महाभारत · अध्याय 12.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.185.1
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १२.१८५.१ ॥
जीवांचा नाश होत नाही, दिलेल्या दानाचा व केलेल्या कर्माचाही नाश होत नाही. प्राणी दुसऱ्या देहात जातो, पण देह जीर्ण होतो.
12.185.2
न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥ १२.१८५.२ ॥
जीव शरीरावर अवलंबून नसतो; ते शरीर नष्ट झाल्यावरही तो नष्ट होत नाही. जसे समिधा जळाल्यावरही अग्नी नष्ट होत नाही.
12.185.3
अग्नेर्यथा समिद्धस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥ १२.१८५.३ ॥
प्रज्वलित अग्नीचा नाश होत नसेल, तर इंधन संपल्यावर तो अग्नी का दिसत नाही?
12.185.4
नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
मतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥ १२.१८५.४ ॥
इंधनाशिवाय विझलेला अग्नी नष्ट होतो हे मला माहीत आहे. ज्याची बुद्धी, प्रमाण किंवा रूप दिसत नाही, ते नष्ट झाले असे मानले जाते.
12.185.5
जीवस्य चेन्धनाग्नेश्च सदा नाशो न विद्यते ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥ १२.१८५.५ ॥
जीव आणि इंधनाचा अग्नी यांचा कधीच नाश होत नाही. समिधांचा उपयोग संपल्यावर अग्नी असूनही दिसत नाही; तो आकाशाचा अनुगामी असल्याने पकडणे कठीण आणि निराधार आहे.
12.185.6
तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशमाश्रितः ।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिरनिन्धनम् ॥ १२.१८५.६ ॥
तसेच शरीर सोडताना जीव आकाशाचा आश्रय घेतो; सूक्ष्म असल्याने तो पकडला जात नाही—इंधनाशिवाय प्रकाशाप्रमाणे.
12.185.7
प्राणान्धारयते योऽग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१८५.७ ॥
जो अग्नी प्राणांना धारण करतो, तोच जीव समजावा. वायूने धारण केलेला तो अग्नी श्वास रोखला गेल्यावर नष्ट होतो.
12.185.8
तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥ १२.१८५.८ ॥
शरीरातील अग्नी नष्ट झाल्यावर ते अचेतन शरीर पडून पृथ्वीरूपाला जाते; पृथ्वीच तिचे आश्रयस्थान आहे.
12.185.9
जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति।
तेषां त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१८५.९ ॥
चल आणि अचल सर्व प्राण्यांत आकाशामागे वायू जातो, आणि वायूमागे ज्योती (अग्नी) जाते. त्या तिघांच्या ऐक्यात दोन घटक पृथ्वीवर स्थिर असतात.
12.185.10
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥ १२.१८५.१० ॥
जिथे आकाश तिथे वायू; जिथे वायू तिथे अग्नी. हे (आकाश, वायू, अग्नी) अमूर्त समजावेत; पाणी आणि पृथ्वी मूर्त आहेत.
12.185.11
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ १२.१८५.११ ॥
अग्नी, वायू, पृथ्वी, आकाश आणि पाणी देहधारींमध्ये असतील, तर त्यांत जीवाचे लक्षण काय? हे निष्पाप, ते मला सांगा.
12.185.12
पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२.१८५.१२ ॥
पंचमहाभूतात्मक, पाच सुखांनी युक्त आणि पाच विज्ञानांशी संयुक्त शरीरात प्राण्यांचा जीव कसा आहे, हे जाणण्याची माझी इच्छा आहे.
12.185.13
मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ १२.१८५.१३ ॥
मांस व रक्ताचा समूह, मेद व स्नायू-अस्थींचा संचय असलेले शरीर भंगले की जीव सापडत नाही.
12.185.14
यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥ १२.१८५.१४ ॥
पाच भूतांनी युक्त शरीर जीवरहित असेल तर शारीरिक किंवा मानसिक दुःखात ती वेदना कोण जाणवून देतो?
12.185.15
शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२.१८५.१५ ॥
जीव जे सांगितले जाते ते ऐकतो; पण कानांनी ते ऐकत नाही. हे महर्षी, मन विचलित असता जीव निरर्थक ठरतो.
12.185.16
सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तस्मिन्पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १२.१८५.१६ ॥
मनाने युक्त डोळ्यांनी दिसण्यासारखे सर्व दिसते; मन व्याकुळ झाल्यावर पाहूनही दिसत नाही.
12.185.17
न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ १२.१८५.१७ ॥
निद्रेच्या अधीन झालेला जीव पुन्हा पाहत नाही, हुंगत नाही, ऐकत नाही, बोलत नाही; स्पर्श व रसही जाणत नाही.
