મહાભારત · અધ્યાય 12.161
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.161.1
यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ ।
शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वं तथा मदः ॥ १२.१६१.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ક્રોધ કે કામ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? શોક, મોહ, વિધિત્સા, પરાસુત્વ અને મદ પણ ક્યાંથી?
12.161.2
लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्साऽसूया कृपा भयम् ।
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद ॥ १२.१६१.२ ॥
લોભ, માત્સર્ય, ઈર્ષ્યા, નિંદા, અસૂયા, કૃપા, ભય — આ બધું, હે મહાપ્રાજ્ઞ, યથાર્થપણે મને કહો.
12.161.3
त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः ।
उपासते महाराज समन्तात्पुरुषानिह ॥ १२.१६१.३ ॥
હે મહારાજ, પ્રાણીઓના આ તેર અતિબળવાન શત્રુઓ કહેવાયા છે; તેઓ અહીં ચારેબાજુથી માણસોની પાસે બેસે છે.
12.161.4
एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च ।
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वेव पुरुषेतरान् ॥ १२.१६१.४ ॥
આ પ્રમાદી માણસને પીડે છે અને અપ્રમત્તોને પણ પીડે છે; વરુની જેમ બીજા માણસોને જોઈને તેમને ફાડી નાખે છે.
12.161.5
एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते ।
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं पुरुषर्षभ ॥ १२.१६१.५ ॥
આમાંથી દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે, આમાંથી પાપ ઉત્પન્ન થાય છે — હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મનુષ્યે આ સતત જાણવું જોઈએ.
12.161.6
एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पृथिवीपते ।
हन्त ते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्तिमादितः।
यथातत्त्वं क्षितिपते तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.१६१.६ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, એમનો ઉદય, સ્થાન અને ક્ષય તથા ક્રોધની ઉત્પત્તિ શરૂઆતથી તને કહીશ; હે ક્ષિતિપતિ, હું કહું છું તે યથાર્થપણે સાંભળ.
12.161.7
लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते ।
क्षमया तिष्ठते राजन्क्षमया विनिवर्तते ॥ १२.१६१.७ ॥
લોભથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે, બીજાના દોષોથી તે ભડકાવાય છે. હે રાજન, ક્ષમાથી તે ટકે છે અને ક્ષમાથી જ તે પાછો વળે છે.
12.161.8
संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते ।
यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.८ ॥
સંકલ્પથી કામ જન્મે છે; સેવાય ત્યારે તે વધે છે. જ્યારે પ્રાજ્ઞ વિરમે છે ત્યારે તે તરત નાશ પામે છે.
12.161.9
परामूया क्रोधलोभावन्तरा प्रतिमुच्यते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदाद्विनिवर्तते।
अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च नश्यति ॥ १२.१६१.९ ॥
ક્રોધ અને લોભ પરાજિત થાય ત્યારે વચ્ચેથી છૂટી જાય છે. સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યેની દયાથી, વૈરાગ્યથી તે પાછો વળે છે. દોષ જોવાથી તે દૂર જાય છે; તત્ત્વજ્ઞાનથી તે નાશ પામે છે.
12.161.10
अज्ञानप्रभवो मोहः पापाभ्यासात्प्रवर्तते ।
यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१० ॥
અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલો મોહ પાપના અભ્યાસથી ચાલે છે. જ્યારે પ્રાજ્ઞોમાં આનંદ પામે છે, ત્યારે તે તરત નાશ પામે છે.
12.161.11
विरुद्धानीह शास्त्राणि ये पश्यन्ति कुरूद्वह ।
विधित्सा जायते तेषां तत्त्वज्ञानान्निवर्तते ॥ १२.१६१.११ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, અહીં જે લોકો પરસ્પર વિરોધી શાસ્ત્રો જુએ છે, તેમનામાં તેનો નિર્ણય કરવાની ઇચ્છા જન્મે છે; તત્ત્વજ્ઞાનથી તે પાછી વળે છે.
12.161.12
प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ।
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१२ ॥
પ્રેમથી શોક ઉત્પન્ન થાય છે, તે દેહધારીના વિયોગથી. તેને નિરર્થક જાણે ત્યારે તે તરત નાશ પામે છે.
12.161.13
परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते ॥ १२.१६१.१३ ॥
ક્રોધ અને લોભથી તથા અભ્યાસથી પરાસુતા ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યેની દયા અને વૈરાગ્યથી તે નિવૃત્ત થાય છે.
12.161.14
सत्यत्यागात्तु मात्सर्यमहितानां च सेवया ।
एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात् ॥ १२.१६१.१४ ॥
સત્યનો ત્યાગ અને અહિતકારીઓની સેવાથી મત્સર ઉત્પન્ન થાય છે. હે તાત, સાધુઓની સેવાથી તે ક્ષીણ થાય છે.
12.161.15
कुलाञ्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् ।
एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१५ ॥
કુળ, જ્ઞાન અને ઐશ્વર્યથી દેહધારીઓને મદ ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ આ જ બરાબર જાણવાથી મદ તરત નાશ પામે છે.
12.161.16
ईर्ष्या कामात्प्रभवति संहर्षाच्चैव जायते ।
इतरेषां तु सत्वानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१६ ॥
ઈર્ષ્યા કામથી ઉત્પન્ન થાય છે અને હર્ષથી પણ જન્મે છે. પરંતુ અન્ય પ્રાણીઓમાં તે પ્રજ્ઞાથી નાશ પામે છે.
12.161.17
विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंमतैः ।
कुत्सा संजायते राजँल्लोकान्प्रेक्ष्याभिशाम्यति ॥ १२.१६१.१७ ॥
ભ્રમથી અને લોકબાહ્ય લોકોનાં દ્વેષપૂર્ણ, અસ્વીકૃત વચનોથી નિંદા ઉત્પન્ન થાય છે. હે રાજન, લોકોને જોઈને તે શાંત થાય છે.
12.161.18
प्रतिकर्तुं न शक्ता ये बलस्थायापकारिणे ।
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते ॥ १२.१६१.१८ ॥
બળવાન અપકારી સામે જેઓ પ્રતિકાર કરવા સમર્થ નથી, તેમનામાં તીવ્ર અસૂયા ઉત્પન્ન થાય છે. કરુણાથી તે નિવૃત્ત થાય છે.
12.161.19
कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ।
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा ॥ १२.१६१.१९ ॥
દીનોને સતત જોઈને ત્યારે કરુણા ઉત્પન્ન થાય છે. ધર્મનિષ્ઠા જાણે ત્યારે એ કરુણા શાંત થાય છે.
12.161.20
अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा ।
अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते ॥ १२.१६१.२० ॥
અજ્ઞાનથી ઉદ્ભવતો લોભ પ્રાણીઓમાં સદા દેખાય છે. ભોગોની અસ્થિરતા જોઈને અને જાણીને તે નિવૃત્ત થાય છે.
12.161.21
एतान्येव जितान्याहुः प्रशान्तेन त्रयोदश ।
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश।
त्वया सत्यार्थिना नित्यं विजिता जेष्यता चते ॥ १२.१६१.२१ ॥
આ તેરને જ શાંત પુરુષે જીતેલા કહ્યા છે. આ જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોના તેર દોષ છે. સત્યાર્થી એવા તેં આ સદા જીત્યા છે અને આગળ પણ જીતીશ.