महाभारत · अध्याय 12.163
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.163.1
कृतार्थी यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्च यः ।
आचार्यपितृकार्यार्थं स्वाध्यायार्थमथापि च ॥ १२.१६३.१ ॥
जो कृतार्थ आहे, यज्ञ करणार आहे आणि सर्व वेदान्तात निष्णात आहे, तो आचार्य व पितृकार्यासाठी तसेच स्वाध्यायासाठीही (दानास पात्र आहे).
12.163.2
एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणाः धर्मभिक्षवः ।
निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या च भारत ॥ १२.१६३.२ ॥
हे साधू ब्राह्मण धर्मभिक्षू म्हणून दिसतात. हे भारता, निर्धनांकडून यांना दान व विद्या द्यावी.
12.163.3
अन्यत्र दक्षिणादानं देयं भरतसत्तम ।
अन्येभ्योऽपि बहिर्वेदि न कृतान्नं विधीयते ॥ १२.१६३.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, दक्षिणादान अन्यत्र द्यावे. इतरांनाही वेदीबाहेर शिजवलेले अन्न देण्याचे विधान नाही.
12.163.4
सर्वरत्नानि राजा हि यथार्हं प्रतिपादयेत् ।
ब्राह्मणायैव यज्ञाश्च सहान्नाः सहदक्षिणाः ॥ १२.१६३.४ ॥
राजाने सर्व रत्ने यथायोग्य ब्राह्मणालाच द्यावीत; यज्ञ सुद्धा अन्न व दक्षिणेसह ब्राह्मणासाठीच असावेत.
12.163.5
अन्येभ्यो विमलाचारा यजन्ते गुणतः सदा ।
यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये।
अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ १२.१६३.५ ॥
विमलाचार अन्यांसाठी नेहमी गुणानुसार यज्ञ करतात; ज्याच्याकडे सेवकांच्या उपजीविकेसाठी तीन वर्षांचे अन्न पुरेसे आणि त्याहून अधिक असेल, तो सोमपानास पात्र आहे.
12.163.6
यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धः स्यादंशेनैकेन यज्वनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि ॥ १२.१६३.६ ॥
यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाचा यज्ञ एका अंशानेही अडवला गेला, तर विशेषतः धार्मिक राजा असताना (ते अयोग्य आहे).
12.163.7
यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः ।
कुटुम्बात्तस्य तद्वित्तं यज्ञार्थं पार्थिवो हरेत् ॥ १२.१६३.७ ॥
जो वैश्य पुष्कळ पशू असूनही यज्ञरहित आणि सोमपान न करणारा असेल, त्याच्या कुटुंबातून राजाने यज्ञासाठी त्याचे धन घ्यावे.
12.163.8
आहरेद्द्रुह्यतः किंचित्कामं शूद्रस्य वेश्मनि ।
न हि वेश्मनि शूद्रस्य किंचिदस्ति परिग्रहः ॥ १२.१६३.८ ॥
जो इतरांना त्रास देतो त्याच्याकडून इच्छेनुसार काही घ्यावे; शूद्राच्या घरात संचित धन काही नसते.
12.163.9
योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा त्त सहस्रगुः ।
तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ॥ १२.१६३.९ ॥
जो अग्निहोत्र राखत नाही, शंभर गायींचा धनी असून यज्ञ करत नाही, आणि हजार गायींचा धनी असेल - या दोघांच्याही कुटुंबातून विचार न करता घ्यावे.
12.163.10
अदातृभ्यो हरेद्वित्तं विख्याप्य नृपतिः सदा ।
तथैवाचरतो धर्मो नृपतेः स्यादथाखिलः ॥ १२.१६३.१० ॥
जे दान देत नाहीत त्यांच्याकडून राजाने नेहमी धन जाहीर करून घ्यावे; असे आचरण करणाऱ्या राजाचा धर्म पूर्ण होतो.
12.163.11
तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नतः ।
अश्वस्तनविभागेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥ १२.१६३.११ ॥
त्याचप्रमाणे, सातव्या भोजनात सहा भोजने न घेणाऱ्या हीनकर्म्याकडून, उद्याच्या आहाराचा भाग म्हणून अश्वस्तन-विभागानुसार घ्यावे.
