ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.185.1
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १२.१८५.१ ॥
ଜୀବମାନଙ୍କର ବିନାଶ ନାହିଁ, ଦତ୍ତ ଦାନର ଓ କୃତ କର୍ମର ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେହ କ୍ଷୟ ପାଏ।
12.185.2
न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥ १२.१८५.२ ॥
ଜୀବ ଶରୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ ନାହିଁ; ସେହି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି କାଠ ପୋଡ଼ିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.185.3
अग्नेर्यथा समिद्धस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥ १२.१८५.३ ॥
ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଯଦି ବିନାଶ ନାହିଁ, ତେବେ ଇନ୍ଧନ ସରିଗଲେ ସେ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ?
12.185.4
नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
मतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥ १२.१८५.४ ॥
ଇନ୍ଧନ ବିନା ନିଭିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହା ମୁଁ ଜାଣେ। ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି, ପରିମାଣ କିମ୍ବା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
12.185.5
जीवस्य चेन्धनाग्नेश्च सदा नाशो न विद्यते ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥ १२.१८५.५ ॥
ଜୀବ ଓ ଇନ୍ଧନ ଅଗ୍ନିର କଦାପି ବିନାଶ ନାହିଁ। ସମିଧ ବ୍ୟବହାର ସରିଗଲେ ଅଗ୍ନି ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଆକାଶର ଅନୁଗାମୀ ହେତୁ ତାହା ଧରାଯିବା କଷ୍ଟକର ଓ ନିରାଶ୍ରୟ।
12.185.6
तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशमाश्रितः ।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिरनिन्धनम् ॥ १२.१८५.६ ॥
ସେହିପରି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଜୀବ ଆକାଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେତୁ ତାହା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ—ଇନ୍ଧନ ବିନା ଆଲୋକ ପରି।
12.185.7
प्राणान्धारयते योऽग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२.१८५.७ ॥
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରେ, ତାହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧୃତ ସେ ଅଗ୍ନି ଶ୍ବାସ ରୋଧ ହେଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.185.8
तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥ १२.१८५.८ ॥
ଶରୀରର ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେ ଅଚେତନ ଶରୀର ପଡ଼ି ପୃଥିବୀ-ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ପୃଥିବୀ ହିଁ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ।
12.185.9
जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति।
तेषां त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२.१८५.९ ॥
ଚଳନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଆକାଶ ପଛରେ ବାୟୁ ଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ପଛରେ ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି) ଯାଏ। ସେ ତିନିଙ୍କ ଏକତ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
12.185.10
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥ १२.१८५.१० ॥
ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ସେଠାରେ ବାୟୁ; ଯେଉଁଠି ବାୟୁ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି। ଏମାନେ (ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି) ଅମୂର୍ତ୍ତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ମୂର୍ତ୍ତ।
12.185.11
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ १२.१८५.११ ॥
ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳ ଶରୀରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ସେଥିରେ ଜୀବର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ? ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.185.12
पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२.१८५.१२ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ, ପଞ୍ଚ ସୁଖଯୁକ୍ତ ଓ ପଞ୍ଚ ବିଜ୍ଞାନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବ କିପରି, ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.185.13
मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ १२.१८५.१३ ॥
ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର ସମଷ୍ଟି, ମେଦ ଓ ସ୍ନାୟୁ-ଅସ୍ଥିର ସଞ୍ଚୟ ଥିବା ଶରୀର ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଜୀବ ମିଳେ ନାହିଁ।
12.185.14
यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥ १२.१८५.१४ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତଯୁକ୍ତ ଶରୀର ଜୀବହୀନ ହେଲେ ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିଏ ଜଣାଏ?
12.185.15
शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२.१८५.१५ ॥
ଜୀବ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣେ; କିନ୍ତୁ କାନରେ ତାହା ଶୁଣେ ନାହିଁ। ହେ ମହର୍ଷି, ମନ ବ୍ୟଗ୍ର ଥିଲେ ଜୀବ ନିରର୍ଥକ।
12.185.16
सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तस्मिन्पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १२.१८५.१६ ॥
ମନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଆଖିରେ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଦେଖାଯାଏ; ମନ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.185.17
न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ १२.१८५.१७ ॥
ନିଦ୍ରାର ବଶୀଭୂତ ଜୀବ ପୁଣି ଦେଖେ ନାହିଁ, ଆଘ୍ରାଣ କରେ ନାହିଁ, ଶୁଣେ ନାହିଁ, କହେ ନାହିଁ; ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରସ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ।
12.185.18
हृष्यति क्रुध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥ १२.१८५.१८ ॥
ଏଠାରେ କିଏ ହର୍ଷିତ ହୁଏ, କିଏ କ୍ରୋଧ କରେ, କିଏ ଶୋକ କରେ, କିଏ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ? କିଏ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଧ୍ୟାନ କରେ, ଦ୍ୱେଷ କରେ, ଆଉ କିଏ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ?
