મહાભારત · અધ્યાય 12.173
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.173.1
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ १२.१७३.१ ॥
પિતામહે રાજધર્મને લગતા શુભ ધર્મો કહ્યા છે. હે સત્તમ, આશ્રમવાસીઓનો શ્રેષ્ઠ ધર્મ કહેવો આપને યોગ્ય છે.
12.173.2
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२.१७३.२ ॥
ધર્મ સર્વત્ર વિહિત છે; તે સ્વર્ગદાયક છે, તેનું ફળ સત્યરૂપે ઉદય પામે છે. બહુદ્વારવાળા ધર્મમાં કોઈ ક્રિયા નિષ્ફળ નથી.
12.173.3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम् ॥ १२.१७३.३ ॥
જે જે વિષયમાં જે જે નિશ્ચય પર પહોંચે છે, તે તે જ જાણે છે, બીજું નહીં; હે ભરતસત્તમ.
12.173.4
यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२.१७३.४ ॥
આ લોકતંત્ર સારહીન જેવું જેટલું ફરે છે, તેટલો જ તેમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થાય છે; એમાં સંશય નથી.
12.173.5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२.१७३.५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ રીતે અનેક દોષોથી ભરેલું જગત નિશ્ચિત થાય ત્યારે, બુદ્ધિમાન માણસે પોતાના મોક્ષ માટે જ પ્રયત્ન કરવો.
12.173.6
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७३.६ ॥
ધન નષ્ટ થાય ત્યારે, અથવા પત્ની, પુત્ર કે પિતા મૃત્યુ પામે ત્યારે, જે બુદ્ધિથી માણસ શોક દૂર કરી શકે, તે મને કહો, હે પિતામહ.
12.173.7
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.१७३.७ ॥
ધન, પત્ની, પુત્ર કે પિતા નષ્ટ થાય કે મૃત્યુ પામે ત્યારે 'અહો, કેટલું દુઃખ' એમ વિચારીને શોક ઓછો કરવો જોઈએ.
12.173.8
अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत् ॥ १२.१७३.८ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે: એક બ્રાહ્મણ મિત્ર તરીકે સેનજિત પાસે આવીને કેવી રીતે બોલ્યો.
12.173.9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१७३.९ ॥
પુત્રશોકથી સંતપ્ત, શોકથી વિહ્વળ અને મનથી ખિન્ન રાજાને જોઈને બ્રાહ્મણે આ વચન કહ્યું.
12.173.10
किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि ।
यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम् ॥ १२.१७३.१० ॥
મૂઢ, તું શા માટે મોહમાં પડે છે? શોક કરવા યોગ્ય તું કેમ શોક કરે છે? જ્યારે તારા માટે શોક કરનારાઓ પણ એ જ શોચનીય ગતિએ જશે.
12.173.11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२.१७३.११ ॥
તું અને હું, અને તારી સેવા કરનારા બીજા સૌ, હે રાજન, આપણે સૌ જ્યાંથી આવ્યા છીએ ત્યાં જ જઈશું.
12.173.12
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२.१७३.१२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તારી બુદ્ધિ કઈ છે, તપ કયું છે, હે તપોધન, સમાધિ કઈ છે, જ્ઞાન કયું છે, શ્રુત કયું છે, જે પામીને તું વિષાદ કરતો નથી?
12.173.13
हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये ।
आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः ॥ १२.१७३.१३ ॥
સુખ-દુઃખના પલટામાં કદી હરખાતા, કદી ડૂબતા, મારા હૃદયમાં રહેલા આ આત્મા માટે હું શોક કરું છું.
12.173.14
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु ॥ १२.१७३.१४ ॥
જુઓ, ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ સર્વ પ્રાણીઓ દુઃખથી સંપૂર્ણપણે ઘેરાયેલા છે; અહીં તે તે કર્મોમાં તેઓ લાગેલા છે.
12.173.15
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७३.१५ ॥
આ આત્મા પણ મારો નથી, અને આખી પૃથ્વી પણ મારી નથી. જેમ મારા માટે તેમ બીજાઓ માટે, એમ માનીને મને વ્યથા નથી. આ બુદ્ધિ પામીને હું હરખાતો નથી કે વ્યથિત થતો નથી.
12.173.16
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२.१७३.१६ ॥
મહાસાગરમાં બે લાકડાં મળે છે, મળીને ફરી છૂટાં પડે છે, તેમ પ્રાણીઓનો સમાગમ થાય છે.
12.173.17
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥ १२.१७३.१७ ॥
એ જ રીતે પુત્રો, પૌત્રો, જ્ઞાતિજનો અને સગાંસંબંધીઓ પણ. તેમના પ્રત્યે સ્નેહ ન રાખવો, કેમ કે તેમનાથી વિયોગ નિશ્ચિત છે.