12.163.12
खलात्क्षेत्रात्तथागाराद्यतो वाऽप्युपपद्यते ।
आख्यातव्यं नृपस्यैतत्पृच्छतोऽपृच्छतोपि वा।
न तस्मै धारयेद्दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित् ॥ १२.१६३.१२ ॥
खळ्यातून, शेतातून, घरातून, किंवा जिथून मिळाले तिथून, विचारले किंवा न विचारले तरी हे राजाला सांगावे. धर्मज्ञ राजाने त्याच्यावर दंड लावू नये.
12.163.13
क्षत्रियस्य तु बालिश्याद्ब्राह्मणः क्लिश्यते क्षुधा ।
श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिमस्य प्रकल्पयेत् ॥ १२.१६३.१३ ॥
क्षत्रियाच्या मूर्खतेमुळे ब्राह्मण भुकेने पीडित झाला, तर त्याचे श्रुत आणि शील नीट जाणून त्याच्या उपजीविकेची व्यवस्था करावी.
12.163.14
अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रमिवौरसम्। ॥ १२.१६३.१४ ॥
मग जसा पिता आपल्या औरस पुत्राचे रक्षण करतो, तसे त्याचे रक्षण करावे.
12.163.15
इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ।
अविकल्पः पुरा धर्मो धर्मवादैस्तु केवलः ॥ १२.१६३.१५ ॥
वर्षाच्या अखेरीस नेहमी वैश्वानरी इष्टी करावी. पूर्वी धर्मवादांनी सांगितलेला हा धर्म केवळ एकच, विकल्परहित होता.
12.163.16
विश्वैर्देवैश्च साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।
आपत्सु गरणाद्भीतैर्लिङ्गः प्रतिनिधीकृतः ॥ १२.१६३.१६ ॥
विश्वदेव, देव, साध्य, ब्राह्मण आणि महर्षी यांनी आपत्काळात विषाच्या भीतीने याच्या प्रतिनिधीरूपाने लिंग (प्रतीकात्मक नियम) निश्चित केला.
12.163.17
प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।
स नाप्नोति फलं तस्य प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥ १२.१६३.१७ ॥
समर्थ असूनही जो पहिल्या विधानाचा त्याग करून पर्यायी विधीने वागतो, तो दुर्बुद्धी त्याचे फळ इहलोकी किंवा परलोकी मिळवत नाही.
12.163.18
न ब्राह्मणो वेदयीत किंचिद्राजनि धर्मवित् ।
अविद्यावेदनाद्विद्यात्स्ववीर्यं वीर्यवत्तरम्।
तस्माद्राज्ञः सदा तेजो दुःसहं ब्रह्मवादिनाम् ॥ १२.१६३.१८ ॥
धर्मज्ञ ब्राह्मणाने राजाला काहीही कळवू नये. अविद्या प्रकट केल्याने स्वतःचे वीर्यच अधिक बलवान ठरते. म्हणून राजाचे तेज ब्रह्मवाद्यांना नेहमी असह्य असते.
12.163.19
मन्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते ।
तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कामीरयेद्गिरम् ॥ १२.१६३.१९ ॥
मंता, शास्ता आणि विधाता असलेला ब्राह्मण देव म्हटला जातो. त्याच्याबद्दल अशुभ बोलू नये, आणि रुक्ष वाणी वापरू नये.
12.163.20
क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः ।
धनैर्वैश्यश्च शुद्रश्च मन्त्रैर्होमैश्च वै द्विजः ॥ १२.१६३.२० ॥
क्षत्रियाने आपल्या बाहुबलाने आपत्ती तरून जावी; वैश्य आणि शूद्र धनाने, आणि द्विज मंत्र व होमांनी.
12.163.21
नैव कन्या न युवतिर्नामन्त्रज्ञो न बालिशः ।
परिवेष्टाऽग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा ॥ १२.१६३.२१ ॥
कन्या नव्हे, तरुणी नव्हे, आमंत्रणमंत्र न जाणणारा नव्हे, मूर्ख नव्हे, आणि असंस्कृत नव्हे — अग्निहोत्राचा परिवेष्टा होऊ नये.
