ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.161
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.161.1
यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ ।
शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वं तथा मदः ॥ १२.१६१.१ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਕਾਮ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਵਿਧਿਤਸਾ, ਪਰਾਸੁਤਵ ਅਤੇ ਮਦ ਵੀ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
12.161.2
लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्साऽसूया कृपा भयम् ।
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद ॥ १२.१६१.२ ॥
ਲੋਭ, ਮਾਤਸਰਯ, ਈਰਖਾ, ਨਿੰਦਾ, ਅਸੂਯਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਭੈ — ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.161.3
त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः ।
उपासते महाराज समन्तात्पुरुषानिह ॥ १२.१६१.३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.161.4
एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च ।
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वेव पुरुषेतरान् ॥ १२.१६१.४ ॥
ਇਹ ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ; ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.161.5
एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते ।
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं पुरुषर्षभ ॥ १२.१६१.५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਰਿਸ਼ਭ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.161.6
एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पृथिवीपते ।
हन्त ते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्तिमादितः।
यथातत्त्वं क्षितिपते तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.१६१.६ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੈ, ਠਹਿਰਾਉ ਅਤੇ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਪਤੀ, ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
12.161.7
लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते ।
क्षमया तिष्ठते राजन्क्षमया विनिवर्तते ॥ १२.१६१.७ ॥
ਲੋਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.8
संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते ।
यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.८ ॥
ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਕਾਮ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਸੇਵਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.9
परामूया क्रोधलोभावन्तरा प्रतिमुच्यते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदाद्विनिवर्तते।
अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च नश्यति ॥ १२.१६१.९ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ ਹਰਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਵ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.10
अज्ञानप्रभवो मोहः पापाभ्यासात्प्रवर्तते ।
यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१० ॥
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੋਹ ਪਾਪ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.11
विरुद्धानीह शास्त्राणि ये पश्यन्ति कुरूद्वह ।
विधित्सा जायते तेषां तत्त्वज्ञानान्निवर्तते ॥ १२.१६१.११ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਬੇੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ; ਤੱਤਵ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.161.12
प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ।
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१२ ॥
ਪ੍ਰੀਤ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.13
परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते ॥ १२.१६१.१३ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪਰਾਸੁਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.161.14
सत्यत्यागात्तु मात्सर्यमहितानां च सेवया ।
एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात् ॥ १२.१६१.१४ ॥
ਸੱਚ ਦੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਹਿਤਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਾਤਸਰਿਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਇਹ ਘਟਦੀ ਹੈ।
12.161.15
कुलाञ्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् ।
एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१५ ॥
ਕੁਲ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਤੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਮਦ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.16
ईर्ष्या कामात्प्रभवति संहर्षाच्चैव जायते ।
इतरेषां तु सत्वानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१६ ॥
ਈਰਖਾ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.161.17
विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंमतैः ।
कुत्सा संजायते राजँल्लोकान्प्रेक्ष्याभिशाम्यति ॥ १२.१६१.१७ ॥
ਭਰਮ ਤੋਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਬਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਦਵੇਸ਼ੀ, ਅਸਵੀਕਾਰ ਵਚਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿੰਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.161.18
प्रतिकर्तुं न शक्ता ये बलस्थायापकारिणे ।
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते ॥ १२.१६१.१८ ॥
ਜਿਹੜੇ ਬਲਵਾਨ ਅਪਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.161.19
कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ।
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा ॥ १२.१६१.१९ ॥
ਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵੇਖਕੇ ਤਦ ਕਰੁਣਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਜਾਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.161.20
अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा ।
अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते ॥ १२.१६१.२० ॥
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਲੋਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੇਖ ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.161.21
एतान्येव जितान्याहुः प्रशान्तेन त्रयोदश ।
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश।
त्वया सत्यार्थिना नित्यं विजिता जेष्यता चते ॥ १२.१६१.२१ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਪੁਰਖ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਸੱਚ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਿੱਤੇਂਗਾ।