ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.185.1
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १२.१८५.१ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.185.2
न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥ १२.१८५.२ ॥
ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜਾਂ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਅੱਗ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
12.185.3
अग्नेर्यथा समिद्धस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥ १२.१८५.३ ॥
ਜੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਬਾਲਣ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੱਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ?
12.185.4
नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
मतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥ १२.१८५.४ ॥
ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝੀ ਅੱਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਸਮਝ, ਮਾਪ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.185.5
जीवस्य चेन्धनाग्नेश्च सदा नाशो न विद्यते ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥ १२.१८५.५ ॥
ਜੀਵ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਮਿਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਅੱਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਧਾਰ ਹੈ।
12.185.6
तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशमाश्रितः ।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिरनिन्धनम् ॥ १२.१८५.६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ।
12.185.7
प्राणान्धारयते योऽग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१८५.७ ॥
ਜੋ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਜੀਵ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਅਗਨੀ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.185.8
तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥ १२.१८५.८ ॥
ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਅਚੇਤ ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
12.185.9
जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति।
तेषां त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१८५.९ ॥
ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਗਰ ਹਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮਗਰ ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।
12.185.10
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥ १२.१८५.१० ॥
ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ (ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅਗਨੀ) ਅਮੂਰਤ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮੂਰਤ ਹਨ।
12.185.11
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ १२.१८५.११ ॥
ਜੇ ਅਗਨੀ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.185.12
पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२.१८५.१२ ॥
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਪੰਜ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.185.13
मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ १२.१८५.१३ ॥
ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮੇਦ ਅਤੇ ਨਸਾਂ-ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਯ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
12.185.14
यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥ १२.१८५.१४ ॥
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਰੀਰ ਜੀਵ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪੀੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੌਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ?
12.185.15
शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२.१८५.१५ ॥
ਜੀਵ ਕਹੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵ ਬੇਅਰਥ ਹੈ।
12.185.16
सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तस्मिन्पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १२.१८५.१६ ॥
ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
12.185.17
न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ १२.१८५.१७ ॥
ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਪਿਆ ਜੀਵ ਫਿਰ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਛੋਹ ਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.185.18
हृष्यति क्रुध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥ १२.१८५.१८ ॥
ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ?
12.185.19
न पञ्चसाधारणमत्र किंचि ।
च्छरीरमेकी वहतेऽन्तरात्मा।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतीश्च ।
स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥ १२.१८५.१९ ॥
ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕੱਲਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਧਾਂ, ਰਸਾਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ, ਛੋਹ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.185.20
पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी ।
स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र ।
तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देही ॥ १२.१८५.२० ॥
ਪੰਜ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
12.185.21
यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पञ्चके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा न नश्यति ॥ १२.१८५.२१ ॥
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਛੋਹ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤਪਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.185.22
अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्व भूतेषु लोककृत् ॥ १२.१८५.२२ ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਹੈ।
12.185.23
आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ १२.१८५.२३ ॥
ਆਤਮਾ ਨੂੰ 'ਖੇਤ੍ਰਗਿਆ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ 'ਪਰਮਾਤਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.185.24
आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकविपाचकम् ।
स तस्मिन्संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥ १२.१८५.२४ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਉਹ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ।
12.185.25
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥ १२.१८५.२५ ॥
ਉਸ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਤਮ, ਰਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣੋ।
12.185.26
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.१८५.२६ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦਾ ਗੁਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੇਤਰਵਿਦ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.185.27
न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे ।
मिथ्यैतदाहुर्मुत इत्यबुद्धाः।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति ।
दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ १२.१८५.२७ ॥
ਸਰੀਰ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 'ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ' ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ; ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ-ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ … ਹੈ।
12.185.28
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२.१८५.२८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਉੱਤਮ, ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.185.29
तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानंमात्मनि ॥ १२.१८५.२९ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਲਗਾਤਾਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ — ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ।
12.185.30
चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्माऽत्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ १२.१८५.३० ॥
ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.185.31
मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चया ॥ १२.१८५.३१ ॥
ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਰੂਪੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ।