ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.166.1
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.१ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਾਂਗਾ; ਉਸਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
12.166.2
कीदृशा मानवाः सेव्याः कै प्रीति परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥ १२.१६६.२ ॥
ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਮਰੱਥ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.166.3
न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥ १२.१६६.३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਬੰਧੂ ਟਿਕਦੇ ਹਨ — ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ।
12.166.4
दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.४ ॥
ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੈ।
12.166.5
सन्धेयान्पुरुषान्राजन्नसन्धेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२.१६६.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਬੇਭਰੋਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ।
12.166.6
लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतिः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथाऽलसः ॥ १२.१६६.६ ॥
ਲਾਲਚੀ, ਕ੍ਰੂਰ, ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਚਾਲਬਾਜ਼, ਨੀਚ, ਪਾਪੀ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਲਸੀ — ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.166.7
दीर्घसूत्रोऽनृजुः क्रुष्टो गुरुदारप्रधर्पकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ १२.१६६.७ ॥
ਜੋ ਢਿੱਲਾ, ਟੇਢਾ, ਕਠੋਰ, ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ, ਦੁਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੈ—
12.166.8
सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्दियो लोके यः कालनिरतश्चरेत् ॥ १२.१६६.८ ॥
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਤਿਕ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—
12.166.9
असभ्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ १२.१६६.९ ॥
ਜੋ ਅਸਭਿਅ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ, ਚੁਗਲਖ਼ੋਰ, ਅਗਿਆਨੀ, ਈਰਖਾਲੂ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—
12.166.10
दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरपकृतिर्नित्यमटतेऽर्थं धनेप्सया ॥ १२.१६६.१० ॥
ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਅਸੰਜਮੀ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਕਰੂਰ ਅਤੇ ਜੂਏਬਾਜ਼ ਹੈ; ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਬੁਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—
12.166.11
ददतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अधैर्यमपि यो युङ्क्ते सदा मित्रं नराधमः ॥ १२.१६६.११ ॥
ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਰਾਧਮ ਹੈ—
12.166.12
अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिपी ॥ १२.१६६.१२ ॥
ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
12.166.13
अल्पेऽप्यपकृते मूढे न संस्मरनि यत्कृतम् ।
कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप। ॥ १२.१६६.१३ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅਪਕਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਦਵੇਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.166.14
शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्नप्रेक्षी विलोचनः ।
न तुष्यति च कल्याणे यम्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥ १२.१६६.१४ ॥
ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੈਰੀ, ਟੇਢੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਭਲੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ — ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.166.15
पानपो द्वेषणः क्रोधी निर्घृणः परुपस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः ॥ १२.१६६.१५ ॥
ਸ਼ਰਾਬੀ, ਦਵੇਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇਖੋਰ, ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਅਤੇ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ —
12.166.16
कृतघ्नश्चाधमो लोके न सन्धेयः कथंचन ।
मित्रद्वेषी ह्यसंधेयः सन्धेयानपि मे शृणु ॥ १२.१६६.१६ ॥
ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਮਿੱਤਰ-ਦਵੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।
12.166.17
कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथाऽलुब्धा जितश्रमाः ॥ १२.१६६.१७ ॥
ਕੁਲੀਨ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ, ਸੁੰਦਰ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲਾਲਚ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ —
12.166.18
सन्मित्राश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञा लोभवर्जिताः ।
माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ॥ १२.१६६.१८ ॥
ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ, ਕ੍ਰਿਤਗਿਆ, ਸਰਵਗਿਆਨੀ, ਲਾਲਚ ਰਹਿਤ, ਮਿਠਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ —
12.166.19
व्यायामशीलाः सततं भृत्यपुत्राः कुलोद्वहाः ।
दोषैः प्रमुक्ताः प्रथितास्ते ग्राह्याः पार्थिवैर्नराः ॥ १२.१६६.१९ ॥
ਸਦਾ ਮਿਹਨਤੀ, ਸੇਵਕ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਲ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.166.20
यथाशक्ति समाचाराः संप्रतुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥ १२.१६६.२० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾਚਾਰੀ ਲੋਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬੇਮੌਕੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.166.21
विरक्ताश्च न दुष्यन्ति मनसाऽप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वाऽपि सुहृत्कार्यपरायणाः।
विरज्यन्ति न मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥ १२.१६६.२१ ॥
ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਰਕਤ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.166.22
दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतीपु च ।
न दर्शयन्ति सुहृदो विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ १२.१६६.२२ ॥
ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤੇ ਭਾਈਆਂ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰ ਧਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ।
12.166.23
लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्सु दृढबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ १२.१६६.२३ ॥
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਨ ਨੂੰ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਾਲਕ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ।
12.166.24
ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैर्यः सन्धिं कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.१६६.२४ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੰਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਗ੍ਰਹਪਤੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
12.166.25
सत्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणे सदा ।
जन्मशीलगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः। ॥ १२.१६६.२५ ॥
ਸੱਤਵਵਾਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਬਲਵਾਨ, ਉੱਤਮ ਜਨਮ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.166.26
ये च दोपसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयाऽन ।
तेषामप्यधमा राजन्कृतघ्ना मित्रघातकाः।
त्यक्तव्यास्तु दुराचाराः सर्वेषामिति निश्चयः। ॥ १२.१६६.२६ ॥
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਰਤਘਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਘਾਤੀ ਅਧਮ ਹਨ। ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।