12.173.18
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि ॥ १२.१७३.१८ ॥
અદર્શનથી આવીને ફરી અદર્શનમાં ચાલ્યો જાય છે. તે તને ઓળખતો નથી, અને તું પણ તેનો અંત જાણતો નથી; તો તું કેમ શોક કરે છે?
12.173.19
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम् ॥ १२.१७३.१९ ॥
સુખના અંતથી દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે અને દુઃખના અંતથી સુખ ઉત્પન્ન થાય છે. સુખમાંથી દુઃખ જન્મે છે અને દુઃખમાંથી સુખ જન્મે છે.
12.173.20
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः ॥ १२.१७३.२० ॥
સુખ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી સુખ આવે છે. મનુષ્યોનાં સુખ અને દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતાં રહે છે.
12.173.21
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२१ ॥
તું સુખમાંથી દુઃખને પામ્યો છે; ફરી સુખ પામીશ. મનુષ્ય સદા દુઃખ પામતો નથી અને સદા સુખ પણ પામતો નથી.
12.173.22
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥ १२.१७३.२२ ॥
શરીર જ સુખનું આશ્રયસ્થાન છે, અને શરીર જ દુઃખનું પણ આશ્રયસ્થાન છે. શરીરથી જે જે કર્મ કરવામાં આવે છે, તેનું ફળ દેહી તેના દ્વારા જ ભોગવે છે.
12.173.23
जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः ॥ १२.१७३.२३ ॥
જીવન શરીરની સાથે, તેની સાથે જ જન્મે છે. બંને સાથે ફરે છે; બંને સાથે નષ્ટ થાય છે.
12.173.24
स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः ॥ १२.१७३.२४ ॥
અનેક પ્રકારના સ્નેહપાશોથી બંધાયેલા, વિષયોમાં આસક્ત લોકો પોતાનું પ્રયોજન સિદ્ધ કર્યા વિના જ ક્ષીણ થાય છે; પાણીથી રેતીના પાળા તૂટી જાય તેમ.
12.173.25
स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.१७३.२५ ॥
સ્નેહથી તેલની જેમ બધું સર્ગચક્રમાં નિચોવાય છે; અજ્ઞાનથી ઉદ્ભવતા ક્લેશોથી તલના ઘાણીની જેમ દબાવાઈને.
12.173.26
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ १२.१७३.२६ ॥
માણસ પત્નીની અપેક્ષાએ અશુભ કર્મ સંચિત કરે છે; તે એકલો જ આ લોકમાં અને પરલોકમાં ક્લેશ પામે છે.
12.173.27
पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.१७३.२७ ॥
પુત્ર, પત્ની, કુટુંબમાં આસક્ત સર્વ માણસો શોકના કાદવસાગરમાં ડૂબેલા જૂના વનહાથીઓ જેવા છે.
12.173.28
पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१७३.२८ ॥
પુત્રના નાશમાં, ધનના નાશમાં, જ્ઞાતિ-સંબંધીઓના નાશમાં પણ દાવાનળ સમાન મહાદુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે. હે વિભો, આ સર્વ દૈવાધીન છે—સુખ-દુઃખ, ઉત્પત્તિ-અનુત્પત્તિ.
12.173.29
असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२९ ॥
મિત્રહીન, મિત્રવાળો, શત્રુવાળો, મિત્રવાન, પ્રજ્ઞાવાન, પ્રજ્ઞાહીન—દૈવથી જ માણસ સુખ મેળવે છે.
12.173.30
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२.१७३.३० ॥
સુહૃદ સુખ માટે પૂરતા નથી, દુર્હૃદ દુઃખ માટે પૂરતા નથી; પ્રજ્ઞા અર્થ મેળવવા પૂરતી નથી, ધન સુખો માટે પૂરતું નથી.
12.173.31
न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२.१७३.३१ ॥
બુદ્ધિ ધનલાભ માટે નથી, મૂઢતા સમૃદ્ધિના અભાવ માટે નથી. લોકના ચઢતી-પડતીનો વૃત્તાંત પ્રાજ્ઞ જ જાણે છે, બીજો નહીં.
12.173.32
बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२.१७३.३२ ॥
બુદ્ધિમાન અને શૂરને, મૂઢ અને ભીરુને, જડ અને કવિને, દુર્બળ અને બળવાનને—ભાગ્યશાળીને જ સુખ સેવે છે.
12.173.33
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२.१७३.३३ ॥
ગાય વાછરડાની, ગોવાળની, માલિકની અને ચોરની પણ છે; જે તેનું દૂધ પીએ છે, ગાય તેની જ—એ નિશ્ચય છે.
