महाभारत · अध्याय 12.160
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.160.1
सत्यं धर्मं प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
सत्यमिच्छाम्यहं ज्ञातुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१६०.१ ॥
सत्य हाच धर्म आहे असे ब्राह्मण, ऋषी, पितर आणि देव प्रशंसतात. हे पितामहा, मला ते सत्य जाणून घ्यायचे आहे; ते मला सांगा.
12.160.2
सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किंच कथं चैव तदुच्यताम् ॥ १२.१६०.२ ॥
हे राजा, सत्याचे लक्षण काय? ते कसे प्राप्त होते? सत्य प्राप्त झाल्यावर काय होते? ते कसे सांगावे?
12.160.3
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
धर्मः साधारणः सत्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १२.१६०.३ ॥
चार वर्णांच्या धर्मांचे मिश्रण प्रशंसनीय नाही. पण सत्य हा सर्व वर्णांमध्ये समान धर्म आहे, हे भारता.
12.160.4
सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः ॥ १२.१६०.४ ॥
सत्पुरुषांमध्ये नेहमी सत्यच धर्म आहे; सत्य हाच सनातन धर्म आहे. सत्यालाच नमस्कार करावा, कारण सत्य हीच परम गती आहे.
12.160.5
सत्यं धर्मस्तपोयोगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१६०.५ ॥
सत्य हाच धर्म आहे; सत्य हेच तप आणि योग आहे; सत्य हेच सनातन ब्रह्म आहे. सत्य हाच श्रेष्ठ यज्ञ असे सांगितले आहे; सर्व काही सत्यातच प्रतिष्ठित आहे.
12.160.6
रूपं यदिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः ।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह पराक्रमम् ॥ १२.१६०.६ ॥
येथे सत्याचे जे रूप आहे, ते क्रमानुसार यथार्थ सांगेन; येथे सत्याचे लक्षण आणि त्याचा पराक्रमही सांगेन.
12.160.7
प्राप्यते च यथा सत्यं तच्च वेत्तुमिहार्हसि ।
सत्यं त्रयोदशावधं सर्वलोकेषु भारत ॥ १२.१६०.७ ॥
सत्य कसे प्राप्त होते, तेही येथे जाणणे योग्य आहे. हे भारता, सत्य सर्व लोकांत तेरा प्रकारचे आहे.
12.160.8
सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।
अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षाऽनसूयता ॥ १२.१६०.८ ॥
सत्य, समता आणि दम हेही निःसंशय (सत्याची रूपे). मत्सरहीनता, क्षमा, लज्जा, सहनशीलता, दोष न पाहणे हेही.
12.160.9
त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं दया ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥ १२.१६०.९ ॥
त्याग, ध्यान, आर्यता, धैर्य, सतत दया, आणि अहिंसा — हे राजेंद्रा, ही तेरा सत्याची रूपे आहेत.
12.160.10
सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते ॥ १२.१६०.१० ॥
सत्य नावाने अविनाशी, नित्य, अविकारी आहे; सर्व धर्मांच्या विरुद्ध नाही. योगाने हे प्राप्त होते.
12.160.11
आत्मनीष्टे तथाऽनिष्टे रिपौ च समता तथा ।
इच्छाद्वेषं क्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा ॥ १२.१६०.११ ॥
स्वतःमध्ये, इष्ट-अनिष्टात, शत्रूतही समता; इच्छा-द्वेषाचा क्षय आणि काम-क्रोधाचा क्षय प्राप्त करून (ही समता येते).
12.160.12
दमी नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्यं धैर्यमेव च ।
अशाठ्यं क्रोधदमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते ॥ १२.१६०.१२ ॥
दमी, जो सदैव इतरांची इच्छा करत नाही; गांभीर्य आणि धैर्य; अशठता आणि क्रोधदमन — हे ज्ञानाने प्राप्त होते.
12.160.13
अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दाने धर्मे च संयमः ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १२.१६०.१३ ॥
दानात आणि धर्मात मत्सर नसणे व संयम असावा, असे शहाणे लोक म्हणतात. स्थिर राहणाऱ्याने सत्याने नेहमी मत्सररहित असावे.
