ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.173
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.173.1
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ १२.१७३.१ ॥
ପିତାମହ ରାଜଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭ ଧର୍ମସବୁ କହିଛନ୍ତି। ହେ ସତ୍ତମ, ଆଶ୍ରମବାସୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ କହିବା ଆପଣଙ୍କ ପକ୍ଷେ ଉଚିତ।
12.173.2
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२.१७३.२ ॥
ଧର୍ମ ସର୍ବତ୍ର ବିହିତ; ତାହା ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ, ତାର ଫଳ ସତ୍ୟରୂପେ ଉଦିତ ହୁଏ। ବହୁଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଧର୍ମରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନିଷ୍ଫଳ ନୁହେଁ।
12.173.3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम् ॥ १२.१७३.३ ॥
ଯେଉଁ ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ଯିଏ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେ ତାହାକୁ ହିଁ ଜାଣେ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ; ହେ ଭରତସତ୍ତମ।
12.173.4
यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२.१७३.४ ॥
ଏହି ଲୋକତନ୍ତ୍ର ସାରହୀନ ପରି ଯେତେ ଘୂରେ, ସେତେ ତାହାରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.173.5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२.१७३.५ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହିପରି ବହୁ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ହିଁ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
12.173.6
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७३.६ ॥
ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୋକକୁ ଦୂର କରିପାରେ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ପିତାମହ।
12.173.7
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.१७३.७ ॥
ଧନ, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ବା ପିତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ 'ଅହୋ, କେତେ ଦୁଃଖ' ବୋଲି ଭାବି ଶୋକ କମାଇବା ଉଚିତ।
12.173.8
अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत् ॥ १२.१७३.८ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି: ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ସେନଜିତଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି କିପରି କହିଲେ।
12.173.9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१७३.९ ॥
ପୁତ୍ରଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ, ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ, ମନରେ ବିଷଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା କହିଲେ।
12.173.10
किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि ।
यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम् ॥ १२.१७३.१० ॥
ମୂର୍ଖ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛ? ଶୋକ ଯୋଗ୍ୟ ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶୋଚନୀୟ ଗତିକୁ ଯିବେ।
12.173.11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२.१७३.११ ॥
ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ଏବଂ ତୁମର ସେବା କରୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ, ହେ ରାଜନ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଛୁ ସେଠିକି ହିଁ ଯିବା।
12.173.12
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२.१७३.१२ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ବୁଦ୍ଧି କଣ, ତପ କଣ, ହେ ତପୋଧନ, ସମାଧି କଣ, ଜ୍ଞାନ କଣ, ଶ୍ରୁତ କଣ, ଯାହା ପାଇ ତୁମେ ବିଷଣ୍ଣ ହୁଅ ନାହଁ?
12.173.13
हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये ।
आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः ॥ १२.१७३.१३ ॥
ସୁଖ-ଦୁଃଖର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କେବେ ହର୍ଷିତ ଓ କେବେ ଅବସନ୍ନ ହେଉଥିବା, ମୋ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି।
12.173.14
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु ॥ १२.१७३.१४ ॥
ଦେଖ, ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ଼ିତ; ଏଠାରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ।
12.173.15
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७३.१५ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ। ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେପରି ବୋଲି ଭାବି ମୋର ବ୍ୟଥା ନାହିଁ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ପାଇ ମୁଁ ହର୍ଷିତ ହେଉ ନାହିଁ କି ବ୍ୟଥିତ ହେଉ ନାହିଁ।
12.173.16
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२.१७३.१६ ॥
ମହାସାଗରରେ ଯେପରି ଦୁଇଟି କାଠ ମିଳିତ ହୁଏ, ମିଳିତ ହୋଇ ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମିଳନ।
12.173.17
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥ १२.१७३.१७ ॥
ସେହିପରି ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ଜ୍ଞାତି ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ।
12.173.18
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि ॥ १२.१७३.१८ ॥
ଅଦର୍ଶନରୁ ଆସି ପୁଣି ଅଦର୍ଶନକୁ ଚାଲିଯାଏ। ସେ ତୁମକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତା'ର ଅନ୍ତ ଜାଣ ନାହିଁ; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ?
