर्घकाळ धुमसू नये.
12.140.20
नानार्थिकोऽर्थसंबन्धं कृतघ्ने न समाचरेत् ।
अर्थी तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२.१४०.२० ॥
अनेक हेतू असलेल्याने कृतघ्नाशी आर्थिक संबंध ठेवू नये. याचकाचा उपयोग करता येतो, पण काम झाल्यावर तो तिरस्कृत होतो. म्हणून सर्व कामे थोडी शिल्लक ठेवून करवावीत.
12.140.21
कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेस्मनः ।
व्यालस्य भक्तचित्तस्य यच्छ्रेयस्तत्समाचरेत् ॥ १२.१४०.२१ ॥
कोकिळ, डुक्कर, मेरु पर्वत, ओस घर आणि भक्ष्यावर चित्त ठेवलेला साप यांचे जे श्रेष्ठ वर्तन, तेच आचरावे.
12.140.22
उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहम् ।
कुशलं चास्य पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥ १२.१४०.२२ ॥
नेहमी सावध राहणाराने शत्रूच्या घरी वारंवार उठून जावे आणि त्याची खुशाली विचारावी, जरी त्याचे अकुशल असले तरी.
12.140.23
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा नातिमानिनः ।
न च लोकरवाद्भीता न वै शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥ १२.१४०.२३ ॥
आळशी लोक प्रयोजने मिळवत नाहीत, षंढ आणि अति-गर्विष्ठ लोकही मिळवत नाहीत; लोकनिंदेला भिणारे आणि सतत वाट पाहणारेही मिळवत नाहीत.
12.140.24
नास्य च्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.१४०.२४ ॥
शत्रूने आपली उणीव जाणू नये, उलट आपण शत्रूची उणीव जाणावी. कासव जसे अवयव लपवते तसे लपवून स्वतःचे छिद्र सांभाळावे.
12.140.25
बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् ।
वृकवच्चावलुम्पेत शरवच्च विनिष्पतेत् ॥ १२.१४०.२५ ॥
बगळ्याप्रमाणे कार्यांचा विचार करावा, सिंहाप्रमाणे पराक्रम करावा, लांडग्याप्रमाणे झडप घालावी आणि बाणाप्रमाणे सुटावे.
12.140.26
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १२.१४०.२६ ॥
मद्यपान, द्यूत, स्त्रिया, शिकार, गीत-वादन — हे युक्तीने, मर्यादेत सेवन करावे; यात अतिआसक्ती दोषपूर्ण आहे.
12.140.27
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत् ॥ १२.१४०.२७ ॥
गवताचे धनुष्य करावे, हरणासारखे शयन करण्याची पद्धत स्वीकारावी; अंधत्वाच्या वेळी आंधळ्यासारखे व्हावे, बहिरेपणाचाही आश्रय घ्यावा.
12.140.28
देशकालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः ।
देशकालव्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥ १२.१४०.२८ ॥
शहाण्या माणसाने योग्य देश व काल मिळाल्यावर पराक्रम करावा; देश-काल उलटून गेल्यास पराक्रम निष्फळ ठरतो.
12.140.29
कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः ।
परस्य च बलं ज्ञात्वा तथाऽऽत्मानं नियोजयेत् ॥ १२.१४०.२९ ॥
काळ व अकाळ नीट विचारात घेऊन, स्वतःचे बल व दुर्बलता तोलून, आणि शत्रूचे बल जाणून मगच स्वतःला नियोजित करावे.
12.140.30
दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति ।
स मृत्युमुपगूहेत् गर्भमश्वतरी यथा ॥ १२.१४०.३० ॥
दंडाने शरण आलेल्या शत्रूला जो राजा रोखत नाही, तो खेचरी जसे गर्भ धारण करते तसे मृत्यूला कवटाळतो.
12.140.31
सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित् ॥ १२.१४०.३१ ॥
ते अत्यधिक फुललेले पण फळहीन असू शकते; फलवान असले तरी चढण्यास कठीण असू शकते; कच्चे असले तरी पिकल्यासारखे दिसू शकते, आणि कोणाकडूनही गळून पडू नये.
12.140.32
आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुमत् ॥ १२.१४०.३२ ॥
आशेला कालाशी बांधावे आणि तिला एका अडथळ्याशी जोडावे; अडथळा एका निमित्ताने सांगावा, आणि निमित्तही कारणासहित सांगावे.
