મહાભારત · અધ્યાય 12.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.185.1
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १२.१८५.१ ॥
જીવોનો નાશ થતો નથી, આપેલા દાનનો કે કરેલા કર્મનો પણ નાશ થતો નથી. પ્રાણી બીજા દેહમાં જાય છે, પણ શરીર ક્ષીણ થાય છે.
12.185.2
न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥ १२.१८५.२ ॥
જીવ શરીર પર આધારિત નથી; તે શરીર નષ્ટ થતાં તે નષ્ટ થતો નથી. જેમ સમિધા બળી જાય ત્યારે પણ અગ્નિ નાશ પામતો નથી.
12.185.3
अग्नेर्यथा समिद्धस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥ १२.१८५.३ ॥
જો પ્રજ્વલિત અગ્નિનો નાશ ન થતો હોય, તો બળતણ ખતમ થયા પછી તે અગ્નિ કેમ દેખાતો નથી?
12.185.4
नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
मतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥ १२.१८५.४ ॥
બળતણ વિના ઓલવાયેલો અગ્નિ નાશ પામે છે એમ હું જાણું છું. જેની બુદ્ધિ, માપ કે આકાર દેખાતાં નથી, તે નષ્ટ થયેલું ગણાય છે.
12.185.5
जीवस्य चेन्धनाग्नेश्च सदा नाशो न विद्यते ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥ १२.१८५.५ ॥
જીવ અને બળતણનો અગ્નિ કદી નાશ પામતાં નથી. સમિધાનો ઉપયોગ પૂરો થતાં અગ્નિ હોવા છતાં દેખાતો નથી; તે આકાશને અનુસરતો હોવાથી પકડવો મુશ્કેલ અને નિરાધાર છે.
12.185.6
तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशमाश्रितः ।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिरनिन्धनम् ॥ १२.१८५.६ ॥
એ જ રીતે શરીર છોડતી વખતે જીવ આકાશનો આશ્રય લે છે; સૂક્ષ્મ હોવાથી તે પકડાતો નથી—બળતણ વિનાના પ્રકાશની જેમ.
12.185.7
प्राणान्धारयते योऽग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१८५.७ ॥
જે અગ્નિ પ્રાણોને ધારણ કરે છે, તેને જ જીવ સમજવો. વાયુથી ધારણ થયેલો તે અગ્નિ શ્વાસ રોકાતાં નાશ પામે છે.
12.185.8
तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥ १२.१८५.८ ॥
શરીરનો અગ્નિ નાશ પામતાં તે અચેતન શરીર પડીને પૃથ્વીત્વ પામે છે; પૃથ્વી જ તેનો આશ્રય છે.
12.185.9
जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति।
तेषां त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१८५.९ ॥
ચર અને અચર સર્વ પ્રાણીઓમાં આકાશની પાછળ વાયુ જાય છે, અને વાયુની પાછળ જ્યોતિ (અગ્નિ) જાય છે. તે ત્રણની એકતામાં બે પૃથ્વી પર સ્થિર રહે છે.
12.185.10
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥ १२.१८५.१० ॥
જ્યાં આકાશ છે ત્યાં વાયુ છે; જ્યાં વાયુ છે ત્યાં અગ્નિ છે. આ (આકાશ, વાયુ, અગ્નિ) અમૂર્ત જાણવાં; જળ અને પૃથ્વી મૂર્ત છે.
12.185.11
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ १२.१८५.११ ॥
અગ્નિ, વાયુ, પૃથ્વી, આકાશ અને જળ દેહધારીઓમાં હોય તો તેમાં જીવનું લક્ષણ શું? હે નિષ્પાપ, તે મને કહો.
12.185.12
पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२.१८५.१२ ॥
પંચમહાભૂતાત્મક, પંચ સુખોથી યુક્ત અને પંચ વિજ્ઞાનોથી સંયુક્ત શરીરમાં પ્રાણીઓનો જીવ કેવો છે તે જાણવા હું ઇચ્છું છું.
12.185.13
मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ १२.१८५.१३ ॥
માંસ અને લોહીના સમૂહ, મેદ અને સ્નાયુ-અસ્થિના સંચયવાળું શરીર ભાંગે ત્યારે જીવ મળતો નથી.
12.185.14
यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥ १२.१८५.१४ ॥
પાંચ ભૂતોથી યુક્ત શરીર જીવરહિત હોય તો શારીરિક કે માનસિક દુઃખમાં તે પીડાનો અનુભવ કોણ કરાવે છે?
12.185.15
शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२.१८५.१५ ॥
જીવ કહેવાયેલું સાંભળે છે; પણ કાનથી તે સાંભળતો નથી. હે મહર્ષિ, મન વ્યગ્ર હોય ત્યારે જીવ નિરર્થક છે.
12.185.16
सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तस्मिन्पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १२.१८५.१६ ॥
મન સાથે જોડાયેલી આંખથી જે દેખાય તે બધું દેખાય છે; મન વ્યાકુળ થતાં જોવા છતાં જોવાતું નથી.
12.185.17
न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ १२.१८५.१७ ॥
ઊંઘને વશ થયેલો જીવ ફરી જોતો નથી, સૂંઘતો નથી, સાંભળતો નથી, બોલતો નથી; સ્પર્શ અને રસ પણ જાણતો નથી.