12.185.19
न पञ्चसाधारणमत्र किंचि ।
च्छरीरमेकी वहतेऽन्तरात्मा।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतीश्च ।
स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥ १२.१८५.१९ ॥
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କିଛି ନାହିଁ। ଏକାକୀ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହିଁ ଶରୀରକୁ ବହନ କରେ। ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଜାଣେ।
12.185.20
पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी ।
स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र ।
तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देही ॥ १२.१८५.२० ॥
ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ଶରୀରରେ ପଞ୍ଚଗୁଣର ଦ୍ରଷ୍ଟା ସେହି ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ବିୟୋଗରେ ଦେହୀ ତାହା ଜାଣେ ନାହିଁ।
12.185.21
यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पञ्चके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा न नश्यति ॥ १२.१८५.२१ ॥
ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ଏହି ଶରୀରରେ ଯେତେବେଳେ ରୂପ ନଥାଏ, ସ୍ପର୍ଶ ନଥାଏ, ଉଷ୍ଣତାର ଭାବ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଶରୀରାଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.185.22
अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्व भूतेषु लोककृत् ॥ १२.१८५.२२ ॥
ଏ ସବୁ ଜଳମୟ; ଜଳ ହିଁ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ରୂପ। ସେଥିରେ ମାନସ ଆତ୍ମା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
12.185.23
आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ १२.१८५.२३ ॥
ଆତ୍ମାକୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' କୁହାଯାଏ; ସେ ପ୍ରାକୃତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ତାକୁ 'ପରମାତ୍ମା' କୁହାଯାଏ।
12.185.24
आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकविपाचकम् ।
स तस्मिन्संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥ १२.१८५.२४ ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପରିପକ୍ୱ କରୁଥିବା ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣ। ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ସେ ଏହି ଦେହରେ ଆଶ୍ରିତ।
12.185.25
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥ १२.१८५.२५ ॥
ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ଜାଣ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ସର୍ବଦା ଲୋକହିତ। ତମ, ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ — ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣ।
12.185.26
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२.१८५.२६ ॥
ଏହାକୁ ଚେତନାଯୁକ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣ କୁହାଯାଏ। ସେ ଚାଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚଳାଏ। ତାହା ପରେ କ୍ଷେତ୍ରବିତମାନେ କହନ୍ତି, ଯିଏ ସାତ ଲୋକକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ।
12.185.27
न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे ।
मिथ्यैतदाहुर्मुत इत्यबुद्धाः।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति ।
दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ १२.१८५.२७ ॥
ଶରୀର ଭାଙ୍ଗିଲେ ଜୀବର ବିନାଶ ନାହିଁ। 'ସେ ମରିଗଲା' ଏହା ମିଥ୍ୟା; ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏପରି କହନ୍ତି। ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଯାଇ ଚାଲିଯାଏ; ତାର ଶରୀର-ଭେଦ କେବଳ … ମାତ୍ର।
12.185.28
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२.१८५.२८ ॥
ଏହିପରି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଗୁପ୍ତ ଓ ଆବୃତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରେ। କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
12.185.29
तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानंमात्मनि ॥ १२.१८५.२९ ॥
ରାତ୍ରିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ, ନିରନ୍ତର ଯୋଗରେ ଲାଗି, ଲଘୁ ଆହାର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାହାକୁ ଦେଖେ — ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ।
12.185.30
चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्माऽत्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ १२.१८५.३० ॥
ଚିତ୍ତର ପ୍ରସନ୍ନତାରେ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ହୋଇ, ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ରହି ସେ ଅବ୍ୟୟ ସୁଖ ଲାଭ କରେ।
12.185.31
मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चया ॥ १२.१८५.३१ ॥
ଶରୀରମାନଙ୍କରେ ମନରୂପୀ ଅଗ୍ନି ହିଁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ଭୂତ ଓ ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ନିଶ୍ଚୟ।