મહાભારત · અધ્યાય 12.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.166.1
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.१ ॥
હે પિતામહ, મહાપ્રાજ્ઞ, કુરુઓના પ્રીતિવર્ધક! હું આપને કંઈક પ્રશ્ન પૂછીશ; તે મને સમજાવવા આપ યોગ્ય છો.
12.166.2
कीदृशा मानवाः सेव्याः कै प्रीति परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥ १२.१६६.२ ॥
કેવા માણસોની સેવા કરવી, કોનાથી પરમ પ્રીતિ થાય? ભવિષ્યમાં અને વર્તમાનમાં કોણ સમર્થ છે? તેમને મને કહો.
12.166.3
न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥ १२.१६६.३ ॥
જ્યાં પુષ્કળ ધન નથી હોતું, સગા-સંબંધીઓ અને બંધુઓ પણ રહેતા નથી — ત્યાં પણ સુહૃદો રહે છે, એવો મારો મત છે.
12.166.4
दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.१६६.४ ॥
સાંભળનાર સુહૃદ દુર્લભ છે, અને હિતકારી સુહૃદ પણ દુર્લભ છે. હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ સર્વ આપ સમજાવવા યોગ્ય છો.
12.166.5
सन्धेयान्पुरुषान्राजन्नसन्धेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२.१६६.५ ॥
હે રાજન, વિશ્વાસપાત્ર અને અવિશ્વાસપાત્ર પુરુષો વિશે હું યથાર્થ કહું છું; હે યુધિષ્ઠિર, મારી વાત તું સંપૂર્ણ સમજ.
12.166.6
लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतिः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथाऽलसः ॥ १२.१६६.६ ॥
લોભી, ક્રૂર, ધર્મત્યાગી, કપટી, છળકપટી, નીચ, પાપાચારી, સૌ પર શંકા કરનાર અને આળસુ — એવા લોકો અવિશ્વાસપાત્ર છે.
12.166.7
दीर्घसूत्रोऽनृजुः क्रुष्टो गुरुदारप्रधर्पकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ १२.१६६.७ ॥
જે વિલંબ કરનાર, કુટિલ, કઠોર, ગુરુપત્નીનું અપમાન કરનાર, આપત્તિમાં ત્યાગ કરનાર, દુરાત્મા અને નિર્લજ્જ છે—
12.166.8
सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्दियो लोके यः कालनिरतश्चरेत् ॥ १२.१६६.८ ॥
જે સર્વત્ર પાપ જ જુએ છે, નાસ્તિક છે, વેદોની નિંદા કરે છે, જેની ઇન્દ્રિયો વિખરાયેલી છે અને જે જગતમાં કાળાનુસાર કર્મોમાં લાગેલો રહે છે—
12.166.9
असभ्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ १२.१६६.९ ॥
જે અસભ્ય, લોકદ્વેષી, કરારોમાં અસ્થિર, ચાડીખોર, અજ્ઞાની, ઈર્ષ્યાળુ અને પાપનો જ નિશ્ચય કરનાર છે—
12.166.10
दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरपकृतिर्नित्यमटतेऽर्थं धनेप्सया ॥ १२.१६६.१० ॥
જે દુરાચારી, અસંયમી મનવાળો, ક્રૂર અને જુગારી છે; જે મિત્રોનું સદા અહિત કરે છે અને ધનની લાલસાથી ભટક્યા કરે છે—
12.166.11
ददतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अधैर्यमपि यो युङ्क्ते सदा मित्रं नराधमः ॥ १२.१६६.११ ॥
પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપનારથી પણ જે સંતુષ્ટ ન થાય તે મંદબુદ્ધિ છે; અને જે સદા મિત્ર સાથે અધીરાઈથી વર્તે તે નરાધમ છે—
12.166.12
अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिपी ॥ १२.१६६.१२ ॥
જે કારણ વિના ક્રોધ કરે છે અને અચાનક વિરક્ત થાય છે, તે પાપી સારા મિત્રોને પણ તરત છોડી દે છે—
12.166.13
अल्पेऽप्यपकृते मूढे न संस्मरनि यत्कृतम् ।
कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप। ॥ १२.१६६.१३ ॥
હે નરાધિપ, થોડા અપકારથી પણ મૂઢ લોકો કરાયેલો ઉપકાર યાદ રાખતા નથી; તેઓ મિત્રોમાં પોતાનું કામ સાધવા જ સેવા કરે છે અને મિત્રદ્વેષી હોય છે.
12.166.14
शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्नप्रेक्षी विलोचनः ।
न तुष्यति च कल्याणे यम्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥ १२.१६६.१४ ॥
મિત્રનું મોઢું ધરાવતો શત્રુ, વાંકી નજરે જોનારો, અને સારા કાર્યમાં સંતોષ ન પામનારો — એવા માણસને ત્યજી દેવો જોઈએ.