12.185.18
हृष्यति क्रुध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥ १२.१८५.१८ ॥
અહીં કોણ હર્ષિત થાય છે, કોણ ક્રોધ કરે છે, કોણ શોક કરે છે, કોણ ઉદ્વિગ્ન થાય છે? કોણ ઇચ્છે છે, ધ્યાન કરે છે, દ્વેષ કરે છે, અને કોણ વાણી ઉચ્ચારે છે?
12.185.19
न पञ्चसाधारणमत्र किंचि ।
च्छरीरमेकी वहतेऽन्तरात्मा।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतीश्च ।
स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥ १२.१८५.१९ ॥
અહીં પાંચ મહાભૂતો માટે સાધારણ કંઈ નથી. એકલો અંતરાત્મા જ શરીરને વહન કરે છે. તે ગંધ, રસ, શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને બીજા ગુણોને જાણે છે.
12.185.20
पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी ।
स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र ।
तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देही ॥ १२.१८५.२० ॥
પંચાત્મક શરીરમાં પાંચ ગુણોનો દ્રષ્ટા તે અંતરાત્મા છે. બધા અંગોમાં વ્યાપેલો તે અહીં દુઃખ અને સુખ જાણે છે. પણ તેમના વિયોગમાં દેહી તે જાણતો નથી.
12.185.21
यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पञ्चके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा न नश्यति ॥ १२.१८५.२१ ॥
પંચાત્મક આ શરીરમાં જ્યારે રૂપ નથી, સ્પર્શ નથી, ઉષ્ણતાનો ભાવ પણ નથી, ત્યારે શરીરાગ્નિ શાંત થતાં દેહ ત્યજીને પણ તે નાશ પામતો નથી.
12.185.22
अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्व भूतेषु लोककृत् ॥ १२.१८५.२२ ॥
આ બધું જળમય છે; જળ જ દેહધારીઓનું રૂપ છે. તેમાં માનસ આત્મા એ બ્રહ્મા છે, જે સર્વ ભૂતોમાં લોકોનો સર્જક છે.
12.185.23
आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ १२.१८५.२३ ॥
આત્માને 'ક્ષેત્રજ્ઞ' કહેવાયો છે; તે પ્રાકૃત ગુણોથી યુક્ત છે. પણ તે જ ગુણોથી મુક્ત થાય ત્યારે તેને 'પરમાત્મા' કહેવાયો છે.
12.185.24
आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकविपाचकम् ।
स तस्मिन्संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥ १२.१८५.२४ ॥
સર્વ લોકોને પરિપક્વ કરનાર તે આત્માને જાણ. કમળના પાંદડા પર રહેલા પાણીના ટીપાની જેમ તે આ દેહમાં આશ્રિત છે.
12.185.25
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥ १२.१८५.२५ ॥
તે ક્ષેત્રજ્ઞને જાણો, જેનો સ્વભાવ સદા લોકહિત છે. તમસ, રજસ અને સત્ત્વ — આ જીવના ગુણો જાણો.
12.185.26
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.१८५.२६ ॥
તેને ચેતનાયુક્ત જીવનો ગુણ કહે છે. તે ચાલે છે અને બધાને ચલાવે છે. તેનાથી પર ક્ષેત્રવેત્તાઓ તેને કહે છે જે સાત લોકોને પ્રવર્તાવે છે.
12.185.27
न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे ।
मिथ्यैतदाहुर्मुत इत्यबुद्धाः।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति ।
दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ १२.१८५.२७ ॥
શરીર તૂટવાથી જીવનો નાશ થતો નથી. 'તે મરી ગયો' એમ કહેવું મિથ્યા છે; અજ્ઞાનીઓ એમ કહે છે. જીવ બીજા દેહમાં જઈને ચાલ્યો જાય છે; તેના દેહનો ભેદ માત્ર … છે.
12.185.28
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२.१८५.२८ ॥
આ રીતે તે બધાં પ્રાણીઓમાં છુપાઈને, આવરિત થઈને વિચરે છે. પણ તત્ત્વદર્શીઓ શ્રેષ્ઠ, સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી તેને જુએ છે.
12.185.29
तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानंमात्मनि ॥ १२.१८५.२९ ॥
રાત્રિના આરંભ અને અંતે, નિરંતર યોગમાં લાગેલો, હલકો આહાર કરનારો, શુદ્ધ આત્મા ધરાવતો બુદ્ધિમાન તેને જુએ છે — આત્માને આત્મામાં.
12.185.30
चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्माऽत्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ १२.१८५.३० ॥
ચિત્તની પ્રસન્નતાથી, શુભાશુભ કર્મ છોડીને, પ્રસન્ન આત્માવાળો, આત્મામાં સ્થિત થઈને તે અવ્યય સુખ પામે છે.
12.185.31
मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चया ॥ १२.१८५.३१ ॥
શરીરોમાં મનરૂપી અગ્નિને જ જીવ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રજાપતિની સૃષ્ટિ છે, ભૂતો અને અધ્યાત્મનો નિશ્ચય.