12.140.33
भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १२.१४०.३३ ॥
येणारे भय येईपर्यंत भीतीसारखे वागावे; भय आलेले पाहून निर्भयासारखा प्रहार करावा.
12.140.34
न साहसमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ १२.१४०.३४ ॥
साहस न करता माणूस कल्याण पाहत नाही; पुन्हा संशयात उतरून जर जिवंत राहिला, तर तो पाहतो.
12.140.35
अनागतं विजानीयात्त्यजेद्भयमुपस्थितम् ।
पुनर्बुद्धिक्षयात्किंचिदनिवृत्तिं निशामयेत् ॥ १२.१४०.३५ ॥
न येणाऱ्याला ओळखावे, उपस्थित भयाचा त्याग करावा; पुन्हा, बुद्धीच्या क्षयामुळे काही न परतणारे होते हे विचारात घ्यावे.
12.140.36
प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् ।
अनागतसुखाशा च नैव बुद्धिमतां नयः ॥ १२.१४०.३६ ॥
जवळ आलेल्या काळाचे सुख सोडून देणे आणि भविष्यातील सुखाची आशा धरणे — हे शहाण्यांचे नीतिशास्त्र नाही.
12.140.37
योऽरिणा सह संधाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ।
स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १२.१४०.३७ ॥
जो शत्रूशी करार करून विश्वासाने सुखाने झोपतो, तो झाडाच्या टोकावर झोपलेला किंवा पडलेला असा जागा होतो.
12.140.38
कर्मणा येन केनेह मृदुना दारुणेन वा ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२.१४०.३८ ॥
येथे जो कोणताही कर्म करून, मृदू असो वा कठोर, दीन स्वतःला उद्धरावे; समर्थाने धर्माचे आचरण करावे.
12.140.39
ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्ताननुवर्तयेत् ।
आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः सुमहिताः परैः ॥ १२.१४०.३९ ॥
जे शत्रू आहेत, त्या शत्रूंच्या सर्वांचा माग ठेवावा; आपले हेरही ओळखावेत, जे इतरांकडून चांगले नेमलेले असावेत.
12.140.40
चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च ।
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रे प्रवेशयेत् ॥ १२.१४०.४० ॥
स्वतःसाठी व इतरांसाठी चांगला नेमलेला हेर ठेवावा; पाखंडी व तपस्वी इत्यादींना शत्रुराज्यात पाठवावे.
12.140.41
उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च ।
पानागारे प्रवेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥ १२.१४०.४१ ॥
उद्यानांत, विहारस्थळांत, पाणपोयांत, निवासस्थानांत, मद्यालयाच्या प्रवेशद्वारांत, तीर्थांत आणि सभांतही.
12.140.42
धर्माभिचारिणः पापाश्चौरा लोकस्य कण्टकाः ।
समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयीत च ॥ १२.१४०.४२ ॥
धर्माचे उल्लंघन करणारे पापी चोर जगाचे काटे आहेत; ते एकत्र येतात. त्यांना ओळखून आवरावे व शमवावे.
12.140.43
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमभ्येति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥ १२.१४०.४३ ॥
अविश्वसनीयावर विश्वास ठेवू नये, आणि विश्वसनीयावरही अतिविश्वास ठेवू नये. विश्वासातूनच भय येते; परीक्षा न करता विश्वास ठेवू नये.
12.140.44
विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना ।
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ॥ १२.१४०.४४ ॥
दुसऱ्याचा विश्वास सत्य वाटणाऱ्या उपायाने जिंकून, योग्य वेळी त्याचे पाऊल थोडे डगमगले असता प्रहार करावा.
12.140.45
अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितान ।
भयं ह्यशङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥ १२.१४०.४५ ॥
ज्यावर संशय घेता येत नाही त्यावरही संशय घ्यावा; नेहमी संशयित लोकांवर संशय घ्यावा. अशंकित माणसापासून उत्पन्न झालेले भय मुळासकट छाटून टाकते.
12.140.46
अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः ।
विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः ॥ १२.१४०.४६ ॥
ध्यान, मौन, भगवे वस्त्र, जटा आणि हरणाचे कातडे यांनी विश्वास जिंकून, शत्रूला लांडग्याप्रमाणे पकडावे.