12.163.22
नरके निपतन्त्येते जुह्वानाः सवनस्य तत् ।
तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः ॥ १२.१६३.२२ ॥
सवनात आहुती देणारे हे नियम मोडल्यास नरकात पडतात. म्हणून वैतानात कुशल नसलेला होता वेदपारंगत असावा.
12.163.23
प्राजापत्यमदत्त्वा च अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।
अनाहिताग्निरिति सं प्रोच्यते धर्मदर्शिभिः ॥ १२.१६३.२३ ॥
प्राजापत्य आणि अग्न्याधेयाची दक्षिणा न देणाऱ्याला धर्मदर्शी अनाहिताग्नी म्हणतात.
12.163.24
पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
अनाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्न यजेत कथंचन ॥ १२.१६३.२४ ॥
श्रद्धावान आणि जितेंद्रिय व्यक्तीने इतर पुण्यकर्मे करावीत; ज्या यज्ञांत दक्षिणा मिळाली नाही त्यांनी कधीच यजन करू नये.
12.163.25
प्रजाः पंशूश्च स्वर्गं च हन्ति यज्ञो ह्यदक्षिणः ।
इन्द्रियाणि यशः कीर्तिभायुश्चाप्यवकृन्तति ॥ १२.१६३.२५ ॥
दक्षिणाहीन यज्ञ प्रजा, पशू आणि स्वर्ग यांचा नाश करतो; इंद्रिये, यश, कीर्ती आणि आयुष्य यांनाही तो तोडून टाकतो.
12.163.26
उदक्यामासते ये च द्विजाः केचिदनग्नयः ।
कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रकर्मिणः ॥ १२.१६३.२६ ॥
रजस्वला स्त्रियांसोबत राहणारे, अग्निहीन असे काही द्विज, ज्यांच्या कुलात वेदज्ञ नाही - ते सर्व शूद्रकर्म करणारे आहेत.
12.163.27
उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृपलीयतिः ।
अपित्वा द्वादश समाः शूद्रकर्मैव गच्छति ॥ १२.१६३.२७ ॥
विहीर आणि पाणी असलेल्या गावात शूद्रासारखे वागणारा ब्राह्मण बारा वर्षे पाणी न पिता शूद्रकर्मातच जातो.
12.163.28
अभार्यी शयने विभ्रच्छूद्रं वृद्धं च वै द्विजः ।
अब्राह्मणं भन्यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठतः।
तथा संशुध्यते राजञ्शृणु चात्र वचो मम ॥ १२.१६३.२८ ॥
पत्नीहीन द्विज शय्येवर शूद्र किंवा वृद्धाला धरून राहिला, किंवा अब्राह्मणाकडून मारला गेला, तर त्याने गवतावर मागे तोंड करून बसावे. अशा प्रकारे तो शुद्ध होतो. हे राजा, माझे हे वचन ऐक.
12.163.29
यदेकरात्रेण करोति पापं ।
कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः।
स्थानासनाभ्यां विहरन्वती स ।
त्रिभिर्वर्षैः शमयेदात्मपापम् ॥ १२.१६३.२९ ॥
एका रात्रीत पाप, कृष्णवर्णाची (शूद्राची) सेवा करणाऱ्या ब्राह्मणाने, उभे राहणे व बसणे या नियमांनी व्रत करत फिरून तीन वर्षांत आपले पाप शांत करावे.
12.163.30
न नर्मयुक्तमतृतं हिनस्ति ।
न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे ।
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ १२.१६३.३० ॥
विनोदाने बोललेले असत्य हानी करत नाही; हे राजा, स्त्रियांमध्ये, विवाहकाळी, प्राणसंकटात, किंवा सर्व धन हरण केले जात असताना — या पाच प्रकारच्या असत्यांना पापरहित म्हटले आहे.
12.163.31
श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाप्नुयात् ।
सुवर्णमपि चामेध्यादाददीताविचारयन् ॥ १२.१६३.३१ ॥
श्रद्धावान माणूस हीन माणसाकडूनही शुभ विद्या मिळवू शकतो; अशुद्ध ठिकाणचे सोनेही संकोच न करता घ्यावे.