12.185.18
हृष्यति क्रुध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥ १२.१८५.१८ ॥
येथे कोण हर्षित होतो, कोण क्रोधित होतो, कोण शोक करतो, कोण उद्विग्न होतो? कोण इच्छितो, ध्यान करतो, द्वेष करतो, आणि कोण वाणी उच्चारतो?
12.185.19
न पञ्चसाधारणमत्र किंचि ।
च्छरीरमेकी वहतेऽन्तरात्मा।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतीश्च ।
स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥ १२.१८५.१९ ॥
येथे पंचमहाभूतांना साधारण असे काहीही नाही. एकटा अंतरात्माच शरीर वाहतो. तो गंध, रस, शब्द, स्पर्श, रूप आणि इतर गुण जाणतो.
12.185.20
पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी ।
स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र ।
तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देही ॥ १२.१८५.२० ॥
पंचात्मक शरीरात पंचगुणांचा द्रष्टा तोच अंतरात्मा आहे. सर्व अवयवांत व्याप्त असलेला तो येथे दुःख आणि सुख जाणतो. परंतु त्यांच्या वियोगात देही ते जाणत नाही.
12.185.21
यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पञ्चके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा न नश्यति ॥ १२.१८५.२१ ॥
पंचात्मक या शरीरात जेव्हा रूप नसते, स्पर्श नसतो, उष्णतेची अवस्थाही नसते, तेव्हा शरीराग्नी शांत होतो, आणि देह त्यागूनही तो नष्ट होत नाही.
12.185.22
अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्व भूतेषु लोककृत् ॥ १२.१८५.२२ ॥
हे सर्व जलमय आहे; जलच देहधारींचे रूप आहे. त्यात मानस आत्मा हाच ब्रह्मा आहे, जो सर्व भूतांमध्ये लोकांचा निर्माता आहे.
12.185.23
आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ १२.१८५.२३ ॥
आत्म्याला 'क्षेत्रज्ञ' असे म्हटले आहे; तो प्राकृत गुणांनी युक्त आहे. परंतु त्याच गुणांपासून मुक्त झाल्यावर त्याला 'परमात्मा' असे म्हटले आहे.
12.185.24
आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकविपाचकम् ।
स तस्मिन्संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥ १२.१८५.२४ ॥
सर्व लोकांना परिपक्व करणारा तो आत्मा जाण. कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे तो या देहात आश्रित आहे.
12.185.25
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥ १२.१८५.२५ ॥
त्या क्षेत्रज्ञाला जाण, ज्याचा स्वभाव सदैव लोकहित आहे. तमस, रजस आणि सत्त्व हे जीवाचे गुण आहेत असे जाण.
12.185.26
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.१८५.२६ ॥
याला चेतनायुक्त जीवाचा गुण म्हणतात. तो चालतो आणि सर्वांना चालवतो. त्याहूनही पर म्हणजे, जो सात लोकांना प्रवर्तित करतो, असे क्षेत्रवेत्ते सांगतात.
12.185.27
न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे ।
मिथ्यैतदाहुर्मुत इत्यबुद्धाः।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति ।
दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ १२.१८५.२७ ॥
देह फुटल्यावर जीवाचा नाश होत नाही. 'तो मेला' हे म्हणणे खोटे आहे; अज्ञानी लोक असे म्हणतात. जीव दुसऱ्या देहात जाऊन निघून जातो; त्याचा देहभेद केवळ … आहे.
12.185.28
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२.१८५.२८ ॥
अशा प्रकारे तो सर्व भूतांत गुप्त राहून, आच्छादित होऊन संचार करतो. परंतु तत्त्वदर्शी लोक उत्तम सूक्ष्म बुद्धीने त्याला पाहतात.
12.185.29
तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानंमात्मनि ॥ १२.१८५.२९ ॥
रात्रीच्या पूर्वार्धात आणि उत्तरार्धात, सतत योगात रत राहणारा, अल्पाहारी, शुद्ध मनाचा ज्ञानी त्याला पाहतो — आत्म्याला आत्म्यात.
12.185.30
चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्माऽत्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ १२.१८५.३० ॥
चित्ताच्या प्रसन्नतेने, शुभाशुभ कर्माचा त्याग करून, प्रसन्न आत्मा होऊन, आत्म्यात स्थिर राहून तो अव्यय सुख मिळवतो.
12.185.31
मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चया ॥ १२.१८५.३१ ॥
शरीरांमध्ये मनरूपी अग्नीलाच जीव म्हटले जाते. ही प्रजापतीची सृष्टी आहे, भूते आणि अध्यात्म यांचा निश्चय.