12.173.34
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२.१७३.३४ ॥
જગતમાં જેઓ અત્યંત મૂઢ છે અને જેઓ બુદ્ધિની પેલે પાર ગયા છે—તે માણસો સુખમાં વધે છે; વચ્ચે રહેલો માણસ ક્લેશ પામે છે.
12.173.35
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२.१७३.३५ ॥
ધીર લોકો છેડાઓમાં આનંદ પામે છે, મધ્યમાં આનંદ પામતા નથી; છેડે પહોંચવાને સુખ કહે છે, બે છેડાની વચ્ચેનું અંતર દુઃખ છે.
12.173.36
सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः ॥ १२.१७३.३६ ॥
મંદબુદ્ધિ માણસ પોતાનાં કર્મોનો વિચાર કર્યા વિના સુખે સૂએ છે; જાણે મહાન અજ્ઞાનના કામળાથી ઢંકાયેલો હોય.
12.173.37
ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२.१७३.३७ ॥
જેમણે પરમ બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે, દ્વંદ્વોથી પર છે અને ઈર્ષ્યારહિત છે, તેમને લાભ કે હાનિ કદી વ્યથિત કરતાં નથી.
12.173.38
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२.१७३.३८ ॥
પરંતુ જેમણે બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી નથી અને મૂઢતામાં પડ્યા છે, તેઓ અતિશય હર્ષિત થાય છે અને સંતાપને પણ પામે છે.
12.173.39
नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः ॥ १२.१७३.३९ ॥
મૂઢ લોકો સદા પ્રસન્ન રહે છે, સ્વર્ગમાં દેવગણોની જેમ; મહાન અહંકારથી પૂર્ણ તૃપ્ત થઈને તેઓ વિચેતન બની જાય છે.
12.173.40
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२.१७३.४० ॥
આળસથી મળતું સુખ દુઃખમાં અંત પામે છે; કુશળતાથી મળતું દુઃખ સુખના ઉદય તરફ લઈ જાય છે. ઐશ્વર્ય અને લક્ષ્મી કુશળ વ્યક્તિમાં વસે છે, આળસુમાં નહીં.
12.173.41
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.१७३.४१ ॥
સુખ હોય કે દુઃખ, પ્રિય હોય કે અપ્રિય, જે પ્રાપ્ત થાય તે હૃદયથી અપરાજિત રહીને સ્વીકારવું જોઈએ.
12.173.42
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.१७३.४२ ॥
હજારો શોકનાં સ્થાનો અને સેંકડો ભયનાં સ્થાનો દિવસેદિવસ મૂઢમાં પ્રવેશે છે, પંડિતમાં નહીં.
12.173.43
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम् ।
शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२.१७३.४३ ॥
જે બુદ્ધિમાન, પરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળો, સાંભળવા ઉત્સુક, અહંકારરહિત, શાંત અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલો છે, તે માણસને શોક સ્પર્શતો નથી.
12.173.44
एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः ।
शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२.१७३.४४ ॥
આ બુદ્ધિને અપનાવીને શુદ્ધ ચિત્તથી જ્ઞાનીએ જીવવું. શુક્લ-કૃષ્ણ ગતિ, દેવ-અસુરનું નિર્ગમન અને ઉદય-અસ્ત જાણનારને શોક સ્પર્શી શકતો નથી.
12.173.45
यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा ।
आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.१७३.४५ ॥
જે કારણે શોક, ભય, ક્રોધ કે શ્રમ ઉત્પન્ન થાય છે, તેના મૂળરૂપ વસ્તુનો એક અંશ પણ છોડી દેવો.
12.173.46
यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति ॥ १२.१७३.४६ ॥
જે જે કામના માણસ છોડે છે, તેનાથી જ તેનું સુખ પરિપૂર્ણ થાય છે. કામનાઓને અનુસરનાર માણસ કામનાઓ સાથે જ નાશ પામે છે.
12.173.47
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७३.४७ ॥
જગતમાં જે કામસુખ છે અને જે દિવ્ય મહાસુખ છે, તે તૃષ્ણાક્ષયના સુખની સોળમી કળાને પણ યોગ્ય નથી.
12.173.48
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम् ॥ १२.१७३.४८ ॥
પૂર્વ દેહમાં કરેલું કર્મ, શુભ હોય કે અશુભ, જ્ઞાની, મૂર્ખ કે શૂરવીર, એવા જ માણસને વળગે છે.
12.173.49
एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७३.४९ ॥
આ રીતે જીવોમાં પ્રિય અને અપ્રિય, દુઃખ અને સુખ વારાફરતી બદલાતાં રહે છે.
