महाभारत · अध्याय 12.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.166.1
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.१ ॥
हे पितामह, महाप्राज्ञ, कुरूंचा प्रीतिवर्धक! मी आपल्याला एक प्रश्न विचारतो; तो मला समजावून सांगणे आपल्याला योग्य आहे.
12.166.2
कीदृशा मानवाः सेव्याः कै प्रीति परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥ १२.१६६.२ ॥
कोणत्या प्रकारच्या माणसांची सेवा करावी, कशामुळे परम प्रीती होते? भविष्यात आणि वर्तमानात कोण समर्थ आहेत? ते मला सांगा.
12.166.3
न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥ १२.१६६.३ ॥
जिथे विपुल धन नसते, नातेवाईक व बांधवही थांबत नाहीत, तिथेही सुहृद् थांबतात — असे माझे मत आहे.
12.166.4
दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.४ ॥
ऐकणारा सुहृद् दुर्लभ आहे, आणि हितकारी सुहृद् देखील दुर्लभ आहे. हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, हे सर्व आपण समजावून सांगणे योग्य आहे.
12.166.5
सन्धेयान्पुरुषान्राजन्नसन्धेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२.१६६.५ ॥
हे राजा, विश्वास ठेवण्याजोगे आणि न ठेवण्याजोगे पुरुष यांविषयी मी यथार्थ सांगतो; हे युधिष्ठिरा, माझे बोलणे तू पूर्णपणे समज.
12.166.6
लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतिः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथाऽलसः ॥ १२.१६६.६ ॥
लोभी, क्रूर, धर्मत्याग करणारा, कपटी, लबाड, क्षुद्र, पापाचरण करणारा, सर्वांवर शंका घेणारा आणि आळशी — असे लोक विश्वासार्ह नाहीत.
12.166.7
दीर्घसूत्रोऽनृजुः क्रुष्टो गुरुदारप्रधर्पकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ १२.१६६.७ ॥
जो दिरंगाई करणारा, वाकडा, कठोर, गुरुपत्नीचा अपमान करणारा, संकटात त्याग करणारा, दुष्टात्मा आणि निर्लज्ज आहे—
12.166.8
सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्दियो लोके यः कालनिरतश्चरेत् ॥ १२.१६६.८ ॥
जो सर्वत्र पापच पाहतो, नास्तिक आहे, वेदांची निंदा करतो, ज्याच्या इंद्रियांची विखुरलेली अवस्था आहे आणि जो जगात काळानुसार कर्मात रत राहतो—
12.166.9
असभ्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ १२.१६६.९ ॥
जो असभ्य, लोकद्वेष्टा, करारात अस्थिर, चहाडखोर, अज्ञानी, मत्सरी आणि पापाचाच निश्चय करणारा आहे—
12.166.10
दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरपकृतिर्नित्यमटतेऽर्थं धनेप्सया ॥ १२.१६६.१० ॥
जो दुराचारी, असंयमी मनाचा, क्रूर आणि जुगारी आहे; जो मित्रांचे नेहमी नुकसान करतो आणि धनाच्या लालसेने भटकत राहतो—
12.166.11
ददतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अधैर्यमपि यो युङ्क्ते सदा मित्रं नराधमः ॥ १२.१६६.११ ॥
आपल्या शक्तीनुसार देणाऱ्यावरही जो समाधानी होत नाही तो मंदबुद्धी; आणि जो नेहमी मित्राशी अधीरपणे वागतो तो नराधम—
12.166.12
अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिपी ॥ १२.१६६.१२ ॥
जो विनाकारण रागावतो आणि अचानक विरक्त होतो, तो पापी चांगल्या सुहृदांनाही लगेच सोडतो—
12.166.13
अल्पेऽप्यपकृते मूढे न संस्मरनि यत्कृतम् ।
कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप। ॥ १२.१६६.१३ ॥
हे नराधिपा, थोड्याशा अपकारानेही मूर्ख लोक केलेले उपकार स्मरत नाहीत; ते मित्रांमध्ये स्वतःच्या कामापुरते सेवा करणारे आणि मित्रद्वेषी असतात.
12.166.14
शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्नप्रेक्षी विलोचनः ।
न तुष्यति च कल्याणे यम्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥ १२.१६६.१४ ॥
मित्राचे तोंड धारण करणारा शत्रू, वाकड्या नजरेने पाहणारा आणि चांगल्या गोष्टीत समाधान न पावणारा — अशा माणसाला सोडून द्यावे.
