ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.173
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.173.1
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ १२.१७३.१ ॥
ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁਭ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੱਤਮ, ਆਸ਼ਰਮਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦੱਸਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.173.2
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२.१७३.२ ॥
ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਫਲ ਸੱਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁ ਦੁਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.173.3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम् ॥ १२.१७३.३ ॥
ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਭਰਤਸੱਤਮ।
12.173.4
यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२.१७३.४ ॥
ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਾਰਹੀਣ ਵਾਂਗ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸਾ ਨਹੀਂ।
12.173.5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२.१७३.५ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.173.6
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१७३.६ ॥
ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ, ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।
12.173.7
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.१७३.७ ॥
ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸੋਗ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.173.8
अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत् ॥ १२.१७३.८ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਨਜਿਤ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ।
12.173.9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१७३.९ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.173.10
किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि ।
यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम् ॥ १२.१७३.१० ॥
ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ? ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸੇ ਸੋਚਨੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਗੇ।
12.173.11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२.१७३.११ ॥
ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗੇ ਜਿੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਆਏ ਹਾਂ।
12.173.12
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२.१७३.१२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਤਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਸਮਾਧੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?
12.173.13
हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये ।
आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः ॥ १२.१७३.१३ ॥
ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਪਲਟੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦੇ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਇਸ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
12.173.14
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु ॥ १२.१७३.१४ ॥
ਵੇਖੋ, ਉੱਤਮ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
12.173.15
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२.१७३.१५ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਨਾ ਦੁਖੀ।
12.173.16
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२.१७३.१६ ॥
ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.173.17
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥ १२.१७३.१७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬੰਧੂ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
12.173.18
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि ॥ १२.१७३.१८ ॥
ਅਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਫਿਰ ਅਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
12.173.19
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम् ॥ १२.१७३.१९ ॥
ਸੁਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸੁਖ ਜਨਮਦਾ ਹੈ।
12.173.20
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः ॥ १२.१७३.२० ॥
ਸੁਖ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.173.21
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२१ ॥
ਤੂੰ ਸੁਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.173.22
शरीरमेवायतनं सुखस्य ।
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म ।
तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥ १२.१७३.२२ ॥
ਸਰੀਰ ਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਫਲ ਦੇਹੀ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.173.23
जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः ॥ १२.१७३.२३ ॥
ਜੀਵਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.173.24
स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः ॥ १२.१७३.२४ ॥
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰੇਤ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ।
12.173.25
स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः ॥ १२.१७३.२५ ॥
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਘਾਣੀ ਵਾਂਗ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.173.26
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ १२.१७३.२६ ॥
ਮਨੁੱਖ ਪਤਨੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.173.27
पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२.१७३.२७ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸੋਗ-ਕਾਦੋ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬੁੱਢੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
12.173.28
पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२.१७३.२८ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਧਨ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਭੋ, ਇਹ ਸਭ ਦੈਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ—ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਜਨਮ-ਮਰਨ।
12.173.29
असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥ १२.१७३.२९ ॥
ਮਿੱਤਰ-ਰਹਿਤ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀ ਵਾਲਾ, ਸਾਥੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਬੁੱਧੀਹੀਨ—ਦੈਵ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.173.30
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२.१७३.३० ॥
ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁੱਖ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਬੁਰੇ ਮਿੱਤਰ ਦੁੱਖ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਬੁੱਧੀ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਧਨ ਸੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ।
12.173.31
न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२.१७३.३१ ॥
ਬੁੱਧੀ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮੂਰਖਤਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਕਮੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
12.173.32
बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२.१७३.३२ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ, ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ, ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕਵੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ—ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
12.173.33
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२.१७३.३३ ॥
ਗਾਂ ਵੱਛੇ ਦੀ, ਗਵਾਲੇ ਦੀ, ਮਾਲਕ ਦੀ ਅਤੇ ਚੋਰ ਦੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਉਸਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਗਾਂ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
