महाभारत · अध्याय 12.156
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.156.1
पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२.१५६.१ ॥
पापाचा आधार कोणता, कोठून पाप प्रवर्तते — हे मला तत्त्वतः ऐकायचे आहे, हे भरतर्षभा.
12.156.2
पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप ।
एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते ॥ १२.१५६.२ ॥
पापाचा जो आधार आहे तो ऐक, हे नराधिपा. एकच लोभ, तो महाग्राह आहे; लोभामुळेच पाप प्रवर्तते.
12.156.3
अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम् ।
निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः ॥ १२.१५६.३ ॥
म्हणून पाप, अधर्म आणि अत्युत्तम दुःख — यांचे मूळ हेच आहे, कपट; यामुळेच पापकर्ते लोक (पाप करतात).
12.156.4
लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते ।
लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता ॥ १२.१५६.४ ॥
लोभामुळे क्रोध उत्पन्न होतो, लोभामुळे काम प्रवर्तते; लोभामुळे मोह आणि माया, मानाचा स्तंभ व परद्वेष (उत्पन्न होतात).
12.156.5
अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः ।
अभिध्याऽप्रख्यता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते ॥ १२.१५६.५ ॥
अक्षमा, लज्जेचा त्याग, श्रीचा नाश, धर्माचा क्षय, अभिध्या (लोलुपता), अप्रसिद्धी — हे सर्व लोभामुळेच प्रवर्तते.
12.156.6
अत्यागश्च कुतर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियः ।
कुलविद्यामदश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा ॥ १२.१५६.६ ॥
अत्याग आणि कुतर्क, आणि विकर्मांतील जे कर्म; कुल व विद्येचा मद, तसेच रूप व ऐश्वर्याचा मद (हेही लोभामुळेच उत्पन्न होतात).
12.156.7
सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वसत्कृतिः ।
सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम् ॥ १२.१५६.७ ॥
सर्व प्राण्यांविषयी द्रोह, सर्व प्राण्यांविषयी तिरस्कार, सर्व प्राण्यांविषयी अविश्वास, सर्व प्राण्यांविषयी कुटिलता.
12.156.8
हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् ।
वाग्वेगो मनसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च ॥ १२.१५६.८ ॥
दुसऱ्याचे धन हरण करणे, परस्त्रीला स्पर्श करणे, वाणीचा वेग, मनाचा वेग आणि निंदेचा वेगही.
12.156.9
उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः ।
ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुर्जयः ॥ १२.१५६.९ ॥
उपस्थ आणि उदराचा वेग, भयंकर मृत्यूचा वेग, प्रबल ईर्ष्येचा वेग आणि दुर्जय मिथ्येचा वेग.
12.156.10
रसवेगश्च दुर्वार्यः श्रोत्रवेगश्च दुःसह ।
कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्कर्मकारिता।
साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा ॥ १२.१५६.१० ॥
रसाचा वेग रोखणे कठीण, श्रवणाचा वेग असह्य. निंदा, आत्मस्तुती, मत्सर, पाप, दुष्कर्म करणे, सर्व साहसे आणि अकार्यांची कृत्येही तशीच.
12.156.11
आतौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवाः ।
न त्यजन्त्यात्मकर्मैकं यन्न जीर्यति जीर्यतः ॥ १२.१५६.११ ॥
बाल्यात, कुमारवयात, तारुण्यात अगदी जन्मापासून मानव आपले एक कर्म सोडत नाहीत; ते वार्धक्यातही जीर्ण होत नाही.
12.156.12
यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्रीत्या कथंचन ।
नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः ॥ १२.१५६.१२ ॥
जो लोभ कोणत्याही प्रकारे तृप्तीने भरता येत नाही, तो गंभीर पाण्याच्या नद्यांनी सदैव न भरणाऱ्या समुद्रासारखा आहे.
12.156.13
न प्रहृष्यति यो लोभैः कामैर्यश्च न तृप्यति ।
यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः ॥ १२.१५६.१३ ॥
जो लोभांनी हर्षित होत नाही, जो कामनांनी तृप्त होत नाही, जो देव, गंधर्व, असुर किंवा महोरगांनीही तृप्त होत नाही.
