マハーバーラタ · 章 12.173
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.173.1
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ १२.१७३.१ ॥
祖父は王法に関わる吉祥の法を説かれました。善人の中の最上の方よ、今度は遊行期の人々にとって最上の法を説くのがふさわしいでしょう。
12.173.2
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२.१७३.२ ॥
法はあらゆる所に定められており、天界へと導き、その果実は真実として現れる。多くの門をもつ法においては、いかなる行為も無益ではない。
12.173.3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम् ॥ १२.१७३.३ ॥
人はどの領域でいかなる確信に至るにせよ、ただその一つだけを知り、他を知ることはない。バラタ族の最上の方よ。
12.173.4
यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२.१७३.४ ॥
世界の仕組みが実質のないものとして回るほど、そこに離欲が生じる。これには疑いがない。
12.173.5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२.१७३.५ ॥
このように、ユディシュティラよ、世界が多くの欠点に満ちたものと定まったならば、賢者は自らの解脱のために努力すべきである。
12.173.6
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७३.६ ॥
財産を失ったとき、あるいは妻や息子や父が亡くなったとき、人はどのような知恵によって悲しみを除けるのか、祖父よ、どうか私に教えてください。
12.173.7
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.१७३.७ ॥
富、妻、息子、父が失われたり死んだりしたときは、「ああ、なんという苦しみか」と思い巡らし、悲しみを和らげるべきである。
12.173.8
अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत् ॥ १२.१७३.८ ॥
ここでも人々はこの古い物語を語る。ある婆羅門が友人としてセーナジットのもとに来て語ったという物語である。
12.173.9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१७३.९ ॥
息子を失った悲しみに苛まれ、嘆きに打ちのめされ、心沈んだ王を見て、婆羅門はこの言葉を語った。
12.173.10
किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि ।
यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम् ॥ १२.१७३.१० ॥
愚かな者よ、なぜ惑うのか。嘆かれるべき者がなぜ嘆くのか。お前を嘆く者たちもまた、あの嘆かわしい行く末へと向かうのだ。
12.173.11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२.१७३.११ ॥
お前も私も、お前に仕える他の者たちも、王よ、我々は皆、来たところへ帰ってゆくのだ。
12.173.12
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२.१७३.१२ ॥
婆羅門よ、苦行の宝よ、お前の知性は何か、苦行は何か、三昧は何か、知識は何か、学んだものは何か。それを得て、お前は悲しまないのか。
12.173.13
हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये ।
आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः ॥ १२.१७३.१३ ॥
苦楽が入れ替わるたびに喜んだり沈んだりする、私の心に宿るこの自己のために、私は嘆く。
12.173.14
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु ॥ १२.१७३.१४ ॥
見よ、高いもの、低いもの、中くらいのもの、すべての生き物は苦しみに完全に結びつき、ここでそれぞれの行為に携わっている。
12.173.15
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७३.१५ ॥
この自己も私のものではなく、大地すべても私のものではない。私にとってそうであるように、他者にとってもそうだと考えて、私には苦痛がない。この理解を得て、私は喜ぶことも悲しむこともない。
12.173.16
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२.१७३.१६ ॥
大海で二本の木が出会い、出会ってからまた離れていくように、生き物の出会いもそうである。
12.173.17
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥ १२.१७३.१७ ॥
息子、孫、親族、身内もまたそうである。彼らに愛着を抱くべきではない。彼らとの別れは確かなのだから。
12.173.18
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि ॥ १२.१७३.१८ ॥
見えないところから来て、再び見えないところへ去る。彼はあなたを知らず、あなたも彼の終わりを知らない。それなのに、なぜあなたは嘆くのか。
12.173.19
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम् ॥ १२.१७३.१९ ॥
苦は楽の終わりから生じ、楽は苦の終わりから生じる。楽から苦が生まれ、苦から楽が生まれる。
12.173.20
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः ॥ १२.१७३.२० ॥
楽の直後に苦が来て、苦の直後に楽が来る。人間の楽と苦は車輪のように回り続ける。
12.173.21
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२१ ॥
お前は楽から苦に陥った。しかしまた楽を得るだろう。人は常に苦を得るわけでもなく、常に楽を得るわけでもない。