12.163.32
स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत् ।
अदूष्या हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्मतः ॥ १२.१६३.३२ ॥
स्त्रीरत्न दुष्ट कुळातूनही स्वीकारावे, जसे विषातूनही अमृत प्यावे. स्त्रिया निर्दोष असतात; पाण्यासारख्या, धर्मानुसार हे जाणावे.
12.163.33
गोब्राह्मणहितार्थं च वर्णानां संकरेषु च ।
वैश्यो गृह्णीत शस्त्राणि परित्राणार्थमात्मनः ॥ १२.१६३.३३ ॥
गाई आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी, आणि वर्णसंकराच्या काळात, वैश्याने स्वरक्षणासाठी शस्त्रे धारण करावीत.
12.163.34
सुरापो ब्रह्महा चैव गुरुतल्पगतस्तथा ।
अचिरेण महाराज पतितो वै भवत्युत ॥ १२.१६३.३४ ॥
मद्यपान करणारा, ब्राह्मणहत्या करणारा, आणि गुरुपत्नीशी संग करणारा—हे महाराजा, तो लवकरच पतित होतो.
12.163.35
सुवर्णहरणं स्तैन्यं विप्रस्वं चेति पातकम् ।
विहारो मद्यपानं च अगम्यागमनं तथा ॥ १२.१६३.३५ ॥
सोने चोरणे, चोरी, ब्राह्मणाचे धन हरण करणे—ही पापे आहेत; विहार, मद्यपान आणि अगम्यगमन हीही तशीच.
12.163.36
पतितैः संप्रयोगश्च ब्राह्मणीयोनितस्तथा ।
अनिर्देश्यानि मन्यन्ते प्राणान्तानीति धारणा ॥ १२.१६३.३६ ॥
पतितांशी संबंध आणि ब्राह्मणी योनीतून जन्मलेले हेही तसेच; प्राणांतापर्यंत शिक्षा ही धारणा आहे.
12.163.37
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।
याजनाध्यापनाद्दानान्न तु यानासनाशनात् ॥ १२.१६३.३७ ॥
पतिताशी सहवास करणारा एका वर्षात स्वतःही पतित होतो—याजन, अध्यापन किंवा दान यांद्वारे; परंतु वाहन, आसन किंवा भोजन सामायिक केल्याने नाही.
12.163.38
एतानि हित्वातोऽन्यानि निर्देश्यानीति धारणा ।
निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत् ॥ १२.१६३.३८ ॥
यांखेरीज इतर गोष्टीच निर्देश्य (जाहीर करण्यायोग्य) होत, अशी धारणा आहे; निर्देश्य विधीने, योग्य काळी तो संकटमुक्त होवो.
12.163.39
अनुत्तीर्य न होतव्यं प्रेतकर्मण्युपाश्रिते ।
त्रिषु त्वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणम् ॥ १२.१६३.३९ ॥
प्रेतकर्म आरंभल्यावर ते पूर्ण केल्याशिवाय होम करू नये; परंतु या तीन पूर्वीच्या विषयांत विचार करू नये.
12.163.40
अमात्यान्वा गुरून्वापि जह्याद्धर्मेण धार्मिकः ।
प्रायश्चित्तान्यकुर्वाणा नैते कुर्वन्ति संविदम् ॥ १२.१६३.४० ॥
धार्मिक माणसाने धर्मानुसार अमात्य किंवा गुरूंचाही त्याग करावा, जर त्यांनी प्रायश्चित्त केले नाही तर; हे लोक करार करीत नाहीत.
12.163.41
अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्विषम् ।
ब्राह्मणायावगुर्येत स्पृष्टे गुरुतरं भवेत् ॥ १२.१६३.४१ ॥
अधर्म करणारा धर्म आणि तपाने पाप नष्ट करतो; ब्राह्मणासमोर (अपराध) कबूल करावा; (ब्राह्मणाला) स्पर्श केल्यास पाप अधिक गंभीर होते.