12.166.15
पानपो द्वेषणः क्रोधी निर्घृणः परुपस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः ॥ १२.१६६.१५ ॥
मद्यपान करणारा, द्वेषी, क्रोधी, निर्दय, कठोर, इतरांना छळणारा, मित्राशी द्रोह करणारा आणि प्राणिहत्येत रमणारा —
12.166.16
कृतघ्नश्चाधमो लोके न सन्धेयः कथंचन ।
मित्रद्वेषी ह्यसंधेयः सन्धेयानपि मे शृणु ॥ १२.१६६.१६ ॥
कृतघ्न आणि अधम माणसाशी जगात कोणत्याही प्रकारे तह करू नये; मित्रद्वेष्ट्याशीही करू नये. ज्यांच्याशी तह करता येतो त्यांच्याविषयी आता ऐक.
12.166.17
कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथाऽलुब्धा जितश्रमाः ॥ १२.१६६.१७ ॥
कुलीन, वाणीत कौशल्य असलेले, ज्ञान-विज्ञानात निपुण, रूपवान, गुणसंपन्न, लोभरहित आणि श्रमावर विजय मिळवलेले —
12.166.18
सन्मित्राश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञा लोभवर्जिताः ।
माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ॥ १२.१६६.१८ ॥
सन्मित्र, कृतज्ञ, सर्वज्ञ, लोभरहित, माधुर्यगुणसंपन्न, सत्यसंध आणि जितेंद्रिय —
12.166.19
व्यायामशीलाः सततं भृत्यपुत्राः कुलोद्वहाः ।
दोषैः प्रमुक्ताः प्रथितास्ते ग्राह्याः पार्थिवैर्नराः ॥ १२.१६६.१९ ॥
सदैव परिश्रमशील, सेवक व पुत्रासमान, कुलाचा भार वाहणारे, दोषरहित आणि प्रसिद्ध असे लोक राजांनी स्वीकारावेत.
12.166.20
यथाशक्ति समाचाराः संप्रतुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥ १२.१६६.२० ॥
हे प्रभो, आपल्या शक्तीनुसार सदाचारी लोक संतुष्ट राहतात; अयोग्य स्थानी रागावत नाहीत आणि अचानक विरक्त होत नाहीत.
12.166.21
विरक्ताश्च न दुष्यन्ति मनसाऽप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वाऽपि सुहृत्कार्यपरायणाः।
विरज्यन्ति न मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥ १२.१६६.२१ ॥
अर्थज्ञ विरक्त झाले तरी मनाने दूषित होत नाहीत; स्वतःला त्रास देऊनही मित्राच्या कार्यात तत्पर असतात; रंगवलेल्या लोकरी वस्त्राप्रमाणे मित्रांपासून विरक्त होत नाहीत.
12.166.22
दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतीपु च ।
न दर्शयन्ति सुहृदो विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ १२.१६६.२२ ॥
विश्वासू आणि बंधूप्रमाणे प्रेम करणारे मित्र, धनाच्या बाबतीत व तरुण स्त्रियांच्या बाबतीत लोभ, मोह इत्यादी दोष दाखवत नाहीत.
12.166.23
लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्सु दृढबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ १२.१६६.२३ ॥
मातीच्या ढेकळाला व सोन्याला सारखे मानणारे, मित्रांमध्ये दृढबुद्धी असलेले, अभिमानरहित होऊन वावरणारे, धनालाच अलंकार मानून त्याग करणारे, परिजनांना आपलेसे करणारे आणि सदैव स्वामीच्या हितात तत्पर असणारे.
12.166.24
ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैर्यः सन्धिं कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.१६६.२४ ॥
अशा श्रेष्ठ पुरुषांशी जो राजा सन्धी करतो, त्याचे राज्य ग्रहपतीच्या (चंद्राच्या) चांदण्यासारखे विस्तारते.
12.166.25
सत्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणे सदा ।
जन्मशीलगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः। ॥ १२.१६६.२५ ॥
सत्त्ववान, क्रोध जिंकलेले, रणात सदैव बलवान, उत्तम जन्म, शील व गुणांनी युक्त अशा पुरुषोत्तमांशी सन्धी करावी.
12.166.26
ये च दोपसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयाऽन ।
तेषामप्यधमा राजन्कृतघ्ना मित्रघातकाः।
त्यक्तव्यास्तु दुराचाराः सर्वेषामिति निश्चयः। ॥ १२.१६६.२६ ॥
मी येथे दोषांनी युक्त माणसांबद्दल सांगितले; हे राजा, त्यांमध्येही कृतघ्न आणि मित्रघातकी अधम आहेत. दुराचारी लोकांचा सर्वांनी त्याग करावा, असा निश्चय आहे.