মহাভারত · অধ্যায় 12.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.166.1
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.१ ॥
হে পিতামহ, মহাপ্রাজ্ঞ, কুরুদের প্রীতিবর্ধনকারী! আমি আপনাকে কিছু প্রশ্ন করব; তা আমার কাছে ব্যাখ্যা করা আপনার উচিত।
12.166.2
कीदृशा मानवाः सेव्याः कै प्रीति परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥ १२.१६६.२ ॥
কেমন মানুষদের সেবা করা উচিত, কিসের দ্বারা পরম প্রীতি হয়? ভবিষ্যতে ও বর্তমানে কারা সমর্থ? তাদের আমাকে বলুন।
12.166.3
न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥ १२.१६६.३ ॥
যেখানে প্রচুর ধন নেই, আত্মীয় ও বান্ধবরাও থাকে না — সেখানেও সুহৃদরা থাকেন, এটাই আমার মত।
12.166.4
दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.४ ॥
কান দিয়ে শোনা সুহৃদ এবং হিতকারী সুহৃদ — উভয়ই দুর্লভ। হে ধর্মধারীদের শ্রেষ্ঠ, এ সবই আপনার ব্যাখ্যা করা উচিত।
12.166.5
सन्धेयान्पुरुषान्राजन्नसन्धेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२.१६६.५ ॥
হে রাজন, বিশ্বাসযোগ্য ও অবিশ্বাসযোগ্য মানুষদের সম্বন্ধে আমি যথার্থভাবে বলছি; হে যুধিষ্ঠির, আমার কথা তুমি সম্পূর্ণ বোঝো।
12.166.6
लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतिः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथाऽलसः ॥ १२.१६६.६ ॥
লোভী, নিষ্ঠুর, ধর্মত্যাগী, প্রবঞ্চক, ছলনাকারী, নীচ, পাপাচারী, সকলকে সন্দেহকারী এবং অলস — এরা অবিশ্বাসযোগ্য।
12.166.7
दीर्घसूत्रोऽनृजुः क्रुष्टो गुरुदारप्रधर्पकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ १२.१६६.७ ॥
যে বিলম্বকারী, কুটিল, কর্কশ, গুরুপত্নীর প্রতি অসম্মানকারী, বিপদে ত্যাগকারী, দুরাত্মা ও নির্লজ্জ—
12.166.8
सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्दियो लोके यः कालनिरतश्चरेत् ॥ १२.१६६.८ ॥
যে সর্বত্র পাপই দেখে, নাস্তিক, বেদনিন্দুক, বিক্ষিপ্ত ইন্দ্রিয়যুক্ত, এবং জগতে কালানুসারী কর্মে রত থাকে—
12.166.9
असभ्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ १२.१६६.९ ॥
যে অসভ্য, জগতের ঘৃণার পাত্র, চুক্তিতে অস্থির, পিশুন, অজ্ঞ, ঈর্ষাপরায়ণ ও পাপেই সংকল্পবদ্ধ—
12.166.10
दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरपकृतिर्नित्यमटतेऽर्थं धनेप्सया ॥ १२.१६६.१० ॥
যে দুঃশীল, অসংযতচিত্ত, নিষ্ঠুর ও জুয়াড়ি; বন্ধুদের প্রতি সর্বদা অপকার করে এবং ধনলোভে ঘুরে বেড়ায়—
12.166.11
ददतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अधैर्यमपि यो युङ्क्ते सदा मित्रं नराधमः ॥ १२.१६६.११ ॥
যথাশক্তি দানকারীতেও যে সন্তুষ্ট হয় না, সে মন্দবুদ্ধি; আর যে সর্বদা বন্ধুর প্রতি অধৈর্য দেখায়, সে নরাধম—
12.166.12
अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिपी ॥ १२.१६६.१२ ॥
যে বিনা কারণে ক্রুদ্ধ হয় এবং হঠাৎ বিরক্ত হয়, সেই পাপী শীঘ্রই ভালো বন্ধুদেরও ত্যাগ করে—
12.166.13
अल्पेऽप्यपकृते मूढे न संस्मरनि यत्कृतम् ।
कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप। ॥ १२.१६६.१३ ॥
হে নরাধিপ, সামান্য অপকারেও মূঢ়রা কৃত উপকার স্মরণ রাখে না; তারা বন্ধুদের মধ্যে কেবল নিজের কাজ উদ্ধারের জন্য সেবা করে এবং বন্ধুদ্বেষী হয়।
12.166.14
शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्नप्रेक्षी विलोचनः ।
न तुष्यति च कल्याणे यम्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥ १२.१६६.१४ ॥
যে শত্রু বন্ধুর মুখ ধারণ করে, বক্র দৃষ্টিতে তাকায় এবং ভালো কাজে সন্তুষ্ট হয় না — এমন মানুষকে ত্যাগ করা উচিত।
12.166.15
