महाभारत · अध्याय 12.161
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.161.1
यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ ।
शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वं तथा मदः ॥ १२.१६१.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, क्रोध किंवा काम कोठून उत्पन्न होतो? शोक, मोह, विधित्सा, परासुत्व तसेच मद कोठून उत्पन्न होतात?
12.161.2
लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्साऽसूया कृपा भयम् ।
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद ॥ १२.१६१.२ ॥
लोभ, मत्सर, ईर्ष्या, निंदा, असूया, कृपा, भय — हे सर्व, हे महाप्राज्ञा, यथार्थपणे मला सांगा.
12.161.3
त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः ।
उपासते महाराज समन्तात्पुरुषानिह ॥ १२.१६१.३ ॥
हे महाराजा, प्राण्यांचे हे तेरा अतिबलवान शत्रू सांगितले गेले आहेत; ते येथे सर्व बाजूंनी माणसांजवळ बसलेले असतात.
12.161.4
एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च ।
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वेव पुरुषेतरान् ॥ १२.१६१.४ ॥
हे प्रमादी माणसाला पीडा देतात आणि अप्रमत्तांनाही पीडा देतात; लांडग्यांप्रमाणे इतर माणसांना पाहून त्यांना फाडून टाकतात.
12.161.5
एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते ।
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं पुरुषर्षभ ॥ १२.१६१.५ ॥
यांच्यापासून दुःख उत्पन्न होते, यांच्यापासून पाप उत्पन्न होते — हे पुरुषश्रेष्ठा, मर्त्याने हे सतत जाणावे.
12.161.6
एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पृथिवीपते ।
हन्त ते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्तिमादितः।
यथातत्त्वं क्षितिपते तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.१६१.६ ॥
हे पृथ्वीपते, यांचा उदय, स्थान आणि क्षय तसेच क्रोधाची उत्पत्ती मी तुला प्रारंभापासून सांगतो; हे क्षितिपते, मी जसे सांगतो तसे यथार्थपणे ऐक.
12.161.7
लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते ।
क्षमया तिष्ठते राजन्क्षमया विनिवर्तते ॥ १२.१६१.७ ॥
लोभातून क्रोध उत्पन्न होतो, इतरांच्या दोषांनी तो चेतविला जातो. हे राजा, क्षमेने तो टिकतो आणि क्षमेनेच तो परत फिरतो.
12.161.8
संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते ।
यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.८ ॥
संकल्पातून काम जन्मतो; सेवन केल्यास तो वाढतो. ज्ञानी माणूस विरक्त होतो तेव्हा तो लगेच नष्ट होतो.
12.161.9
परामूया क्रोधलोभावन्तरा प्रतिमुच्यते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदाद्विनिवर्तते।
अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च नश्यति ॥ १२.१६१.९ ॥
क्रोध आणि लोभ पराभूत झाल्यावर मध्येच सुटतात. सर्वभूतांवरील दयेने, वैराग्याने ते परत फिरतात. दोषदर्शनाने ते दूर जातात; तत्त्वज्ञानाने ते नष्ट होतात.
12.161.10
अज्ञानप्रभवो मोहः पापाभ्यासात्प्रवर्तते ।
यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१० ॥
अज्ञानातून जन्मलेला मोह पापाच्या सवयीने चालतो. ज्ञान्यांमध्ये रमला की तो लगेच नष्ट होतो.
12.161.11
विरुद्धानीह शास्त्राणि ये पश्यन्ति कुरूद्वह ।
विधित्सा जायते तेषां तत्त्वज्ञानान्निवर्तते ॥ १२.१६१.११ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, येथे जे परस्परविरोधी शास्त्रे पाहतात त्यांच्यात ती निवारण्याची इच्छा उत्पन्न होते; तत्त्वज्ञानाने ती परत फिरते.
12.161.12
प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ।
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१२ ॥
प्रेमातून शोक उत्पन्न होतो, त्या देहधारीच्या वियोगाने. तो निरर्थक आहे हे जाणले की तो लगेच नष्ट होतो.
12.161.13
परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते ॥ १२.१६१.१३ ॥
क्रोध आणि लोभ यांपासून आणि सवयीमुळे परासुता उत्पन्न होते. सर्व प्राण्यांवरील दयेने आणि वैराग्याने ती निवृत्त होते.
12.161.14
सत्यत्यागात्तु मात्सर्यमहितानां च सेवया ।
एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात् ॥ १२.१६१.१४ ॥
सत्याचा त्याग आणि अहितकारकांची सेवा यांमुळे मत्सर उत्पन्न होतो. हे तात, साधूंच्या सेवेने तो क्षीण होतो.
12.161.15
कुलाञ्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् ।
एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१५ ॥
कुल, ज्ञान आणि ऐश्वर्य यांमुळे देहधारींना मद उत्पन्न होतो. परंतु हेच नीट जाणले तर मद लगेच नष्ट होतो.
12.161.16
ईर्ष्या कामात्प्रभवति संहर्षाच्चैव जायते ।
इतरेषां तु सत्वानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति ॥ १२.१६१.१६ ॥
ईर्ष्या कामातून उत्पन्न होते आणि हर्षातूनही जन्म घेते. परंतु इतर प्राण्यांमध्ये ती प्रज्ञेने नष्ट होते.
12.161.17
विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंमतैः ।
कुत्सा संजायते राजँल्लोकान्प्रेक्ष्याभिशाम्यति ॥ १२.१६१.१७ ॥
भ्रमामुळे आणि लोकबाह्य लोकांच्या द्वेषपूर्ण, अमान्य शब्दांमुळे निंदा उत्पन्न होते. हे राजा, लोकांकडे पाहून ती शांत होते.
12.161.18
प्रतिकर्तुं न शक्ता ये बलस्थायापकारिणे ।
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते ॥ १२.१६१.१८ ॥
बलवान अपकार करणाऱ्यावर जे प्रतिकार करू शकत नाहीत त्यांच्यात तीव्र असूया उत्पन्न होते. करुणेने ती निवृत्त होते.
12.161.19
कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ।
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा ॥ १२.१६१.१९ ॥
दीनांना सतत पाहिल्यावर तेव्हा कृपा उत्पन्न होते. धर्मनिष्ठा जाणली की ती कृपा शांत होते.
12.161.20
अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा ।
अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते ॥ १२.१६१.२० ॥
अज्ञानातून उद्भवलेला लोभ प्राण्यांमध्ये सदैव दिसतो. भोगांची अस्थिरता पाहून व जाणून तो निवृत्त होतो.
12.161.21
एतान्येव जितान्याहुः प्रशान्तेन त्रयोदश ।
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश।
त्वया सत्यार्थिना नित्यं विजिता जेष्यता चते ॥ १२.१६१.२१ ॥
या तेरांनाच शांत पुरुषाने जिंकलेले म्हटले जाते. हेच धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे तेरा दोष आहेत. सत्याचा अभिलाषी असलेल्या तुझ्याकडून हे सदैव जिंकले गेले आहेत आणि पुढेही जिंकले जातील.