12.173.50
एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः ॥ १२.१७३.५० ॥
આ બુદ્ધિને દૃઢતાથી અપનાવીને ગુણવાન વ્યક્તિએ નિરાશ ન થવું; બધી કામનાઓનો તિરસ્કાર કરવો અને ક્રોધને પાછળ મૂકવો.
12.173.51
वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः ॥ १२.१७३.५१ ॥
મનની વૃત્તિમાં જ હૃદયમાં પ્રબળ બનેલું આ મૃત્યુ, મનમાંથી જન્મેલું, શરીરમાં રહેલું ક્રોધ નામે દેહધારીઓ વિશે જ્ઞાનીઓ કહે છે.
12.173.52
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति ॥ १२.१७३.५२ ॥
કાચબો જેમ પોતાનાં અંગોને સંકેલી લે છે, તેમ જ્યારે કોઈ સર્વ કામનાઓને સંપૂર્ણપણે સંકેલી લે છે, ત્યારે આત્માનો પ્રકાશ અને આત્માની શોભા પોતાની અંદર જ પ્રસન્ન થાય છે.
12.173.53
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५३ ॥
'મારું' એ ભાવથી જ્યારે કંઈ પણ કલ્પાય છે, ત્યારે તે જ સંતાપનું કારણ બને છે; તેનો નાશ થાય ત્યારે પણ તે જ બને છે.
12.173.54
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५४ ॥
જ્યારે આ કોઈથી ડરતો નથી અને કોઈ આનાથી ડરતું નથી, જ્યારે આ ઇચ્છતો નથી અને દ્વેષ કરતો નથી, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.173.55
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति ॥ १२.१७३.५५ ॥
સત્ય અને અસત્ય, શોક અને આનંદ, ભય અને અભય, પ્રિય અને અપ્રિય સર્વનો ત્યાગ કરીને તે પ્રશાંતાત્મા થશે.
12.173.56
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५६ ॥
ધીર પુરુષ સર્વ ભૂતો પ્રત્યે કર્મથી, મનથી અને વાણીથી પાપ કરતો નથી, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે.
12.173.57
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.१७३.५७ ॥
મૂર્ખો માટે છોડવી કઠિન, વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ જે જીર્ણ થતી નથી, જે પ્રાણાંતક રોગ છે, તે તૃષ્ણાનો ત્યાગ કરનારને સુખ છે.
12.173.58
अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम् ॥ १२.१७३.५८ ॥
હે નરાધિપ, અહીં પિંગલાએ ગાયેલી ગાથા સાંભળ; કષ્ટના સમયમાં પણ તેને સનાતન શાંતિ મળી.
12.173.59
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२.१७३.५९ ॥
સંકેતસ્થાને પિંગલા નામની વેશ્યા પ્રિયતમ વિના હતી. ત્યારે કષ્ટમાં પડેલી તેણીએ શાંત બુદ્ધિ સ્થિર કરી.
12.173.60
उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२.१७३.६० ॥
હું ઉન્મત્ત હતી; અનુન્મત્ત પ્રિયતમનો લાંબા સમય સુધી આશરો લીધો. નજીક રહેલા તે રમણીય પ્રિયતમને મેં પહેલાં પામ્યો નહોતો.
12.173.61
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते ॥ १२.१७३.६१ ॥
એક સ્તંભ અને નવ દરવાજાવાળા આ ઘરને હું બંધ કરી દઈશ. અહીં આવતા અપ્રિય પુરુષને કઈ સ્ત્રી પ્રિયતમ માનશે?
12.173.62
अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७३.६२ ॥
કામના વિનાના હોવા છતાં કામરૂપ ધરનારા નરરૂપી ધૂર્તો મને ફરીથી છેતરી શકશે નહીં. હું જાગી ગઈ છું, હું સજાગ છું.
12.173.63
अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२.१७३.६३ ॥
દૈવથી કે પૂર્વકર્મથી અનર્થ પણ અર્થ બની જાય છે. હું સંપૂર્ણ જાગૃત છું, નિરાકાર છું; આજે હું અસંયમી ઇન્દ્રિયોવાળી નથી.
12.173.64
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७३.६४ ॥
આશાહીન માણસ સુખે સૂએ છે; નિરાશા જ પરમ સુખ છે. આશાને અનાશા કરીને જ, હે પિંગલા, સુખે સૂવાય છે.
12.173.65
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२.१७३.६५ ॥
આ અને અન્ય યુક્તિયુક્ત વચનોથી, બ્રાહ્મણના કહેલા શબ્દોથી રાજા સેનજિત સ્થિર થયો અને સુખમાં આનંદિત થયો.