12.173.19
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम् ॥ १२.१७३.१९ ॥
ସୁଖର ଅନ୍ତରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତରୁ ସୁଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସୁଖରୁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ସୁଖ ଜନ୍ମେ।
12.173.20
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः ॥ १२.१७३.२० ॥
ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ ଆସେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଚକ୍ର ପରି ଘୂରିଥାଆନ୍ତି।
12.173.21
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२१ ॥
ତୁମେ ସୁଖରୁ ଦୁଃଖ ପାଇଛ; ପୁଣି ସୁଖ ପାଇବ। ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଦା ଦୁଃଖ ପାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସର୍ବଦା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପାଏ ନାହିଁ।
12.173.22
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥ १२.१७३.२२ ॥
ଶରୀର ହିଁ ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ; ଶରୀର ହିଁ ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ। ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କର୍ମ କରାଯାଏ, ଦେହୀ ସେହି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
12.173.23
जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः ॥ १२.१७३.२३ ॥
ଜୀବନ ଶରୀର ସହିତ, ତାହା ସହିତ ହିଁ ଜନ୍ମେ। ଦୁଇଟି ଏକାସାଙ୍ଗେ ଘୂରନ୍ତି; ଦୁଇଟି ଏକାସାଙ୍ଗେ ବିନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
12.173.24
स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः ॥ १२.१७३.२४ ॥
ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ସ୍ନେହପାଶରେ ବନ୍ଧା, ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ନ କରି କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି; ଜଳରେ ବାଲିବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି।
12.173.25
स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.१७३.२५ ॥
ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ତୈଳ ପରି ସବୁକିଛି ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ନିଷ୍ପେଷିତ ହୁଏ; ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜାତ କ୍ଲେଶରେ ତିଳ ପେଷଣ ପରି ଦବାଯାଇ।
12.173.26
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ १२.१७३.२६ ॥
ମନୁଷ୍ୟ ପତ୍ନୀର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଶୁଭ କର୍ମ ସଞ୍ଚୟ କରେ; ସେ ଏକାକୀ ଇହ ଓ ପରଲୋକରେ କ୍ଲେଶ ପାଏ।
12.173.27
पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.१७३.२७ ॥
ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଓ ପରିବାରରେ ଆସକ୍ତ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଶୋକ-ପଙ୍କ ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବନହସ୍ତୀ ପରି।
12.173.28
पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१७३.२८ ॥
ପୁତ୍ରନାଶ, ଧନନାଶ, ଜ୍ଞାତି-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନାଶରେ ମଧ୍ୟ ଦାବାନଳ ପରି ମହା ଦୁଃଖ ମିଳେ। ହେ ବିଭୋ, ଏ ସମସ୍ତ ଦୈବାଧୀନ—ସୁଖଦୁଃଖ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ।
12.173.29
असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२९ ॥
ମିତ୍ରହୀନ, ମିତ୍ରବାନ, ଶତ୍ରୁଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ପ୍ରଜ୍ଞାହୀନ—ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ମଣିଷ ସୁଖ ପାଏ।
12.173.30
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२.१७३.३० ॥
ସୁହୃଦ ସୁଖ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ଦୁର୍ହୃଦ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହନ୍ତି; ପ୍ରଜ୍ଞା ଅର୍ଥ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଧନ ସୁଖ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।
12.173.31
न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२.१७३.३१ ॥
ବୁଦ୍ଧି ଧନଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମୂର୍ଖତା ଅସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଲୋକର ଉଠାପଡ଼ାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପ୍ରାଜ୍ଞ ହିଁ ଜାଣେ, ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.173.32
बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२.१७३.३२ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଶୂର, ମୂର୍ଖ ଓ ଭୀରୁ, ଜଡ଼ ଓ କବି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ବଳବାନ—ଭାଗ୍ୟବାନକୁ ହିଁ ସୁଖ ସେବେ।
12.173.33
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२.१७३.३३ ॥
ଗାଈ ବାଛୁରୀର, ଗୋପାଳର, ମାଲିକର ଓ ଚୋରର ବି; ଯେ ତାର କ୍ଷୀର ପିଏ, ଗାଈ ତାର ହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ।
12.173.34
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२.१७३.३४ ॥
ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ଅତି ମୂର୍ଖ ଓ ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିର ସୀମା ପାର କରିଛନ୍ତି—ସେହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୁଖରେ ବଢ଼ନ୍ତି; ମଝିରେ ରହିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ କ୍ଲେଶ ପାଏ।