12.166.15
पानपो द्वेषणः क्रोधी निर्घृणः परुपस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः ॥ १२.१६६.१५ ॥
દારૂ પીનારો, દ્વેષી, ક્રોધી, નિર્દય, કઠોર, બીજાને પીડનારો, મિત્રદ્રોહી, અને પ્રાણીહત્યામાં રત —
12.166.16
कृतघ्नश्चाधमो लोके न सन्धेयः कथंचन ।
मित्रद्वेषी ह्यसंधेयः सन्धेयानपि मे शृणु ॥ १२.१६६.१६ ॥
કૃતઘ્ન અને અધમ માણસ સાથે જગતમાં કોઈ પણ રીતે સંધિ ન કરવી; મિત્રદ્વેષી સાથે પણ નહિ. જેમની સાથે સંધિ થઈ શકે તેમના વિશે હવે સાંભળ.
12.166.17
कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथाऽलुब्धा जितश्रमाः ॥ १२.१६६.१७ ॥
કુલીન, વાણીમાં કુશળ, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં નિપુણ, રૂપાળા, ગુણસંપન્ન, લોભરહિત અને શ્રમ પર વિજય મેળવેલા —
12.166.18
सन्मित्राश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञा लोभवर्जिताः ।
माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ॥ १२.१६६.१८ ॥
સન્મિત્રો, કૃતજ્ઞ, સર્વજ્ઞ, લોભરહિત, માધુર્યગુણસંપન્ન, સત્યસંધ અને જિતેન્દ્રિય —
12.166.19
व्यायामशीलाः सततं भृत्यपुत्राः कुलोद्वहाः ।
दोषैः प्रमुक्ताः प्रथितास्ते ग्राह्याः पार्थिवैर्नराः ॥ १२.१६६.१९ ॥
સદા પરિશ્રમશીલ, સેવક અને પુત્ર સમાન, કુળનો ભાર ઉઠાવનારા, દોષમુક્ત અને પ્રખ્યાત એવા માણસોને રાજાઓએ સ્વીકારવા જોઈએ.
12.166.20
यथाशक्ति समाचाराः संप्रतुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥ १२.१६६.२० ॥
હે પ્રભુ, પોતાની શક્તિ અનુસાર સદાચારી લોકો સંતુષ્ટ રહે છે; અયોગ્ય સ્થાને ક્રોધ કરતા નથી અને અચાનક વિરક્ત થતા નથી.
12.166.21
विरक्ताश्च न दुष्यन्ति मनसाऽप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वाऽपि सुहृत्कार्यपरायणाः।
विरज्यन्ति न मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥ १२.१६६.२१ ॥
અર્થજ્ઞ પુરુષો વિરક્ત થાય તોપણ મનથી દૂષિત થતા નથી; પોતાને કષ્ટ આપીને પણ મિત્રના કાર્યમાં તત્પર રહે છે; રંગેલા ઊનના વસ્ત્રની જેમ મિત્રોથી વિરક્ત થતા નથી.
12.166.22
दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतीपु च ।
न दर्शयन्ति सुहृदो विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ १२.१६६.२२ ॥
વિશ્વસ્ત અને બંધુ જેવા સ્નેહાળ મિત્રો ધન અને યુવતીઓના વિષયમાં લોભ, મોહ વગેરે દોષ બતાવતા નથી.
12.166.23
लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्सु दृढबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ १२.१६६.२३ ॥
માટીના ઢેફા અને સોનાને સમાન ગણનારા, મિત્રોમાં દૃઢબુદ્ધિવાળા, અભિમાન વિના વિચરનારા, ધનને જ આભૂષણ માનીને દાન કરનારા, પરિજનોને અપનાવનારા અને સદા સ્વામીના હિતમાં તત્પર રહેનારા.
12.166.24
ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैर्यः सन्धिं कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.१६६.२४ ॥
આવા શ્રેષ્ઠ પુરુષો સાથે જે રાજા સંધિ કરે છે, તેનું રાજ્ય ગ્રહપતિ (ચંદ્ર)ની ચાંદનીની જેમ વિસ્તરે છે.
12.166.25
सत्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणे सदा ।
जन्मशीलगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः। ॥ १२.१६६.२५ ॥
સત્ત્વવાન, ક્રોધ જીતેલા, યુદ્ધમાં સદા બળવાન, ઉત્તમ જન્મ, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત પુરુષોત્તમો સાથે સંધિ કરવી જોઈએ.
12.166.26
ये च दोपसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयाऽन ।
तेषामप्यधमा राजन्कृतघ्ना मित्रघातकाः।
त्यक्तव्यास्तु दुराचाराः सर्वेषामिति निश्चयः। ॥ १२.१६६.२६ ॥
મેં અહીં દોષયુક્ત માણસોની વાત કરી; હે રાજન, તેમનામાં પણ કૃતઘ્ન અને મિત્રઘાતક અધમ છે. દુરાચારીઓનો સર્વેએ ત્યાગ કરવો એ નિશ્ચય છે.