12.173.22
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥ १२.१७३.२२ ॥
身体こそが楽の住処であり、身体こそが苦の住処でもある。身体によって行われたどのような行為も、有身者はまさにその身体によってその果報を受ける。
12.173.23
जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः ॥ १२.१७३.२३ ॥
命は身体とともに、身体と共に生まれる。両者は共に巡り、両者は共に滅びる。
12.173.24
स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः ॥ १२.१७३.२४ ॥
様々な愛着の縄に縛られ、感覚の対象に捕らえられた人々は、目的を果たせぬまま衰えていく。砂の堤が水に流されるように。
12.173.25
स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.१७३.२५ ॥
愛着によって、すべては油のように創造の輪の中で搾られる。無明から生じる苦悩に、胡麻の圧搾機のように押しつぶされて。
12.173.26
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ १२.१७३.२६ ॥
人は妻への思いから不吉な行為を積み重ね、ただ一人で、この世でもあの世でも苦悩を得る。
12.173.27
पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.१७३.२७ ॥
息子、妻、家族に執着するすべての人々は、悲しみの泥の海に沈んだ老いた野象のようである。
12.173.28
पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१७३.२८ ॥
息子を失い、財を失い、親族縁者を失っても、山火事のような大きな苦しみが生じる。おお偉大な者よ、これらすべては運命に従う——楽と苦、有と無。
12.173.29
असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२९ ॥
友がいない者も友がいる者も、敵がいる者も仲間がいる者も、知恵ある者も知恵なき者も、人は運命によってのみ幸福を得る。
12.173.30
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२.१७३.३० ॥
善き友は幸福をもたらすには足らず、悪意ある者は苦しみをもたらすには足らない。知恵は目的を得るには足らず、富は快楽を得るには足らない。
12.173.31
न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२.१७३.३१ ॥
知恵は富を得るためのものではなく、愚かさは繁栄を欠くためのものでもない。世の移り変わりの次第を知るのは賢者だけで、他の者は知らない。
12.173.32
बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२.१७३.३२ ॥
賢い者と勇敢な者、愚かな者と臆病な者、鈍い者と詩人、弱い者と強い者——幸福に仕えられるのは、分け前を持つ者である。
12.173.33
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२.१७३.३३ ॥
牛は子牛のもの、牧人のもの、主人のもの、そして盗人のものでもある。その乳を飲む者こそ、その牛の持ち主である——これが結論である。
12.173.34
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२.१७३.३४ ॥
世にきわめて愚かな者と、知恵の限界を超えた者——その人々は幸福の中で栄える。中間に留まる者は苦しむ。
12.173.35
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२.१७३.३५ ॥
堅固な者は両端に喜びを見出し、中間では喜ばない。終わりに到達することを幸福と呼び、両端の間の隔たりを苦しみと呼ぶ。
12.173.36
सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः ॥ १२.१७३.३६ ॥
愚かな者は自分の行いを思わず、安らかに眠る。まるで大きな無知の毛布に包まれているかのように。
12.173.37
ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२.१७३.३७ ॥
最高の智慧に達し、対立を超え、嫉妬のない人々は、利得にも損失にも決して動揺しない。
12.173.38
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२.१७३.३८ ॥
しかし智慧を得ず、愚かさに陥った者は、過度に喜び、また苦悩に陥る。
12.173.39
नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः ॥ १२.१७३.३९ ॥
迷える者は常に喜んでいる、天の神々のように。大きな慢心によって満足しきり、心を失う。
12.173.40
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२.१७३.४० ॥
怠惰から生じる幸福は苦しみに終わり、勤勉から生じる苦しみは幸福の昇りへと導く。繁栄と吉祥は勤勉な者のもとに住み、怠惰な者のもとには住まない。
12.173.41
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.१७३.४१ ॥
幸福であれ苦悩であれ、好ましいものであれ好ましくないものであれ、来たるものを、心を打ち負かされずに受け取るべきである。
12.173.42
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.१७३.४२ ॥
千の悲しみの場所と百の恐れの場所が、日ごとに愚者に入り込む。賢者には入らない。
12.173.43
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम् ।
शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२.१७३.४३ ॥
成熟した知恵を持ち、進んで耳を傾け、慢心なく、心静かで感覚を制御した賢者には、悲しみは触れない。
12.173.44
एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः ।
शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२.१७३.४४ ॥
この理解を身につけ、賢者は清浄な心で生きるべきである。白と黒の道、神々と阿修羅の出現、昇りと沈みを知る者には、悲しみは触れることができない。
12.173.45
यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा ।
आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.१७३.४५ ॥
悲しみ、恐れ、怒り、あるいは苦労が生じる原因となるもの、その根本の一部であっても、捨てるべきである。
12.173.46
यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति ॥ १२.१७३.४६ ॥
人が手放したどの欲望も、それによって幸福が満たされる。欲望に従う人は、欲望とともに滅び去る。
12.173.47
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७३.४७ ॥
世の中の欲望の快楽も、天の大いなる至福も、渇愛の消滅という幸福の十六分の一にさえ値しない。
12.173.48
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम् ॥ १२.१७३.४८ ॥
前世の身体で行った業は、善であれ悪であれ、賢者であれ愚者であれ勇者であれ、そのような人に寄り添う。
12.173.49
एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७३.४९ ॥
このように、生き物の間では、好ましいものと好ましくないもの、苦しみと喜びが交互に巡る。
12.173.50
एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः ॥ १२.१७३.५० ॥
この知恵を堅く身につけ、徳を備えた者は気落ちしてはならない。すべての欲望を厭い、怒りを背後に捨て去るべきである。
12.173.51
वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः ॥ १२.१७३.५१ ॥
心の働きそのものによって心の中で成熟したこの死は、心から生まれ、身体に宿るものであり、賢者たちはそれを有身の者にとっての怒りと呼ぶ。
12.173.52
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति ॥ १२.१७३.५२ ॥
亀が手足を引っ込めるように、人が一切の欲望を完全に引き収めるとき、自己の光と自己の栄光は、ただ自己のうちに澄み渡る。
12.173.53
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५३ ॥
「私のもの」という思いによって何かが思い描かれると、まさにそのものが苦悩となる。そしてそれが失われるとき、まさにそのことが起こるのである。
12.173.54
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५४ ॥
この者が誰をも恐れず、誰もこの者を恐れず、欲せず憎まないとき、そのとき梵に到達する。
12.173.55
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति ॥ १२.१७३.५५ ॥
真実と虚偽、悲しみと喜び、恐れと無畏、好きなものと嫌いなものをすべて捨てて、彼は心の寂静した者となるであろう。
12.173.56
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५६ ॥
堅固な人が、一切の衆生に対して行為においても、心においても、言葉においても悪を行わないとき、その時彼はブラフマンに至る。
12.173.57
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.१७३.५७ ॥
愚者が捨てがたく、老いてもなお衰えず、命を奪う病である、その渇望を捨てる者には安楽がある。
12.173.58
अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम् ॥ १२.१७३.५८ ॥
人の王よ、ここでピンガラーが歌った偈を聞け。困難の時にあっても彼女は永遠の安らぎを得たのである。
12.173.59
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२.१७३.५९ ॥
約束の場所で、遊女ピンガラーは恋人に会えずにいた。そのとき苦境に陥った彼女は、寂静の智慧を定めた。
12.173.60
उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२.१७३.६० ॥
私は狂っていた。狂っていない恋人に長い間執着していた。近くにいたその愛しい恋人を、私は以前には見出せなかったのである。
12.173.61
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते ॥ १२.१७३.६१ ॥
一本の柱と九つの門を持つこの家を、私は閉ざしてしまおう。ここへ来る愛されぬ男を、どの女が愛しい人と思うだろうか。
12.173.62
अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७३.६२ ॥
欲望のない者でも、欲望の姿をとり人の形をした詐欺師は、もう二度と私を欺けないだろう。私は目覚めた、私は起きている。
12.173.63
अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२.१७३.६३ ॥
運命によっても、前世の行いによっても、不幸さえ利益となる。私は完全に目覚め、形を離れた。今日の私は感覚を制御できない者ではない。
12.173.64
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७३.६४ ॥
望みのない者は安らかに眠る。望みのないことこそ最高の幸福だ。望みを望みなきものとしてこそ、ピンガラーよ、人は幸せに眠る。
12.173.65
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२.१७३.६५ ॥
これらや他の理にかなった言葉を婆羅門が語ったことで、王セーナジットは心を落ち着け、幸福に喜んだ。