12.163.42
अस्तेनं स्तेन इत्युक्त्वा द्विगुणं पापमाप्नुयात् ।
त्रिभागं ब्रह्महत्यायाः कन्यां प्राप्नोति दुष्यति।
यस्तु दूषयिता तस्याः शेषं प्राप्नोति पाप्मनः ॥ १२.१६३.४२ ॥
जो निर्दोषाला 'चोर' म्हणतो त्याला दुप्पट पाप लागते; कन्येला प्राप्त करून तिला दूषित करणारा ब्रह्महत्येच्या पापाचा तिसरा भाग मिळवतो; आणि जो तिला दूषित करतो त्याला त्या पापाचा उरलेला भाग मिळतो.
12.163.43
ब्राह्मणानवगर्ह्येह स्पृष्ट्वा गुरुतरं भवेत् ।
वर्षाणां हि शतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति ॥ १२.१६३.४३ ॥
येथे ब्राह्मणांची निंदा करून किंवा त्यांना प्रहार करून पाप अधिक गुरुतर होते. पापी शंभर वर्षे आधार मिळवत नाही.
12.163.44
सहस्रं चैव वर्षाणां निपत्य नरकं वसेत् ।
तस्मान्नैवावगुर्याद्धि नैव जातु निपातयेत् ॥ १२.१६३.४४ ॥
हजार वर्षे नरकात पडून वास करावा लागतो. म्हणून कधीही निंदा करू नये आणि कधीही कुणाला पाडू नये.
12.163.45
शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णीयाद्द्विजक्षतात् ।
तावतीः स समा राजन्नरके प्रतिपद्यते ॥ १२.१६३.४५ ॥
हे राजा, द्विजाच्या जखमेतून रक्तात जितके धुळीचे कण जमतात, तितकी वर्षे तो नरकात राहतो.
12.163.46
भ्रूणहाऽऽहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपाततः ।
आत्मानं जुहुयादग्नौ समिद्धे तेन शुध्यते ॥ १२.१६३.४६ ॥
भ्रूणहत्या करणारा युद्धाच्या मध्यभागी शस्त्रपाताने शुद्ध होतो. किंवा प्रज्वलित अग्नीत स्वतःला आहुती दिली तर त्याने शुद्ध होतो.
12.163.47
सुरापो वारुणीमुष्णां पीत्वा पापाद्विमुच्यते ॥ १२.१६३.४७ ॥
सुरापान करणारा उष्ण वारुणी पिऊन पापातून मुक्त होतो.
12.163.48
तया स काये निर्दग्धे मृत्युं वा प्राप्य शुध्यति ।
लोकांश्च लभते विप्रो नान्यथा लभते हि सः ॥ १२.१६३.४८ ॥
त्याद्वारे शरीर जळून गेल्यावर, किंवा मृत्यू पावून तो शुद्ध होतो. तो विप्र लोक प्राप्त करतो; अन्यथा प्राप्त करत नाही.
12.163.49
गुरुतल्पमधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः ।
शिलां ज्वलन्तीमासाद्य मृत्युना सोभिशुध्यति ॥ १२.१६३.४९ ॥
गुरुपत्नीच्या शय्येवर चढलेला दुरात्मा, पापी मनाचा, जळत्या शिळेवर जाऊन मृत्यूने शुद्ध होतो.
12.163.50
अधवा शिश्नवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम् ।
नैर्ऋतीं दिशमास्थाय निपतेत्सत्वजिह्मगः ॥ १२.१६३.५० ॥
किंवा स्वतः लिंग आणि अंडकोष ओंजळीत घेऊन, नैर्ऋती दिशेकडे तोंड करून वक्र स्वभावाचा माणूस पडावा.
12.163.51
ब्राह्मणार्थेऽपि वा प्राणान्संत्यजंस्तेन शुध्यति ॥ १२.१६३.५१ ॥
किंवा ब्राह्मणासाठी प्राण त्यागतानाही तेणेकरून तो शुद्ध होतो.