12.173.34
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२.१७३.३४ ॥
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਮੂਰਖ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਏ ਹਨ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.173.35
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२.१७३.३५ ॥
ਧੀਰ ਲੋਕ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੁੱਖ ਹੈ।
12.173.36
सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः ॥ १२.१७३.३६ ॥
ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਬਲ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਵੇ।
12.173.37
ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२.१७३.३७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.173.38
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२.१७३.३८ ॥
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.173.39
नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः ॥ १२.१७३.३९ ॥
ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ; ਵੱਡੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.173.40
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२.१७३.४० ॥
ਆਲਸ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਸੁਖ ਦੇ ਉਦੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਚੁਸਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਲਸੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
12.173.41
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.१७३.४१ ॥
ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਿਆਰਾ, ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.173.42
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.१७३.४२ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਗ ਦੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਡਰ ਦੇ ਥਾਂ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
12.173.43
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम् ।
शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२.१७३.४३ ॥
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਪਰਿਪੱਕ ਪ੍ਰਗਿਆ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ।
12.173.44
एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः ।
शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२.१७३.४४ ॥
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਿਚਰੇ। ਸ਼ੁਕਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਤੀ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਉਦੈ-ਅਸਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੋਗ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
12.173.45
यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा ।
आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.१७३.४५ ॥
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੋਗ, ਡਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਮਿਹਨਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.173.46
यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति ॥ १२.१७३.४६ ॥
ਜੋ ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਮਨੁੱਖ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.173.47
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.१७३.४७ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
12.173.48
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम् ॥ १२.१७३.४८ ॥
ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਗਿਆਨੀ, ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.173.49
एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७३.४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਿਆਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.173.50
एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः ॥ १२.१७३.५० ॥
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਕੇ ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੇ।
12.173.51
वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः ॥ १२.१७३.५१ ॥
ਮਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮ੍ਰਿਤੂ, ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਹ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਮਕ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.173.52
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति ॥ १२.१७३.५२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.173.53
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५३ ॥
'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਲਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।
12.173.54
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५४ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾ ਇੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.173.55
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति ॥ १२.१७३.५५ ॥
ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ, ਸੋਗ ਅਤੇ ਅਨੰਦ, ਭੈ ਅਤੇ ਅਭੈ, ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਅਣਪਿਆਰਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
12.173.56
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.१७३.५६ ॥
ਜਦੋਂ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.173.57
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.१७३.५७ ॥
ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਜੀਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਹੈ।
12.173.58
अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम् ॥ १२.१७३.५८ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇੱਥੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈ ਗਾਥਾ ਸੁਣੋ; ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈ।
12.173.59
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२.१७३.५९ ॥
ਸੰਕੇਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਮਕ ਵੇਸਵਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀ। ਤਦੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਈ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ।
12.173.60
उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२.१७३.६० ॥
ਮੈਂ ਉਨਮੱਤੀ ਸੀ; ਅਨੁਨਮੱਤ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਮਣੀਕ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।
12.173.61
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते ॥ १२.१७३.६१ ॥
ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ। ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਮਝੇਗੀ?
12.173.62
अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि ॥ १२.१७३.६२ ॥
ਕਾਮਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਮਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਰਰੂਪੀ ਠੱਗ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਠੱਗਣਗੇ। ਮੈਂ ਜਾਗ ਪਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੁਚੇਤ ਹਾਂ।
12.173.63
अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२.१७३.६३ ॥
ਦੈਵ ਜਾਂ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਨਰਥ ਵੀ ਅਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਪਈ ਹਾਂ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
12.173.64
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२.१७३.६४ ॥
ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਆਸ ਨੂੰ ਅਨਾਸ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ, ਹੇ ਪਿੰਗਲਾ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ।
12.173.65
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२.१७३.६५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਕਤੀ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੇਨਜਿਤ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।