12.156.14
ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा ।
स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना ॥ १२.१५६.१४ ॥
हे राजा, सर्व भूतगणांकडून खरोखर ओळखले जाते. तो लोभ मोहासह असतो; जितात्म्याने त्याला जिंकले पाहिजे.
12.156.15
दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशून्यं मत्सरस्तथा ।
भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम् ॥ १२.१५६.१५ ॥
दंभ, द्रोह, निंदा, पैशुन्य आणि मत्सर हेही उत्पन्न होतात. हे कौरव्या, हे लोभी आणि अकृतात्म्यांमध्ये उत्पन्न होतात.
12.156.16
सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः ।
छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः ॥ १२.१५६.१६ ॥
अतिविशाल शास्त्रे धारण करणारे, बहुश्रुत आणि संशयांचे छेदक असूनही अल्पबुद्धी लोक येथे क्लेश भोगतात.
12.156.17
द्वेपक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
अन्तःक्षुरा वाङ्भधुराः कृपाश्छन्नास्तृणैरिव ॥ १२.१५६.१७ ॥
द्वेष आणि क्रोधात आसक्त, शिष्टाचारापासून बहिष्कृत, मनात वस्तऱ्यासारखे, वाणीत मधुर, गवताने झाकलेल्या विहिरींप्रमाणे लपलेले.
12.156.18
धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत् ।
कुर्वते च बहून्मार्गांस्तान्हेतुबलमाश्रिताः।
सर्वमार्गान्विलुम्पन्ति लोभज्ञानेष्ववस्थिताः ॥ १२.१५६.१८ ॥
धर्माचे ढोंग करणारे क्षुद्र लोक ध्वजधारी होऊन जगाला लुटतात. ते तर्कबळाचा आश्रय घेऊन अनेक मार्ग निर्माण करतात; लोभ व ज्ञानात स्थिर राहून सर्व मार्ग नष्ट करतात.
12.156.19
धर्मस्य ह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः ।
याया विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रपद्यते ॥ १२.१५६.१९ ॥
लोभाने ग्रस्त दुरात्म्यांनी धर्म हरण केला असता जी व्यवस्था विकृत होते, तीही तेव्हा नाशाला जाते.
12.156.20
दर्पः बोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽभिमानिता ।
एत हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु ॥ १२.१५६.२० ॥
हे कौरव्या, लोभी बुद्धीच्या लोकांत दर्प, बोध, मद, निद्रा, हर्ष, शोक आणि अभिमान हेच दिसून येतात.
12.156.21
एताना टान्बुद्धस्व नित्यं लोभसमन्वितान् ।
शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान् ॥ १२.१५६.२१ ॥
लोभयुक्त अशा लोकांना नेहमी ओळख. पण जे शुचिव्रत शिष्ट जन मी सांगणार आहे, त्यांना विचार.
12.156.22
येष्वावृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च ।
नामिपेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च ॥ १२.१५६.२२ ॥
ज्यांच्यात पुनर्जन्माचे भय नाही, परलोकाचेही भय नाही; भोग्य वस्तूंत, प्रिय किंवा अप्रिय गोष्टीत ज्यांची आसक्ती नाही.
12.156.23
शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः ।
सुखं दुःखं समं येषां सत्यं येषां परायणम् ॥ १२.१५६.२३ ॥
शिष्टाचार ज्यांना प्रिय आहे, दम ज्यांच्यात प्रतिष्ठित आहे; सुख-दुःख ज्यांना समान आहे, सत्य हेच ज्यांचे परम आश्रयस्थान आहे.
12.156.24
दातारो न ग्रहीतारो दयावन्तस्नथैव च ।
पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च ॥ १२.१५६.२४ ॥
ते दाते आहेत, घेणारे नव्हेत; दयाळू आहेत; पितर, देव आणि अतिथी यांचा सत्कार करणारे आहेत; आणि नेहमी तत्पर असतात.