12.163.52
अश्वमेधेन वाऽपीष्ट्वा अथवा गोसवेन वा ।
मरुत्सोमेन वा सम्यगिह प्रेत्य च पूज्यते ॥ १२.१६३.५२ ॥
अश्वमेध यज्ञ करून, किंवा गोसव किंवा मरुत्सोम यज्ञ करून, येथेही आणि मृत्यूनंतरही तो योग्य रीतीने पूजिला जातो.
12.163.53
तथैव द्वादशसमाः कापोतं धर्ममाचरेत् ।
एककालं चरेद्भैक्षं स्वकर्मोदाहरञ्जने ॥ १२.१६३.५३ ॥
त्याचप्रमाणे बारा वर्षे कपोत धर्माचे आचरण करावे; दिवसातून एकदा भिक्षेसाठी जावे; आणि लोकांमध्ये आपल्या कर्माचा उच्चार करावा.
12.163.54
एवं वा तपसा युक्तो ब्रह्महा सवनी भवेत् ।
एवं गर्भमविज्ञातमात्रेयीं वा निपातयेत् ॥ १२.१६३.५४ ॥
किंवा अशा प्रकारे तपाने युक्त झालेला ब्रह्महत्यारा सवनी (सोमयज्ञ करणारा) व्हावा; याचप्रमाणे अज्ञात गर्भ पाडावा.
12.163.55
द्विगुणा ब्रह्महत्या वै आत्रेयीहिंसने भवेत् ।
सुरापी नियताहारो ब्रह्मचारी क्षपाचरः ॥ १२.१६३.५५ ॥
आत्रेयीच्या हिंसेत ब्रह्महत्येच्या दुप्पट पाप लागते. मद्यपान करणारा, नियमित आहार घेणारा, ब्रह्मचारी आणि रात्री संचार करणारा (व्रत करावे).
12.163.56
ऊर्ध्वं त्रिभ्योऽपि वर्षेभ्यो यजेताग्निष्टुता परम् ।
ऋषभैकसहस्रं वा गा दत्त्वा शौचमाप्नुयात् ॥ १२.१६३.५६ ॥
तीन वर्षांनंतरही अग्निष्टुत यज्ञाने यजन करावे. किंवा एक हजार वृषभ व गायी दान करून शुद्धी मिळवावी.
12.163.57
वैश्यं दत्त्वा तु वर्षे द्वे ऋषभैकशतं च गाः ।
शूद्रं हत्वाऽब्दमेवैकमृषभं च शतं च गाः ॥ १२.१६३.५७ ॥
वैश्याचा वध केल्यास दोन वर्षे शंभर वृषभ व गायी दान कराव्या. शूद्राचा वध केल्यास एक वर्ष एक वृषभ व शंभर गायी दान कराव्या.
12.163.58
श्ववराहखरान्हत्वा शौद्रमेव व्रतं चरेत् ।
मार्जारचाषमण्डूकान्काकं व्यालं च मूषिकम् ॥ १२.१६३.५८ ॥
कुत्रा, डुक्कर, गाढव मारल शूद्राचेच व्रत करावे. मांजर, चाष पक्षी, बेडूक, कावळा, साप, उंदीर (मारले तरीही).
12.163.59
उक्तः पशुवधे दोषो राजन्प्राणिनिपातनात् ।
अनस्थिकेषु गोमूत्रं पानमेकं प्रचक्षते।
प्रायश्चित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ १२.१६३.५९ ॥
हे राजा, पशुवध व प्राणिहत्येत दोष सांगितला आहे. हाडे नसलेल्या प्राण्यांच्या बाबतीत गोमूत्र एकदा पिणे हेच प्रायश्चित्त सांगितले आहे.
12.163.60
तल्पे वाऽन्यस्य चौर्ये च पृथक् संवत्सरं चरेत् ।
त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे च द्वे स्मृते ॥ १२.१६३.६० ॥
दुसऱ्याच्या शय्येत (व्यभिचार) किंवा चोरीत स्वतंत्रपणे एक वर्ष व्रत करावे. श्रोत्रियाच्या पत्नीबाबत तीन वर्षे आणि परस्त्रीबाबत दोन वर्षे असे स्मृतींत सांगितले आहे.
