મહાભારત · અધ્યાય 12.160
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.160.1
सत्यं धर्मं प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
सत्यमिच्छाम्यहं ज्ञातुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१६०.१ ॥
સત્યને જ ધર્મ કહીને બ્રાહ્મણો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને દેવતાઓ પ્રશંસા કરે છે. હે પિતામહ, હું તે સત્ય જાણવા ઇચ્છું છું; મને કહો.
12.160.2
सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किंच कथं चैव तदुच्यताम् ॥ १२.१६०.२ ॥
હે રાજન, સત્યનું લક્ષણ શું છે? તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે? સત્ય પ્રાપ્ત થતાં શું થાય? તે કેવી રીતે કહેવાય?
12.160.3
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
धर्मः साधारणः सत्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १२.१६०.३ ॥
ચાર વર્ણોના ધર્મોનું મિશ્રણ પ્રશંસનીય નથી. પરંતુ સત્ય સર્વ વર્ણોમાં સામાન્ય ધર્મ છે, હે ભારત.
12.160.4
सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः ॥ १२.१६०.४ ॥
સત્પુરુષોમાં સદા સત્ય જ ધર્મ છે; સત્ય જ સનાતન ધર્મ છે. સત્યને જ નમસ્કાર કરવો જોઈએ, કારણ કે સત્ય જ પરમ ગતિ છે.
12.160.5
सत्यं धर्मस्तपोयोगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१६०.५ ॥
સત્ય જ ધર્મ છે; સત્ય જ તપ અને યોગ છે; સત્ય જ સનાતન બ્રહ્મ છે. સત્યને જ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કહેવાયો છે; સર્વ કંઈ સત્યમાં સ્થિત છે.
12.160.6
रूपं यदिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः ।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह पराक्रमम् ॥ १२.१६०.६ ॥
અહીં સત્યનું જે રૂપ છે, તે ક્રમાનુસાર યથાર્થ કહીશ; અહીં સત્યનું લક્ષણ અને તેનો પરાક્રમ પણ કહીશ.
12.160.7
प्राप्यते च यथा सत्यं तच्च वेत्तुमिहार्हसि ।
सत्यं त्रयोदशावधं सर्वलोकेषु भारत ॥ १२.१६०.७ ॥
સત્ય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, તે પણ અહીં જાણવું યોગ્ય છે. હે ભારત, સત્ય સર્વ લોકોમાં તેર પ્રકારનું છે.
12.160.8
सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।
अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षाऽनसूयता ॥ १२.१६०.८ ॥
સત્ય, સમતા અને દમ પણ નિઃસંશય (સત્યનાં રૂપો). ઈર્ષ્યારહિતતા, ક્ષમા, લજ્જા, સહનશીલતા, દોષ ન જોવો એ પણ.
12.160.9
त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं दया ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥ १२.१६०.९ ॥
ત્યાગ, ધ્યાન, આર્યત્વ, ધૈર્ય, સતત દયા અને અહિંસા — હે રાજેન્દ્ર, એ તેર સત્યનાં રૂપો છે.
12.160.10
सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते ॥ १२.१६०.१० ॥
સત્ય નામે અવિનાશી, નિત્ય, અવિકારી છે; સર્વ ધર્મોથી વિરુદ્ધ નથી. યોગથી આ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.160.11
आत्मनीष्टे तथाऽनिष्टे रिपौ च समता तथा ।
इच्छाद्वेषं क्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा ॥ १२.१६०.११ ॥
પોતાનામાં, ઇષ્ટ-અનિષ્ટમાં, શત્રુમાં પણ સમતા; ઇચ્છા-દ્વેષનો ક્ષય અને કામ-ક્રોધનો ક્ષય પામીને.
12.160.12
दमी नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्यं धैर्यमेव च ।
अशाठ्यं क्रोधदमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते ॥ १२.१६०.१२ ॥
દમી, જે સદા બીજાની ઇચ્છા ન કરે; ગાંભીર્ય અને ધૈર્ય; અશઠતા અને ક્રોધનું દમન — આ જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
12.160.13
अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दाने धर्मे च संयमः ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १२.१६०.१३ ॥
બુદ્ધિમાનો કહે છે કે દાન અને ધર્મમાં અમત્સર (ઈર્ષાહીનતા) અને સંયમ હોવો જોઈએ. સ્થિર રહેનારે સત્યથી સદા ઈર્ષાહીન રહેવું.
