ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.160
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.160.1
सत्यं धर्मं प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
सत्यमिच्छाम्यहं ज्ञातुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१६०.१ ॥
ਸੱਚ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.160.2
सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किंच कथं चैव तदुच्यताम् ॥ १२.१६०.२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ?
12.160.3
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
धर्मः साधारणः सत्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १२.१६०.३ ॥
ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਲਾਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਸੱਚ ਸਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.160.4
सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः ॥ १२.१६०.४ ॥
ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
12.160.5
सत्यं धर्मस्तपोयोगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१६०.५ ॥
ਸੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.160.6
रूपं यदिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः ।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह पराक्रमम् ॥ १२.१६०.६ ॥
ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕਹਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਦਾ ਲੱਛਣ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਾਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.160.7
प्राप्यते च यथा सत्यं तच्च वेत्तुमिहार्हसि ।
सत्यं त्रयोदशावधं सर्वलोकेषु भारत ॥ १२.१६०.७ ॥
ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
12.160.8
सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।
अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षाऽनसूयता ॥ १२.१६०.८ ॥
ਸੱਚ, ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਦਮ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ (ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ)। ਈਰਖਾ ਰਹਿਤਤਾ, ਖਿਮਾ, ਲਾਜ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਨੁਕਸ ਨਾ ਲੱਭਣਾ ਵੀ।
12.160.9
त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं दया ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥ १२.१६०.९ ॥
ਤਿਆਗ, ਧਿਆਨ, ਆਰਯਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸਦਾ ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ — ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
12.160.10
सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते ॥ १२.१६०.१० ॥
ਸੱਚ ਨਾਮ ਤੋਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿੱਤ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.160.11
आत्मनीष्टे तथाऽनिष्टे रिपौ च समता तथा ।
इच्छाद्वेषं क्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा ॥ १२.१६०.११ ॥
ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਤ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਵਿੱਚ, ਵੈਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਤਾ; ਇੱਛਾ-ਦਵੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ।
12.160.12
दमी नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्यं धैर्यमेव च ।
अशाठ्यं क्रोधदमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते ॥ १२.१६०.१२ ॥
ਦਮੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ; ਸਾਫ਼ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਦਮਨ — ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.160.13
अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दाने धर्मे च संयमः ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १२.१६०.१३ ॥
ਸਿਆਣੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਤੇ ਸੰਜਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.160.14
अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च ।
क्षमते स तः साधुस्ततः प्राप्नोति सत्यताम् ॥ १२.१६०.१४ ॥
ਇੱਥੇ ਖਿਮਾ ਤੇ ਅਖਿਮਾ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਨੂੰ ਜੋ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਧੂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.160.15
कल्याणं रुते बाढं धीमान्न ग्लायते क्वचित् ।
प्रशान्तवाङ्भना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते ॥ १२.१६०.१५ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਬਚਨ ਜ਼ਰੂਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹ੍ਰੀ (ਲਾਜ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.160.16
धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा धर्म उत्तमः ।
लोकसंग्रहणार्थं वै सा तु धैर्येण लभ्यते ॥ १२.१६०.१६ ॥
ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਖਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ (ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਉਹ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.160.17
अनसूया तु गाम्भीर्यं दानेनैतदवाप्यते ।
त्यक्तस्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च।
रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १२.१६०.१७ ॥
ਅਨਸੂਯਾ (ਨੁਕਸ ਨਾ ਲੱਭਣਾ) ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਨੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.160.18
ध्यानं च शाठ्यमित्युक्तं मौनेनैतदवाप्यते ।
आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः।
शुभं कर्म निराकारो वीतरागस्तथैव च ॥ १२.१६०.१८ ॥
ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਠਯ (ਛਲ) ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਮੌਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਰਯਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵੀਤਰਾਗ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
12.160.19
धृतिर्नाम सुखे दुःखे यया नाप्नोति विक्रियाम् ।
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२.१६०.१९ ॥
ਧ੍ਰਿਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਉਸੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.160.20
सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः ॥ १२.१६०.२० ॥
ਖਿਮਾਵਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਵੀ। ਖੁਸ਼ੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪੰਡਿਤ ਧ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.160.21
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ १२.१६०.२१ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਦਾਨ — ਇਹੀ ਸਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
12.160.22
एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ते च भारत ॥ १२.१६०.२२ ॥
ਇਹ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ ਪਰ ਸੱਚ ਰੂਪੀ ਇੱਕੋ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੱਚ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.160.23
नान्तः शक्यो गुणानां च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः ॥ १२.१६०.२३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੱਚ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੱਚ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.160.24
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १२.१६०.२४ ॥
ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਦਾ ਲੋਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.160.25
उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः ।
त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः ॥ १२.१६०.२५ ॥
ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਦਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਹਿਤ ਯੱਗ; ਤ੍ਰੇਤਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਵੀ (ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
12.160.26
अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १२.१६०.२६ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੱਚ ਹੀ ਵਧੀਕ ਹੈ।