12.163.61
काले चतुर्थे भुञ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत् ।
स्थानासनाभ्यां विहरेत्रिरह्नाऽभ्युपयन्नपः ॥ १२.१६३.६१ ॥
योग्य वेळी, चौथ्या प्रहरी भोजन करीत, ब्रह्मचारी व व्रतस्थ राहावे; उभे राहून व बसून विहार करावा, आणि दिवसात तीन वेळा आचमन करावे.
12.163.62
ऐवमेव चरन्राजंस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।
एवमेव निराकर्ता यश्चाग्नीनपविध्यति ॥ १२.१६३.६२ ॥
हे राजा, याप्रमाणे आचरण करणारा त्या पापातून मुक्त होतो; जो अग्नींचा त्याग करतो त्यालाही असेच.
12.163.63
त्यजत्यकारणे यश्च पितरं मातरं गुरुम् ।
पतितः स्यात्स कौरव्य यथा धर्मेषु निश्चयः ॥ १२.१६३.६३ ॥
जो विनाकारण पिता, माता, गुरू यांचा त्याग करतो, तो हे कौरव्य, पतित होतो; धर्माविषयीचा हा निश्चय आहे.
12.163.64
ग्रासाच्छादनयानं च शयनं ह्यासनं तथा ।
ब्रह्मचारी द्विजेभ्यश्च दत्त्वा पापात्प्रमुच्यते ॥ १२.१६३.६४ ॥
अन्न, वस्त्र, वाहन, शय्या आणि आसन—हे ब्रह्मचारी राहून द्विजांना दान करून माणूस पापातून मुक्त होतो.
12.163.65
भार्यायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः ।
यत्पुंसः परदारेषु तदेनां चारयेद्व्रतम्। ॥ १२.१६३.६५ ॥
पत्नी व्यभिचारिणी असल्यास, विशेषतः तिला रोखून ठेवले असता, पुरुषाने परस्त्रीबाबत केलेल्या पापासाठी तिलाही व्रत करवावे.
12.163.66
श्रेयांसं शयने हित्वा पापीयांसं समृच्छति ।
श्वभिस्तमर्दयेद्राजा संस्थाने बहुविस्तरे ॥ १२.१६३.६६ ॥
जो श्रेष्ठ पुरुषाला शय्येवर सोडून अधिक पापी व्यक्तीकडे जातो, त्याला राजाने विस्तृत स्थानी कुत्र्यांकडून पीडा करवावी.
12.163.67
पुमांसं बन्धयेत्पाशैः शयने तप्त आयसे ।
अप्यादधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत ॥ १२.१६३.६७ ॥
पुरुषाला पाशांनी बांधून तापलेल्या लोखंडी शय्येवर निजवावे; त्याखाली लाकडे ठेवावीत; तिथेच तो पापी जळून जावा.
12.163.68
एव दण्डो महाराज स्त्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे ।
संवत्सारोऽभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो भवेत् ॥ १२.१६३.६८ ॥
हे महाराज, पतीचे उल्लंघन करणाऱ्या स्त्रियांसाठी हीच शिक्षा आहे; आरोपी दुष्टासाठी एक वर्षाची शिक्षा दुप्पट असावी.
12.163.69
द्वे तस्य त्रीणि वर्षाणि चत्वारि सहसेविनः ।
कुमारः पञ्चवर्षाणि चरेद्भैक्षं मुनिव्रतः ॥ १२.१६३.६९ ॥
बलात्काराने संग करणाऱ्यास दोन, तीन किंवा चार वर्षे; तरुणाने पाच वर्षे मुनिव्रत पाळून भिक्षा मागावी.
12.163.70
परिवित्तिः परिवेत्ता या चैव परिविद्यते ।
पाणिग्राहस्त्वधर्मेण सर्वे ते पतिताः स्मृताः ॥ १२.१६३.७० ॥
परिवित्ती, परिवेत्ता, जी कन्या परिविद्या जाते, आणि अधर्माने पाणिग्रहण करणारा — हे सर्व पतित मानले गेले आहेत.
12.163.71
चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद्व्रतं चरेत् ।
चान्द्रायणं चरेन्मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये ॥ १२.१६३.७१ ॥
वीरहत्या करणारा जे व्रत करतो, तेच सर्वांनी करावे; पापशुद्धीसाठी एक महिना चांद्रायण किंवा कृच्छ्र व्रत करावे.