12.160.14
अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च ।
क्षमते स तः साधुस्ततः प्राप्नोति सत्यताम् ॥ १२.१६०.१४ ॥
અહીં ક્ષમા અને અક્ષમા, પ્રિય અને અપ્રિય જે સહન કરે છે તે સાધુ છે; તેથી તે સત્યતા પ્રાપ્ત કરે છે.
12.160.15
कल्याणं रुते बाढं धीमान्न ग्लायते क्वचित् ।
प्रशान्तवाङ्भना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते ॥ १२.१६०.१५ ॥
બુદ્ધિમાન કલ્યાણકારી વચન ખરેખર બોલે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી. જેની વાણી અને મન સદા શાંત છે, તેને ધર્મથી ह्री (લજ્જા) પ્રાપ્ત થાય છે.
12.160.16
धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा धर्म उत्तमः ।
लोकसंग्रहणार्थं वै सा तु धैर्येण लभ्यते ॥ १२.१६०.१६ ॥
ધર્મ અને અર્થના હેતુથી માણસ ક્ષમા કરે છે. તિતિક્ષા (સહનશીલતા) ઉત્તમ ધર્મ છે; લોકસંગ્રહ માટે તે ધૈર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે.
12.160.17
अनसूया तु गाम्भीर्यं दानेनैतदवाप्यते ।
त्यक्तस्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च।
रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १२.१६०.१७ ॥
અનસૂયા (દોષ ન જોવો) અને ગાંભીર્ય દાનથી પ્રાપ્ત થાય છે. સ્નેહ ત્યજનારનો વિષય-ત્યાગ પણ તેવો જ છે; રાગ-દ્વેષ-મુક્તનો ત્યાગ બીજી રીતે નથી.
12.160.18
ध्यानं च शाठ्यमित्युक्तं मौनेनैतदवाप्यते ।
आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः।
शुभं कर्म निराकारो वीतरागस्तथैव च ॥ १२.१६०.१८ ॥
ધ્યાન અને શાઠ્ય (કપટ) કહેવાયાં છે; આ મૌનથી પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાણીઓ પ્રત્યે આર્યતા એટલે જે પ્રયત્નપૂર્વક શુભ કર્મ કરે છે તે; નિરાકાર અને વીતરાગ પણ તેવા જ છે.
12.160.19
धृतिर्नाम सुखे दुःखे यया नाप्नोति विक्रियाम् ।
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२.१६०.१९ ॥
ધૃતિ તે છે જેના વડે સુખ અને દુઃખમાં માણસ વિકારને પામતો નથી. પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છતા જ્ઞાની માણસે સદા તેનું જ સેવન કરવું.
12.160.20
सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः ॥ १२.१६०.२० ॥
ક્ષમાશીલ માણસે સર્વ રીતે હોવું જોઈએ, તથા સત્યમાં તત્પર પણ. હર્ષ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત પંડિત ધૃતિ પામે છે.
12.160.21
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ १२.१६०.२१ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કર્મ, મન અને વાણીથી દ્રોહ ન કરવો, અનુગ્રહ અને દાન — આ જ સજ્જનોનો સનાતન ધર્મ છે.
12.160.22
एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ते च भारत ॥ १२.१६०.२२ ॥
આ તેર પ્રકારો જુદા જુદા હોવા છતાં સત્ય એક જ લક્ષણવાળા છે. હે ભારત, અહીં તેઓ સત્યનું જ સેવન કરે છે અને તેને જ પોષે છે.
12.160.23
नान्तः शक्यो गुणानां च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः ॥ १२.१६०.२३ ॥
હે રાજન, સત્યના ગુણોનો અંત કહેવો શક્ય નથી. તેથી બ્રાહ્મણો પિતૃઓ અને દેવો સહિત સત્યની પ્રશંસા કરે છે.
12.160.24
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १२.१६०.२४ ॥
સત્યથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ધર્મ નથી, અને અસત્યથી મોટું કોઈ પાપ નથી. સત્ય જ ધર્મનો આધાર છે, તેથી સત્યનો લોપ ન કરવો.
12.160.25
उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः ।
त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः ॥ १२.१६०.२५ ॥
સત્યથી જ દાન ફળ આપે છે; એ જ રીતે દક્ષિણા સહિતના યજ્ઞો; ત્રેતાગ્નિહોત્ર, વેદો અને અન્ય ધર્મનિશ્ચયો પણ (સત્યથી જ ફળદાયી થાય છે).
12.160.26
अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १२.१६०.२६ ॥
હજાર અશ્વમેધ અને સત્યને ત્રાજવામાં તોળવામાં આવે તો, હજાર અશ્વમેધ કરતાં સત્ય જ શ્રેષ્ઠ ઠરે છે.