12.140.47
पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृद ।
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ १२.१४०.४७ ॥
पुत्र असो वा भाऊ, पिता असो वा मित्र, जो संपत्तीच्या कार्यात विघ्न आणतो त्याला समृद्धी इच्छिणाऱ्याने ठार करावे.
12.140.48
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ १२.१४०.४८ ॥
गुरू असला तरी जर तो गर्विष्ठ असेल, कर्तव्य-अकर्तव्य न जाणणारा असेल आणि कुमार्गाला लागला असेल, तर त्याला शासन करणे आवश्यक ठरते.
12.140.49
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन केनचित् ।
प्रपूजयन्निघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः। ॥ १२.१४०.४९ ॥
उठून उभे राहून अभिवादन करून आणि काही दान देऊन सन्मान करणारा, तीक्ष्ण चोचीच्या पक्ष्याप्रमाणे छुपा प्रहार करणारा असावा.
12.140.50
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम् ॥ १२.१४०.५० ॥
अत्यंत मर्मस्थाने न छेडवता, क्रूर कर्म न करता, आणि मच्छिमारासारखा प्रहार न करता, माणूस परम समृद्धी मिळवत नाही.
12.140.51
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं वाऽपि न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२.१४०.५१ ॥
जन्माने कोणी शत्रू किंवा मित्र नसतो. सामर्थ्याच्या संयोगानेच मित्र आणि शत्रू निर्माण होतात.
12.140.52
न प्रमुञ्चेत दायादं वदन्तं करुणं बहु ।
दुःखं तत्र न कर्तव्यं हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ १२.१४०.५२ ॥
करुणेने पुष्कळ बोलणाऱ्या दायादाला सोडू नये. तिथे दुःख करू नये; पूर्वी अपकार करणाऱ्याला ठार मारावे.
12.140.53
संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो हितमिच्छता ॥ १२.१४०.५३ ॥
संग्रहात आणि अनुग्रहात नेहमी मत्सरविरहित प्रयत्न करावा. हित इच्छिणाऱ्याने प्रयत्नपूर्वक निग्रहही करावा.
12.140.54
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् ।
असिनाऽपि शिरश्छित्त्वा शोचेत च रुदेत च ॥ १२.१४०.५४ ॥
प्रहार करणाराने प्रिय बोलावे; प्रहार केल्यानंतरही प्रिय उत्तर द्यावे. तलवारीने शिर छाटून शोक करावा आणि रडावेही.
12.140.55
निमन्त्रयीत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया ।
आशाकरणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२.१४०.५५ ॥
सान्त्वनाने, सन्मानाने व सहनशीलतेने आमंत्रित करावे; समृद्धी इच्छिणाऱ्याने आशा निर्माण करणेच कर्तव्य आहे.
12.140.56
न शुष्कवैरं कुर्वीत बाहुभ्यां न नदीं तरेत् ।
अनर्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्।
दन्ताश्च परिमृद्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते ॥ १२.१४०.५६ ॥
निरर्थक वैर करू नये; बाहूंनी नदी तरू नये; गाईचे शिंग खाणे निरर्थक व आयुष्य घटवणारे आहे—दात झिजतात आणि रसही मिळत नाही.
12.140.57
त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा अनुबन्धस्तथैव च ।
अनुबन्धं तथा ज्ञात्वा पीडां च परिवर्जयेत् ॥ १२.१४०.५७ ॥
त्रिवर्गात तीन प्रकारच्या पीडा असतात आणि त्यांचे परिणामही तसेच असतात; परिणाम जाणून पीडेचा त्याग करावा.
12.140.58
ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च ।
पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् ॥ १२.१४०.५८ ॥
कर्जाचा शेष, अग्नीचा शेष आणि शत्रूचा शेष—हे पुन्हा पुन्हा वाढतात; म्हणून कोणताही शेष ठेवू नये.
12.140.59
ऋणशेषां विवर्धन्ते परिभूताश्च शत्रवः ।
आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः ॥ १२.१४०.५९ ॥
कर्जाच्या शेषामुळे पराभूत शत्रूही वाढतात; दुर्लक्षित व्याधीही तीव्र अनर्थ ओढवतात.
