মহাভারত · অধ্যায় 12.173
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.173.1
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ १२.१७३.१ ॥
পিতামহ রাজধর্ম-সংক্রান্ত শুভ ধর্মগুলি বলেছেন। হে সত্তম, আশ্রমবাসীদের শ্রেষ্ঠ ধর্ম বলা আপনার উচিত।
12.173.2
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२.१७३.२ ॥
ধর্ম সর্বত্র বিহিত; তা স্বর্গদায়ক, তার ফল সত্যরূপে উদিত হয়। বহুদ্বারযুক্ত ধর্মে কোনো ক্রিয়াই নিষ্ফল নয়।
12.173.3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम् ॥ १२.१७३.३ ॥
যে যে বিষয়ে যে যে নিশ্চয়ে উপনীত হয়, সে তাকেই জানে, অন্যটি নয়, হে ভরতসত্তম।
12.173.4
यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२.१७३.४ ॥
এই লোকতন্ত্র সারহীনের মতো যতই ঘুরে বেড়ায়, তেমনই এতে বৈরাগ্য জন্মায়; এতে কোনো সংশয় নেই।
12.173.5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२.१७३.५ ॥
হে যুধিষ্ঠির, এইভাবে বহুদোষযুক্ত লোক নিশ্চিত হলে, বুদ্ধিমান মানুষের নিজের মুক্তির জন্যই চেষ্টা করা উচিত।
12.173.6
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७३.६ ॥
ধন নষ্ট হলে, বা স্ত্রী, পুত্র অথবা পিতা মারা গেলে, যে বুদ্ধির দ্বারা মানুষ শোক দূর করতে পারে, হে পিতামহ, তা আমাকে বলুন।
12.173.7
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.१७३.७ ॥
ধন, স্ত্রী, পুত্র বা পিতা নষ্ট হলে অথবা মারা গেলে 'আহা, কী দুঃখ' এই ভেবে শোক প্রশমিত করার চেষ্টা করবে।
12.173.8
अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत् ॥ १२.१७३.८ ॥
এখানেও মানুষ এই প্রাচীন ইতিহাস বলে: কীভাবে এক ব্রাহ্মণ, বন্ধুরূপে, সেনজিতের কাছে এসে বলেছিলেন।
12.173.9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१७३.९ ॥
পুত্রশোকে সন্তপ্ত, শোকে বিহ্বল, মনে বিষণ্ণ রাজাকে দেখে ব্রাহ্মণ এই কথা বললেন।
12.173.10
किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि ।
यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम् ॥ १२.१७३.१० ॥
মূর্খ, কেন মোহগ্রস্ত হচ্ছ? শোকের যোগ্য তুমি কেন শোক করছ? যখন তোমার জন্য শোককারীরাও সেই শোচনীয় গতিতে যাবে।
12.173.11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२.१७३.११ ॥
তুমি ও আমি, এবং তোমার সেবায় রত অন্যরা, হে রাজা, আমরা সকলে যেখান থেকে এসেছি সেখানেই যাব।
12.173.12
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२.१७३.१२ ॥
হে ব্রাহ্মণ, তোমার বুদ্ধি কী, তপস্যা কী, হে তপোধন, সমাধি কী, জ্ঞান কী, শ্রুত বিদ্যা কী, যা লাভ করে তুমি বিষণ্ণ হও না?
12.173.13
हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये ।
आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः ॥ १२.१७३.१३ ॥
সুখ-দুঃখের পরিবর্তনে কখনো হর্ষিত, কখনো অবসন্ন, আমার হৃদয়ে অবস্থিত এই আত্মার জন্য আমি শোক করি।
12.173.14
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु ॥ १२.१७३.१४ ॥
দেখো, উত্তম, অধম ও মধ্যম সকল প্রাণী সর্বতোভাবে দুঃখে জড়িত; এখানে নিজ নিজ কর্মে তারা নিয়োজিত।
12.173.15
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७३.१५ ॥
এই আত্মাও আমার নয়, সমগ্র পৃথিবীও আমার নয়। আমার যেমন, অন্যদেরও তেমন, এই ভেবে আমার ব্যথা নেই। এই বুদ্ধি লাভ করে আমি হর্ষিতও হই না, ব্যথিতও হই না।
12.173.16
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२.१७३.१६ ॥
মহাসাগরে যেমন দুটি কাঠ মিলিত হয়, মিলিত হয়ে আবার বিচ্ছিন্ন হয়, প্রাণীদের মিলনও তেমনই।
12.173.17
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥ १२.१७३.१७ ॥
এভাবেই পুত্র, পৌত্র, জ্ঞাতি ও বান্ধবরাও। তাদের প্রতি স্নেহ করা উচিত নয়, কারণ তাদের থেকে বিচ্ছেদ নিশ্চিত।
12.173.18
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि ॥ १२.१७३.१८ ॥
অদর্শন থেকে এসে আবার অদর্শনে চলে যায়। সে তোমাকে জানে না, তুমিও তার অন্ত জানো না; তবে কেন তুমি শোক করো?