12.156.25
सर्वोपकारिणो वीराः सर्वधर्मानुपालकाः ।
सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत ॥ १२.१५६.२५ ॥
हे भारता, ते सर्वांचे उपकार करणारे, वीर, सर्व धर्मांचे पालक, सर्व प्राण्यांचे हितकर्ते आणि सर्वांना दान देणारे आहेत.
12.156.26
न ते चालयितुं शक्या धर्मव्याहारकारिणः ।
न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम् ॥ १२.१५६.२६ ॥
धर्माचे बोलून आचरण करणारे त्यांना हलवता येत नाही. पूर्वी साधूंनी केलेले त्यांचे वर्तन भंगत नाही.
12.156.27
न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः ।
ते सेव्याः साधुभिर्नित्यमसाधूंश्च विवर्जयेत् ॥ १२.१५६.२७ ॥
जे भय देत नाहीत, चंचल नाहीत, क्रूर नाहीत, सन्मार्गावर स्थिर आहेत — त्यांची सेवा साधूंनी सदैव करावी आणि असाधूंना टाळावे.
12.156.28
कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः ।
सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्व च पृच्छ च ॥ १२.१५६.२८ ॥
जे काम-क्रोधरहित, ममतारहित, अहंकाररहित, सुव्रती आणि स्थिर मर्यादा असलेले आहेत — त्यांची सेवा कर आणि त्यांना प्रश्न विचार.
12.156.29
न वागर्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेपां युधिष्ठिर ।
अवश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा ॥ १२.१५६.२९ ॥
हे युधिष्ठिरा, त्यांचा धर्म वाणीसाठी नाही, यशासाठीही नाही; 'हे अवश्य करायलाच हवे' असे मानून ते शरीराच्या क्रियाही तसेच करतात.
12.156.30
त भयं क्रोधचापल्ये न शोकस्तेषु विद्यते ।
न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः ॥ १२.१५६.३० ॥
त्यांच्यामध्ये भय नाही, क्रोध व चंचलता नाही, शोकही नाही; ते धर्माची ध्वजा मिरवणारे ढोंगी नाहीत, आणि कोणत्याही गुप्त गोष्टीचा आश्रय घेतलेलेही नाहीत.
12.156.31
येष्वलोभस्तथाऽमोहो ये च सत्यार्जवे स्थिताः ।
तेषु कौन्तेय रज्येथा येषां न भ्रश्यते पुनः ॥ १२.१५६.३१ ॥
ज्यांच्यात लोभरहितता आणि मोहरहितता आहे, आणि जे सत्य व सरळपणात स्थिर आहेत, हे कौन्तेया, त्यांच्याच ठायी तू प्रेम ठेवावेस; त्यांचे पुन्हा पतन होत नाही.
12.156.32
ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च ।
निर्ममा निरहंकाराः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२.१५६.३२ ॥
जे लाभात हर्ष पावत नाहीत आणि हानीत दुःख पावत नाहीत, ममत्व आणि अहंकाररहित, सत्त्वात स्थिर आणि समदर्शी आहेत.
12.156.33
लाभालाभौ सुखदुःखे च तात ।
प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च।
समानि येषां स्थिरविक्रमाणां ।
बुभुत्सतां सत्यपथे स्थितानाम् ॥ १२.१५६.३३ ॥
लाभ आणि हानी, सुख आणि दुःख, प्रिय आणि अप्रिय, मरण आणि जीवन — स्थिर पराक्रमी, जाणण्याची इच्छा असणारे आणि सत्यमार्गावर स्थिर असलेल्यांना हे सर्व समान आहे, हे तात.
12.156.34
धर्मप्रियांस्तान्सुमहानुभावान् ।
दान्तोऽप्रमत्तश्च समर्चयेथाः।
दैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति ।
शुभाशुभे वाक्प्रलापास्तथाऽन्ये ॥ १२.१५६.३४ ॥
धर्मप्रिय त्या महानुभावांचा, संयमी आणि सावध राहून तू सन्मान करावास. दैवाने सर्वजण गुणवान होतात; शुभ-अशुभ आणि इतर सर्व शब्दबडबड केवळ वाचाळपणा आहे.