12.140.60
नाम…क्कृत्यकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् ।
कष्यकोपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम् ॥ १२.१४०.६० ॥
…… कर्तव्य करणारा असावा आणि सदैव सावध राहावे; लहानशी जखमही नीट न भरल्यास दीर्घकाळ विकार निर्माण करते.
12.140.61
वधेम च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च ।
आकाराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ १२.१४०.६१ ॥
माणसांचा वध करून, मार्ग दूषित करून आणि चिन्हांचा नाश करून शत्रूराष्ट्राचा विनाश करावा.
12.140.62
गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः ।
अनुद्विग्रः काकशङ्की भुजङ्गचरितं चरेत् ॥ १२.१४०.६२ ॥
गिधाडाची दृष्टी, बगळ्याचे लपणे, कुत्र्याचे वर्तन, सिंहाचा पराक्रम बाळगून, निर्भय राहून, कावळ्यासारखे शंकाळू होऊन सर्पाचे वर्तन करावे.
12.140.63
शूरमञ्जलिपातेन भीरुं भेदेन भेदयेत् ।
लुब्धमर्थप्रदानेन समं तुल्येन विग्रहः ॥ १२.१४०.६३ ॥
शूराला अंजलीने वश करावे, भित्र्याला भेदाने फोडावे, लोभ्याला धन देऊन, बरोबरीच्या शत्रूशी युद्ध करावे.
12.140.64
श्रेणीमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च ।
अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि ॥ १२.१४०.६४ ॥
श्रेणीप्रमुखांशी कारस्थानांत, प्रियजनांच्या अनुनयात आणि भेद-संघातापासूनही अमात्यांचे रक्षण करावे.
12.140.65
मृदुरित्यवजानन्ति तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च ।
तीक्ष्णकाले भवेत्तीक्ष्णो मृदुकाले मृदुर्भवेत् ॥ १२.१४०.६५ ॥
"हा मृदू आहे" म्हणून ते अवमान करतात, "हा तीक्ष्ण आहे" म्हणून भ्यावतात. म्हणून तीक्ष्ण काळी तीक्ष्ण आणि मृदू काळी मृदू असावे.
12.140.66
मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः ॥ १२.१४०.६६ ॥
मृदुतेनेच मृदूला मारतो, मृदुतेनेच दारुणालाही मारतो. मृदुतेने काहीही असाध्य नाही; म्हणून मृदू तीक्ष्णापेक्षाही तीक्ष्ण असतो.
12.140.67
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स साधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्यधितिष्ठति ॥ १२.१४०.६७ ॥
जो योग्य काळी मृदु होतो आणि योग्य काळी कठोर होतो, तो कार्ये साधतो आणि शत्रूवरही वर्चस्व मिळवतो.
12.140.68
पण्डितेन विरुद्धस्तु दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ १२.१४०.६८ ॥
पंडिताशी वैर झाले असता 'मी दूर आहे' असे म्हणून निश्चिंत राहू नये; बुद्धिमानाचे बाहू लांब असतात, ज्यांनी तो आपल्याला छळणाऱ्याला प्रहार करतो.
12.140.69
न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे ।
न्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः।
न तत्खनेद्यस्य न मूलमुद्धरे ।
न्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत् ॥ १२.१४०.६९ ॥
ज्याचा पार होऊ शकत नाही तो ओलांडू नये; शत्रू जे पुन्हा आणू शकतो ते हरण करू नये; ज्याचे मूळ उपटता येत नाही ते खणू नये; ज्याचे मस्तक पाडता येत नाही त्याला मारू नये.
12.140.70
इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं ।
न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत्।
परप्रयुक्तस्तु कथं विभावये ।
दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना ॥ १२.१४०.७० ॥
असे कपटाने भरलेले म्हटले गेले; माणसाने असे वागू नये. पण दुसऱ्याने प्रवृत्त केलेला कसा ओळखायचा? तुझ्या हितासाठीच मी हे सांगितले आहे.
12.140.71
यथावदुक्तं वचनं हितार्थिना ।
निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रपः।
तथाऽकरोद्वाक्यमदीनचेतनः ।
श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः ॥ १२.१४०.७१ ॥
हितकर्त्या ब्राह्मणाचे वचन जसेच्या तसे ऐकून, उत्तम वीरांच्या राष्ट्राचा तो राजा खंबीर मनाने त्याप्रमाणेच वागला; आप्तांसह तेजस्वी समृद्धी भोगली.