पानपो द्वेषणः क्रोधी निर्घृणः परुपस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः ॥ १२.१६६.१५ ॥
মদ্যপায়ী, দ্বেষী, ক্রোধী, নির্দয়, রূঢ়, পরপীড়ক, বন্ধুদ্রোহী এবং প্রাণিহত্যায় রত —
12.166.16
कृतघ्नश्चाधमो लोके न सन्धेयः कथंचन ।
मित्रद्वेषी ह्यसंधेयः सन्धेयानपि मे शृणु ॥ १२.१६६.१६ ॥
কৃতঘ্ন ও নীচ মানুষের সঙ্গে জগতে কোনোভাবেই সন্ধি করা উচিত নয়; মিত্রদ্বেষীর সঙ্গেও না। যাদের সঙ্গে সন্ধি করা যায় তাদের কথা এখন শোনো।
12.166.17
कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथाऽलुब्धा जितश्रमाः ॥ १२.१६६.१७ ॥
কুলীন, বাক্যে নিপুণ, জ্ঞান ও বিজ্ঞানে দক্ষ, রূপবান, গুণসম্পন্ন, লোভহীন এবং শ্রমে জয়ী —
12.166.18
सन्मित्राश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञा लोभवर्जिताः ।
माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ॥ १२.१६६.१८ ॥
সৎ বন্ধু, কৃতজ্ঞ, সর্বজ্ঞ, লোভহীন, মাধুর্যগুণসম্পন্ন, সত্যসন্ধ এবং জিতেন্দ্রিয় —
12.166.19
व्यायामशीलाः सततं भृत्यपुत्राः कुलोद्वहाः ।
दोषैः प्रमुक्ताः प्रथितास्ते ग्राह्याः पार्थिवैर्नराः ॥ १२.१६६.१९ ॥
যাঁরা সর্বদা পরিশ্রমশীল, ভৃত্য ও পুত্রতুল্য, কুলের ভার বহনকারী, দোষমুক্ত ও খ্যাতিমান — এমন মানুষদেরই রাজারা গ্রহণ করবেন।
12.166.20
यथाशक्ति समाचाराः संप्रतुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥ १२.१६६.२० ॥
হে প্রভু, নিজ সামর্থ্য অনুযায়ী সদাচারী ব্যক্তিরা সন্তুষ্ট থাকেন; অনুচিত স্থানে যাঁরা ক্রুদ্ধ হন না এবং হঠাৎ বিরক্ত হন না।
12.166.21
विरक्ताश्च न दुष्यन्ति मनसाऽप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वाऽपि सुहृत्कार्यपरायणाः।
विरज्यन्ति न मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥ १२.१६६.२१ ॥
অর্থজ্ঞ ব্যক্তিরা বিরক্ত হলেও মনে দূষিত হন না; নিজেকে কষ্ট দিয়েও বন্ধুর কাজে নিবিষ্ট থাকেন; রঙ করা পশমি বস্ত্রের মতো বন্ধুদের থেকে বিরক্ত হন না।
12.166.22
दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतीपु च ।
न दर्शयन्ति सुहृदो विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ १२.१६६.२२ ॥
বিশ্বস্ত ও স্বজনের মতো স্নেহশীল বন্ধুরা অর্থ ও যুবতীদের বিষয়ে লোভ, মোহ প্রভৃতি দোষ দেখান না।
12.166.23
लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्सु दृढबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ १२.१६६.२३ ॥
মাটির ঢেলা ও সোনাকে সমান গণ্য করেন, বন্ধুদের মধ্যে দৃঢ়বুদ্ধি, অভিমানহীন হয়ে বিচরণ করেন, ধনকে অলংকার জ্ঞানে দান করেন, পরিজনদের আশ্রয় দেন এবং সর্বদা প্রভুর মঙ্গলে নিবিষ্ট।
12.166.24
ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैर्यः सन्धिं कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.१६६.२४ ॥
এইরূপ শ্রেষ্ঠ পুরুষদের সঙ্গে যে রাজা সন্ধি করেন, তাঁর রাজ্য গ্রহপতির (চন্দ্রের) জ্যোৎস্নার মতো বিস্তৃত হয়।
12.166.25
सत्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणे सदा ।
जन्मशीलगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः। ॥ १२.१६६.२५ ॥
সত্ত্বশালী, ক্রোধজয়ী, যুদ্ধে সর্বদা বলবান, উত্তম জন্ম, শীল ও গুণসম্পন্ন পুরুষোত্তমদের সঙ্গে সন্ধি করা উচিত।
12.166.26
ये च दोपसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयाऽन ।
तेषामप्यधमा राजन्कृतघ्ना मित्रघातकाः।
त्यक्तव्यास्तु दुराचाराः सर्वेषामिति निश्चयः। ॥ १२.१६६.२६ ॥
আমি এখানে দোষযুক্ত মানুষদের কথা বলেছি; হে রাজন, তাঁদের মধ্যেও কৃতঘ্ন ও মিত্রঘাতকেরা অধম। দুরাচারীদের সকলের ত্যাগ করা উচিত—এটাই নিশ্চয়।