12.173.35
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२.१७३.३५ ॥
ଧୀର ଲୋକେ ଛୋରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଛୋରରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ସୁଖ କୁହନ୍ତି, ଦୁଇ ଛୋରର ମଝିର ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖ।
12.173.36
सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः ॥ १२.१७३.३६ ॥
ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ନିଜର କର୍ମ ଚିନ୍ତା ନ କରି ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ; ଯେପରି ମହା ଅଜ୍ଞାନର କମ୍ବଳରେ ଘୋଡ଼ା ହୋଇଥାଏ।
12.173.37
ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२.१७३.३७ ॥
ଯେଉଁମାନେ ପରମ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ଈର୍ଷାରହିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଭ ବା କ୍ଷତି କେବେ ବି ବ୍ୟଥିତ କରେ ନାହିଁ।
12.173.38
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२.१७३.३८ ॥
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ ନ କରି ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତିଶୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ତାପ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
12.173.39
नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः ॥ १२.१७३.३९ ॥
ମୂର୍ଖମାନେ ସର୍ବଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବଗଣ ପରି; ମହା ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ବିଚେତନ ହୁଅନ୍ତି।
12.173.40
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२.१७३.४० ॥
ଆଳସ୍ୟରୁ ଆସୁଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଦକ୍ଷତାରୁ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖ ସୁଖର ଉଦୟ ଆଣେ। ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଆଳସୀଙ୍କଠାରେ ନୁହେଁ।
12.173.41
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.१७३.४१ ॥
ସୁଖ ହେଉ ବା ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ ହେଉ ବା ଅପ୍ରିୟ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ତାହା ହୃଦୟରେ ଅପରାଜିତ ରହି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.173.42
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.१७३.४२ ॥
ହଜାର ଶୋକସ୍ଥାନ ଓ ଶହେ ଭୟସ୍ଥାନ ଦିନକୁ ଦିନ ମୂର୍ଖଙ୍କଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପଣ୍ଡିତଙ୍କଠାରେ ନୁହେଁ।
12.173.43
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम् ।
शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२.१७३.४३ ॥
ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପରିପକ୍ୱ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଅହଙ୍କାରରହିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସେହି ମଣିଷକୁ ଶୋକ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ।
12.173.44
एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः ।
शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२.१७३.४४ ॥
ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ବୁଧ ଜୀବନଯାପନ କରିବେ। ଶୁକ୍ଲ-କୃଷ୍ଣ ଗତି, ଦେବାସୁର ନିର୍ଗମନ ଓ ଉଦୟାସ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଲୋକକୁ ଶୋକ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।
12.173.45
यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा ।
आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.१७३.४५ ॥
ଯାହାର କାରଣରୁ ଶୋକ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ ବା ଆୟାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର ମୂଳର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.173.46
यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति ॥ १२.१७३.४६ ॥
ଯେଉଁ ଯେଉଁ କାମନାକୁ ସେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାରି ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। କାମନାର ଅନୁସରଣକାରୀ ପୁରୁଷ କାମନା ସହିତ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.173.47
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७३.४७ ॥
ଜଗତରେ ଯେଉଁ କାମସୁଖ ଓ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ମହାସୁଖ ଅଛି, ତାହା ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୟ ସୁଖର ଷୋଳତମ କଳାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.173.48
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम् ॥ १२.१७३.४८ ॥
ପୂର୍ବ ଦେହରେ କୃତ କର୍ମ, ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ମୂଢ଼ ବା ଶୂର ଯେ କେହି ହେଉ, ସେହିପରି ମଣିଷକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.173.49
एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७३.४९ ॥
ଏହିପରି ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ପାଳି ପାଳି ବଦଳି ଚାଲନ୍ତି।
12.173.50
एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः ॥ १२.१७३.५० ॥
ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି ଗୁଣବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ନ ହେଉ; ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ଘୃଣା କରି କ୍ରୋଧକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
12.173.51
वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः ॥ १२.१७३.५१ ॥
ମନର ବୃତ୍ତିରେ ହିଁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିବା ଏହି ମୃତ୍ୟୁ, ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଶରୀରରେ ଥିବା କ୍ରୋଧ ନାମରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି।
12.173.52
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति ॥ १२.१७३.५२ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଡ଼ାଇ ନିଏ, ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ କେହି ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂହରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ଜ୍ୟୋତି ଓ ଆତ୍ମାର ଶ୍ରୀ ନିଜ ଭିତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
12.173.53
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५३ ॥
'ମୋର' ଭାବରେ ଯେତେବେଳେ କିଛି କଳ୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ହିଁ ସନ୍ତାପର କାରଣ ହୁଏ; ତାହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଘଟେ।
12.173.54
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५४ ॥
ଯେତେବେଳେ ଏ କାହାକୁ ଡରେ ନାହିଁ ଓ କେହି ଏହାକୁ ଡରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ ଓ ଦ୍ୱେଷ କରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.173.55
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति ॥ १२.१७३.५५ ॥
ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଶୋକ ଓ ଆନନ୍ଦ, ଭୟ ଓ ଅଭୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ସବୁ ଛାଡ଼ି ସେ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ହେବ।
12.173.56
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५६ ॥
ଧୀର ପୁରୁଷ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ମ, ମନ ଓ ବାକ୍ୟରେ ପାପ କରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଲାଭ କରେ।
12.173.57
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.१७३.५७ ॥
ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହା ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ରୋଗ, ସେହି ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗକାରୀଙ୍କୁ ସୁଖ।
12.173.58
अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम् ॥ १२.१७३.५८ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ଏଠାରେ ପିଙ୍ଗଳା ଗାଇଥିବା ଗାଥା ଶୁଣ; କଷ୍ଟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସନାତନ ଶାନ୍ତି ପାଇଥିଲା।
12.173.59
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२.१७३.५९ ॥
ସଙ୍କେତ ସ୍ଥାନରେ ପିଙ୍ଗଳା ନାମରେ ବେଶ୍ୟା ତା'ର ପ୍ରିୟତମ ବିନା ଥିଲା। ତେବେ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ି ସେ ଶାନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସ୍ଥିର କଲା।
12.173.60
उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२.१७३.६० ॥
ମୁଁ ଉନ୍ମତ୍ତା ଥିଲି; ଅନୁନ୍ମତ୍ତ ପ୍ରିୟତମଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲି। ନିକଟରେ ଥିବା ସେହି ରମଣୀୟ ପ୍ରିୟତମଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ପାଇ ନ ଥିଲି।
12.173.61
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते ॥ १२.१७३.६१ ॥
ଏକ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ନଅଟି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଏହି ଗୃହକୁ ମୁଁ ବନ୍ଦ କରିଦେବି। ଏଠାକୁ ଆସୁଥିବା ଅପ୍ରିୟ ପୁରୁଷକୁ କେଉଁ ନାରୀ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଭାବିବ?
12.173.62
अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७३.६२ ॥
କାମନାରହିତ ହେଲେ ହେଁ କାମରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ନରରୂପୀ ଧୂର୍ତ୍ତମାନେ ମୋତେ ପୁଣି ବଞ୍ଚିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ସଚେତନ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ଅଛି।
12.173.63
अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२.१७३.६३ ॥
ଦୈବ ବା ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ହୋଇଯାଏ। ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ, ନିରାକାର; ଆଜି ମୁଁ ଅସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିୟା ନୁହେଁ।
12.173.64
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७३.६४ ॥
ଆଶାହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ଶୋଏ; ନିରାଶା ହିଁ ପରମ ସୁଖ। ଆଶାକୁ ଅନାଶା କରି ହିଁ, ହେ ପିଙ୍ଗଳା, ସୁଖରେ ଶୋଇ ହୁଏ।
12.173.65
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२.१७३.६५ ॥
ଏଥି ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥିତ ବାକ୍ୟରେ ରାଜା ସେନଜିତ୍ ସ୍ଥିର ହୋଇ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।