12.173.19
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम् ॥ १२.१७३.१९ ॥
সুখের অন্ত থেকে দুঃখ উৎপন্ন হয়, দুঃখের অন্ত থেকে সুখ উৎপন্ন হয়। সুখ থেকে দুঃখ জন্মায়, দুঃখ থেকে সুখ জন্মায়।
12.173.20
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः ॥ १२.१७३.२० ॥
সুখের পরে দুঃখ আসে, দুঃখের পরে সুখ আসে। মানুষের সুখ ও দুঃখ চাকার মতো ঘুরতে থাকে।
12.173.21
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२१ ॥
তুমি সুখ থেকে দুঃখে পতিত হয়েছ, আবার সুখ লাভ করবে। মানুষ সর্বদা দুঃখ পায় না, আবার সর্বদা সুখও পায় না।
12.173.22
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥ १२.१७३.२२ ॥
শরীরই সুখের আশ্রয়; শরীরই দুঃখেরও আশ্রয়। শরীর দিয়ে যে যে কর্ম করা হয়, দেহী তার ফল সেই শরীর দ্বারাই ভোগ করে।
12.173.23
जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः ॥ १२.१७३.२३ ॥
জীবন শরীরের সঙ্গে, তার সঙ্গেই জন্মায়। দুটিই একসঙ্গে ঘোরে; দুটিই একসঙ্গে বিনষ্ট হয়।
12.173.24
स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः ॥ १२.१७३.२४ ॥
নানা প্রকার স্নেহপাশে আবদ্ধ, বিষয়ে আসক্ত মানুষেরা নিজের উদ্দেশ্য সিদ্ধ না করেই ক্লান্ত ও অবসন্ন হয়; জলে বালির বাঁধ ভেঙে পড়ার মতো।
12.173.25
स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.१७३.२५ ॥
স্নেহে তেলের মতো সবকিছু সৃষ্টিচক্রে নিষ্পীড়িত হয়; অজ্ঞানজাত ক্লেশে তিল-পেষণের মতো আক্রান্ত হয়ে।
12.173.26
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ १२.१७३.२६ ॥
মানুষ স্ত্রীর অপেক্ষায় অশুভ কর্ম সঞ্চয় করে; সে একাই ইহলোকে ও পরলোকে ক্লেশ লাভ করে।
12.173.27
पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.१७३.२७ ॥
পুত্র, স্ত্রী ও পরিবারে আসক্ত সকল মানুষ শোকের পঙ্ককূপ সমুদ্রে ডুবে থাকে, যেমন জীর্ণ বন্য হাতি।
12.173.28
पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१७३.२८ ॥
পুত্রনাশে, ধননাশে, এমনকি জ্ঞাতি-সম্বন্ধীদের নাশেও দাবানলের মতো মহাদুঃখ লাভ হয়। হে বিভো, এসবই দৈবাধীন—সুখদুঃখ, জন্মমৃত্যু।
12.173.29
असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२९ ॥
বন্ধুহীন, বন্ধুযুক্ত, শত্রুসহ, মিত্রবান, প্রজ্ঞাবান, প্রজ্ঞাহীন—দৈবের দ্বারাই মানুষ সুখ লাভ করে।
12.173.30
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२.१७३.३० ॥
সুহৃদ সুখের জন্য যথেষ্ট নয়, দুর্হৃদ দুঃখের জন্য যথেষ্ট নয়; প্রজ্ঞা অর্থলাভে যথেষ্ট নয়, ধনও সুখে যথেষ্ট নয়।
12.173.31
न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२.१७३.३१ ॥
বুদ্ধি ধনলাভের জন্য নয়, মূঢ়তাও সমৃদ্ধির অভাবের জন্য নয়। জগতের উত্থান-পতনের বৃত্তান্ত প্রাজ্ঞই জানে, অন্যে নয়।
12.173.32
बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२.१७३.३२ ॥
বুদ্ধিমান ও শূর, মূঢ় ও ভীরু, জড় ও কবি, দুর্বল ও বলবান—ভাগ্যবানকেই সুখ আশ্রয় করে।
12.173.33
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२.१७३.३३ ॥
গাভী বাছুরের, রাখালের, মালিকের এবং চোরেরও; যে তার দুধ পান করে, গাভী তারই—এটাই নিশ্চয়।
12.173.34
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२.१७३.३४ ॥
জগতে যারা অতি মূঢ় এবং যারা বুদ্ধির সীমা ছাড়িয়ে গেছে—সেই মানুষেরা সুখে বাড়ে; মাঝখানে থাকা মানুষ ক্লেশ পায়।
12.173.35