12.163.72
परिवेत्ता प्रयच्छेता तां स्नुषां परिवित्तये ।
ज्येष्ठेन त्वभ्यनुज्ञातो यवीयाप्यनन्तरम्।
एनसो मोक्षमाप्नोति तौ च सा चैव धर्मतः ॥ १२.१६३.७२ ॥
परिवेत्त्याने ती सून परिवित्तीला द्यावी; ज्येष्ठाच्या अनुमतीने नंतर धाकटाही (विवाह करू शकतो). तो पापातून मुक्त होतो; ते दोघे आणि तीही धर्मानुसार मुक्त होतात.
12.163.73
अमानुषीषु गोवर्जमनादिष्टं न दुष्यति ।
अधिष्ठातारमत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः ॥ १२.१६३.७३ ॥
अमानुषी स्त्रियांमध्ये, गाय वगळता, आज्ञा न दिलेले केल्यास तो दूषित होत नाही; पशूंचा अधिष्ठाता व भक्षक पुरुषालाच ते जाणतात.
12.163.74
परिधायोर्ध्ववालं तु पात्रमादाय मृन्मयम् ।
चरेत्सप्तगृहान्भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥ १२.१६३.७४ ॥
वर केलेली शेपटी असलेले धारण करून, मातीचे पात्र घेऊन, सात घरांत भिक्षा मागत फिरावे; आपले कर्म उच्चारत.
12.163.75
तथैव लब्धभोजी स्याद्द्वादशाहात्स शुध्यति ।
चरेत्संवत्सरं चापि तद्व्रतं येन कृन्तति ॥ १२.१६३.७५ ॥
तसेच जे मिळेल ते खाणारा असावा; बारा दिवसांनी तो शुद्ध होतो. ते व्रत एक वर्षापर्यंतही आचरावे, ज्याने तो (पाप) छेदतो.
12.163.76
भवेत्तु मानुषेष्वेवं प्रायश्चिमनुत्तमम् ।
दानं वा दानशक्तेषु सवेर्मतत्प्रकल्पयेत् ॥ १२.१६३.७६ ॥
मनुष्यांमध्ये असे उत्तम प्रायश्चित्त असावे; किंवा दान देण्यास समर्थ असणाऱ्यांसाठी दानच असावे; हे मत सर्वांसाठी ठरवावे.
12.163.77
अनास्तिकेषु गोमात्रं दानमेकं प्रचक्षते ।
श्ववराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च ॥ १२.१६३.७७ ॥
नास्तिकांसाठी केवळ गाय दान हेच एक (प्रायश्चित्त) सांगितले जाते; कुत्रा, डुक्कर, मनुष्य, कोंबडा व गाढव यांच्याबाबतही.
12.163.78
मांसं मूत्रं पुरीषं च प्राश्य संस्कारमर्हति ।
ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमादाय सोमपाः ॥ १२.१६३.७८ ॥
मांस, मूत्र व विष्ठा खाल्यास तो संस्कारास पात्र होतो; पण ब्राह्मण, सुरापान करणाऱ्याचा गंध घेतल्यास, सोमपान करणारे (सुरेचा गंध पावतात).
12.163.79
अपख्यहं पिबेदुष्णाः संयतात्मा जितेन्द्रियः ।
अपः पीत्वा तु स पुनर्वायुभक्षो भवेन्त्र्यहम् ॥ १२.१६३.७९ ॥
आत्मसंयमी आणि इंद्रियजयी माणसाने गरम पाणी प्यावे. पाणी प्यायल्यानंतर त्याने तीन दिवस केवळ वायू हेच अन्न घ्यावे.
12.163.80
एवमेतत्समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तिषेवणम् ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण यदज्ञानेन जायते ॥ १२.१६३.८० ॥
अशा प्रकारे प्रायश्चित्ताचे आचरण सांगितले आहे; विशेषतः अज्ञानामुळे ब्राह्मणाकडून घडणाऱ्या दोषासाठी ते लागू होते.