12.160.14
अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च ।
क्षमते स तः साधुस्ततः प्राप्नोति सत्यताम् ॥ १२.१६०.१४ ॥
येथे क्षमा आणि अक्षमा, प्रिय आणि अप्रिय सहन करणारा तोच साधू; म्हणून त्याला सत्यता प्राप्त होते.
12.160.15
कल्याणं रुते बाढं धीमान्न ग्लायते क्वचित् ।
प्रशान्तवाङ्भना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते ॥ १२.१६०.१५ ॥
बुद्धिमान माणूस कल्याणकारक बोलतो आणि कधी थकत नाही. ज्याची वाणी व मन सदा शांत आहे, त्याला धर्मामुळे ह्री (लज्जा) प्राप्त होते.
12.160.16
धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा धर्म उत्तमः ।
लोकसंग्रहणार्थं वै सा तु धैर्येण लभ्यते ॥ १२.१६०.१६ ॥
धर्म व अर्थ यांच्या हेतूने माणूस क्षमा करतो. तितिक्षा (सहनशीलता) हा उत्तम धर्म आहे; लोकसंग्रहासाठी ती धैर्याने प्राप्त होते.
12.160.17
अनसूया तु गाम्भीर्यं दानेनैतदवाप्यते ।
त्यक्तस्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च।
रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १२.१६०.१७ ॥
अनसूया (दोष न पाहणे) व गांभीर्य दानाने प्राप्त होते. स्नेह त्यागलेल्याचा विषयत्याग तसाच असतो; राग-द्वेषरहिताचा त्याग वेगळा नसतो.
12.160.18
ध्यानं च शाठ्यमित्युक्तं मौनेनैतदवाप्यते ।
आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः।
शुभं कर्म निराकारो वीतरागस्तथैव च ॥ १२.१६०.१८ ॥
ध्यान आणि शाठ्य (कपट) असे सांगितले आहे; हे मौनाने प्राप्त होते. भूतांप्रती आर्यता म्हणजे जो प्रयत्नपूर्वक शुभ कर्म करतो तो; निराकार व वीतराग तसेच.
12.160.19
धृतिर्नाम सुखे दुःखे यया नाप्नोति विक्रियाम् ।
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२.१६०.१९ ॥
धृती म्हणजे ती, जिच्यामुळे सुखात आणि दुःखात माणूस विकाराला प्राप्त होत नाही. स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या ज्ञानी माणसाने सदैव तिचेच सेवन करावे.
12.160.20
सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः ॥ १२.१६०.२० ॥
क्षमाशील माणसाने सर्वप्रकारे असावे, आणि सत्यनिष्ठही असावे. हर्ष, भय आणि क्रोध यांपासून मुक्त झालेला पंडित धृती प्राप्त करतो.
12.160.21
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ १२.१६०.२१ ॥
सर्व प्राण्यांशी कर्माने, मनाने आणि वाणीने द्रोह न करणे, अनुग्रह आणि दान — हाच सज्जनांचा सनातन धर्म.
12.160.22
एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ते च भारत ॥ १२.१६०.२२ ॥
हे तेरा प्रकार वेगवेगळे असले तरी सत्य हेच एक लक्षण असलेले आहेत. हे भारता, येथे ते सत्याचीच सेवा करतात आणि त्यालाच वाढवतात.
12.160.23
नान्तः शक्यो गुणानां च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः ॥ १२.१६०.२३ ॥
हे राजा, सत्याच्या गुणांचा अंत सांगता येत नाही. म्हणून ब्राह्मण पितर व देवतांसह सत्याची स्तुती करतात.
12.160.24
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १२.१६०.२४ ॥
सत्यापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, आणि असत्यापेक्षा मोठे पातक नाही. सत्य हेच धर्माचा आधार आहे; म्हणून सत्याचा लोप करू नये.
12.160.25
उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः ।
त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः ॥ १२.१६०.२५ ॥
सत्यामुळेच दान फलदायी होते; तसेच दक्षिणेसह यज्ञ, त्रेताग्निहोत्र, वेद आणि इतर धर्मनिश्चयही (सत्यामुळेच फलदायी ठरतात).
12.160.26
अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १२.१६०.२६ ॥
हजार अश्वमेध आणि सत्य तराजूत तोलले तर हजार अश्वमेधांपेक्षाही केवळ सत्यच श्रेष्ठ ठरते.