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२.१७३.३५ ॥
ধীর ব্যক্তিরা প্রান্তে আনন্দ পান, মধ্যে আনন্দ পান না; প্রান্তে পৌঁছানোকেই সুখ বলা হয়, দুই প্রান্তের মাঝখানই দুঃখ।
12.173.36
सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः ॥ १२.१७३.३६ ॥
দুর্মেধা ব্যক্তি নিজের কর্মের চিন্তা না করে সুখে ঘুমায়; যেন মহা অজ্ঞানের কম্বলে আবৃত।
12.173.37
ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२.१७३.३७ ॥
যাঁরা পরম বুদ্ধি লাভ করেছেন, দ্বন্দ্বাতীত ও ঈর্ষাহীন, তাঁদের লাভ বা ক্ষতি কখনও বিচলিত করে না।
12.173.38
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२.१७३.३८ ॥
কিন্তু যারা বুদ্ধি লাভ করেনি এবং মূঢ়তায় পতিত হয়েছে, তারা অতিশয় আনন্দিত হয় এবং সন্তাপও প্রাপ্ত হয়।
12.173.39
नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः ॥ १२.१७३.३९ ॥
মূঢ়েরা সর্বদা আনন্দিত থাকে, স্বর্গের দেবগণের মতো; মহৎ অহংকারে পূর্ণ তৃপ্ত হয়ে তারা বিচেতন হয়ে পড়ে।
12.173.40
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२.१७३.४० ॥
আলস্য থেকে যে সুখ আসে তার শেষ দুঃখে; দক্ষতা থেকে যে দুঃখ আসে তা সুখের উদয়ে পরিণত হয়। ঐশ্বর্য ও শ্রীর সঙ্গে সমৃদ্ধি দক্ষ ব্যক্তিতেই বাস করে, অলসে নয়।
12.173.41
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.१७३.४१ ॥
সুখ হোক বা দুঃখ, প্রিয় হোক বা অপ্রিয়, যা-ই আসুক না কেন, হৃদয়ে অপরাজিত থেকে তা গ্রহণ করা উচিত।
12.173.42
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.१७३.४२ ॥
হাজার শোকের স্থান ও শত ভয়ের স্থান দিনের পর দিন মূঢ়ের মধ্যে প্রবেশ করে, পণ্ডিতের মধ্যে নয়।
12.173.43
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम् ।
शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२.१७३.४३ ॥
যিনি বুদ্ধিমান, পরিণত প্রজ্ঞার অধিকারী, শোনার জন্য উৎসুক, অহংকারহীন, শান্ত ও ইন্দ্রিয়জয়ী, সেই মানুষকে শোক স্পর্শ করে না।
12.173.44
एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः ।
शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२.१७३.४४ ॥
এই বুদ্ধি আশ্রয় করে বুদ্ধিমান ব্যক্তি শুদ্ধচিত্তে জীবনযাপন করবেন। শুক্ল ও কৃষ্ণ গতি, দেব-অসুরের নির্গমন এবং উদয়-অস্ত যিনি জানেন, তাঁকে শোক স্পর্শ করতে পারে না।
12.173.45
यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा ।
आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.१७३.४५ ॥
যার কারণে শোক, ভয়, ক্রোধ বা ক্লেশ উৎপন্ন হয়, তার মূল যা, তার একটি অংশও ত্যাগ করা উচিত।
12.173.46
यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति ॥ १२.१७३.४६ ॥
যে যে কামনা সে ত্যাগ করে, তাতেই তার সুখ পূর্ণ হয়। কামনার অনুসরণকারী পুরুষ কামনার সঙ্গেই বিনষ্ট হয়।
12.173.47
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७३.४७ ॥
জগতে যে কামসুখ এবং যে দিব্য মহাসুখ, তা তৃষ্ণাক্ষয়ের সুখের ষোলো ভাগের এক ভাগেরও যোগ্য নয়।
12.173.48
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम् ॥ १२.१७३.४८ ॥
পূর্ব দেহে কৃত কর্ম, শুভ হোক বা অশুভ, প্রাজ্ঞ, মূঢ় বা শূর—যে মানুষই হোক, তেমন মানুষকেই আশ্রয় করে।
12.173.49
एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७३.४९ ॥
এইভাবে জীবদের মধ্যে প্রিয় ও অপ্রিয়, দুঃখ ও সুখ একের পর এক পরিবর্তিত হতে থাকে।
12.173.50
एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः ॥ १२.१७३.५० ॥
এই বুদ্ধিকে দৃঢ়ভাবে ধারণ করে গুণবান ব্যক্তি অবসন্ন হবে না; সমস্ত কামনাকে ঘৃণা করবে এবং ক্রোধকে পিছনে রাখবে।
12.173.51
वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः ॥ १२.१७३.५१ ॥
মনের বৃত্তিতেই হৃদয়ে প্রবল এই মৃত্যু, মন থেকে জাত এটি; শরীরে অবস্থিত একে ক্রোধ নামে জ্ঞানীরা দেহধারীদের জন্য বলেন।
12.173.52
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति ॥ १२.१७३.५२ ॥
কচ্ছপ যেমন তার অঙ্গগুলিকে সম্পূর্ণ গুটিয়ে নেয়, তেমনি যখন কেউ সমস্ত কামনাকে সর্বতোভাবে সংহরণ করে, তখন আত্মার জ্যোতি ও আত্মার শ্রী নিজের ভেতরেই প্রসন্ন হয়।
12.173.53
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५३ ॥
'আমার' বোধে যখন কোনো কিছু কল্পিত হয়, তখন সেটিই সন্তাপের কারণ হয়; সেটিই বিনষ্ট হলে তখনও তাই ঘটে।
12.173.54
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५४ ॥
যখন এ কারও ভয় পায় না, আর কেউ এর ভয় পায় না, যখন কামনা করে না ও দ্বেষ করে না, তখন ব্রহ্ম লাভ হয়।
12.173.55
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति ॥ १२.१७३.५५ ॥
সত্য ও মিথ্যা, শোক ও আনন্দ, ভয় ও অভয়, প্রিয় ও অপ্রিয় সবই ত্যাগ করে সে প্রশান্তাত্মা হবে।
12.173.56
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५६ ॥
ধীর ব্যক্তি সর্বভূতের প্রতি কর্মে, মনে ও বাক্যে পাপ না করলে, তখন সে ব্রহ্মকে লাভ করে।
12.173.57
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.१७३.५७ ॥
মূঢ়দের পক্ষে ত্যাগ করা কঠিন, বার্ধক্যেও যা জীর্ণ হয় না, প্রাণান্তকারী যে রোগ — সেই তৃষ্ণা ত্যাগকারীর সুখ হয়।
12.173.58
अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम् ॥ १२.१७३.५८ ॥
হে নরাধিপ, এখানে পিঙ্গলা যে গাথা গেয়েছিল তা শোনো; দুঃসময়েও সে সনাতন শান্তি লাভ করেছিল।
12.173.59
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२.१७३.५९ ॥
সংকেতস্থলে পিঙ্গলা নামের বেশ্যা প্রিয়তম ছাড়া ছিল। তখন দুঃখে পড়ে সে শান্ত বুদ্ধিকে স্থির করল।
12.173.60
उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२.१७३.६० ॥
আমি উন্মত্ত ছিলাম; অনুন্মত্ত প্রিয়তমের কাছে দীর্ঘকাল ছিলাম। নিকটে থাকা সেই রমণীয় প্রিয়তমকে আমি আগে লাভ করিনি।
12.173.61
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते ॥ १२.१७३.६१ ॥
একটি স্তম্ভ ও নয়টি দ্বারবিশিষ্ট এই গৃহ আমি রুদ্ধ করব। এখানে আগত অপ্রিয় পুরুষকে কোন নারী প্রিয় বলে মনে করবে?
12.173.62
अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७३.६२ ॥
কামনাহীন হলেও কামরূপ ধারণকারী নরবেশী প্রতারকেরা আমাকে আর ঠকাতে পারবে না। আমি জেগেছি, আমি সজাগ।
12.173.63
अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२.१७३.६३ ॥
দৈববশে বা পূর্বকৃত কর্মে অনর্থও অর্থে পরিণত হয়। আমি সম্পূর্ণ জাগ্রত, নিরাকার; আজ আমি অসংযতেন্দ্রিয় নই।
12.173.64
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७३.६४ ॥
আশাহীন ব্যক্তি সুখে ঘুমায়; নিরাশাই পরম সুখ। আশাকে অনাশায় পরিণত করেই, হে পিঙ্গলা, মানুষ সুখে ঘুমায়।
12.173.65
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२.१७३.६५ ॥
এইসব এবং অন্যান্য যুক্তিযুক্ত বাক্যে, ব্রাহ্মণের বাক্যে রাজা সেনজিৎ স্থিরতা ফিরে পেয়ে সুখে আনন্দিত হলেন।