મહાભારત · અધ્યાય 12.194
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.194.1
चातुरात्रस्यनुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च ।
नानाश्रयाश्च भगवन्नितिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२.१९४.१ ॥
હે ભગવન્, ચાર રાત્રિના યજ્ઞ અને રાજધર્મ તમે હજુ કહ્યા નથી; વિવિધ સ્ત્રોતોવાળા અનેક પ્રકારના ઇતિહાસ પણ કહ્યા નથી.
12.194.2
श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते ।
संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.१९४.२ ॥
હે મહામતિ, તમારી પાસેથી ધર્મયુક્ત કથાઓ મેં સાંભળી છે; પરંતુ મારા મનમાં એક સંશય છે; તે તમે જ કહેવા યોગ્ય છો.
12.194.3
जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः ॥ १२.१९४.३ ॥
હે ભારત, જપ કરનારાઓને મળતું ફળ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. જપ કરનારાઓ માટે કયું ફળ કહેવાયું છે, અને જપ કરનારા ક્યાં રહે છે?
12.194.4
जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि सेऽनघ ।
जापका इति किंचैतत्साङ्ख्ययोगक्रियाविधिः ॥ १२.१९४.४ ॥
હે નિષ્પાપ, જપની સંપૂર્ણ વિધિ તમારે મને કહેવી જોઈએ. 'જાપક' એટલે શું, શું આ સાંખ્ય-યોગની ક્રિયાવિધિ છે?
12.194.5
किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२.१९४.५ ॥
આ માત્ર યજ્ઞવિધિ છે, કે આને જપ કહેવાય છે? આ બધું મને સમજાવો; મારા મતે તમે સર્વજ્ઞ છો.
12.194.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च ॥ १२.१९४.६ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો યમ, કાળ અને એક બ્રાહ્મણની પૂર્વે બનેલી તે પ્રાચીન કથાને ઉદાહરણ તરીકે કહે છે.
12.194.7
इक्ष्वाकोश्चैव मृत्योश्च विवादे धर्मकारणात् ।
संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति।
वेदवादाङ्गनिर्वृत्ताः शान्ता ब्रह्मण्यवस्थिताः ॥ १२.१९४.७ ॥
ઇક્ષ્વાકુ અને મૃત્યુના ધર્મકારણના વિવાદમાં, વેદાંતમાં જપ વિશે સંન્યાસ જ સ્થિર છે. વેદવાદના અંગોમાં સિદ્ધ, શાંત, બ્રહ્મમાં સ્થિત.
12.194.8
साङ्ख्ययोगौ तु यावुक्तौ मुनिभिः समदर्शिभिः ।
मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ ॥ १२.१९४.८ ॥
સમદર્શી મુનિઓએ કહેલા સાંખ્ય અને યોગ — આ બે માર્ગો આશ્રિત પણ છે અને અનાશ્રિત પણ.
12.194.9
यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते ।
क्रमेण चैव विहितो जपयज्ञविधिर्नृप ॥ १२.१९४.९ ॥
હે રાજન, જેમ સંભળાય છે તેમ અહીં તેનું કારણ પણ કહેવાશે. હે નૃપ, ક્રમપૂર્વક જપયજ્ઞની વિધિ વિહિત છે.
12.194.10
सालम्बनमिति ज्ञेयं जपयज्ञात्मकं शुभम् ।
मनः समाधिरेवात्र तथेन्द्रियजयः स्मृतः ॥ १२.१९४.१० ॥
આ સાલંબન છે એમ જાણવું — જપયજ્ઞસ્વરૂપ શુભ. અહીં મનની સમાધિ જ છે, તેમ ઇન્દ્રિયજય પણ સ્મૃત છે.
12.194.11
सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् ।
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम् ॥ १२.१९४.११ ॥
સત્ય, અગ્નિપરિચર્યા, એકાંતવાસીઓની સેવા, ધ્યાન, તપ, દમ, ક્ષમા, અસૂયા-રહિતતા, મિતાહાર.
12.194.12
विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः ।
एष प्रवर्तको धर्मो निवर्तकमथो शृणु ॥ १२.१९४.१२ ॥
વિષયોથી પ્રતિસંહાર, મિતભાષણ, તેમ જ શમ — આ પ્રવર્તક ધર્મ છે. હવે નિવર્તક ધર્મ સાંભળ.
12.194.13
यथा निवर्तते धर्मो जपतो ब्रह्मचारिणः ।
न जपो न च वै ध्यानं नेच्छा न द्वेषहर्षणौ।
युज्यते नृपशार्दूल सुसंवेद्यं हि तत्किल ॥ १२.१९४.१३ ॥
જપ કરતા બ્રહ્મચારીનો ધર્મ જેમ નિવૃત્ત થાય છે, ત્યાં ન જપ છે, ન ધ્યાન, ન ઇચ્છા, ન દ્વેષ કે હર્ષ; હે નૃપશાર્દૂલ, તે સહેલાઈથી જાણવા યોગ્ય છે.
12.194.14
जपमावर्तयन्नित्यं जपन्वै ब्रह्मचारिकम् ।
तदर्थबुद्ध्या संयाति मनसा जापकः परम् ॥ १२.१९४.१४ ॥
જપને સતત પુનરાવર્તિત કરતાં, બ્રહ્મચારીની જેમ જપ કરતાં, તેના અર્થમાં બુદ્ધિ રાખીને, જાપક મનથી પરમને પામે છે.
12.194.15
यथा संश्रूयते जापो येन वै जापको भवेत् ।
संहिताप्रणवेनैव सावित्री च परा मता ॥ १२.१९४.१५ ॥
જપ જેમ સંભળાય છે, જેનાથી જાપક બને છે, સંહિતા અને પ્રણવ વડે જ, અને સાવિત્રી પણ પરમ માનવામાં આવી છે.
12.194.16
यदन्यदुचितं शुद्धं वेदस्मृत्युपपादितम् ।
एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत् ॥ १२.१९४.१६ ॥
વેદ અને સ્મૃતિથી સ્થાપિત, ઉચિત અને શુદ્ધ એવું જે બીજું કંઈ હોય, તે સર્વ શેષ વિના, કહ્યા પ્રમાણે પુનઃ પુનઃ પાઠ કરવું.
12.194.17
द्विविदं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनामयम् ।
कुशोच्चयनिषष्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिख।
कुशैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा ॥ १२.१९४.१७ ॥
બે પ્રકારના માર્ગને પામીને, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત, રોગરહિત; કુશના ઢગલા પર બેઠેલો, હાથમાં કુશ ધારણ કરેલો, શિખા પર કુશોથી ઘેરાયેલો, તેની વચ્ચે કુશોથી ઢંકાયેલો.
12.194.18
विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् ।
साम्यमुत्पाद्य मनसा मनस्येव मनो दधत् ॥ १२.१९४.१८ ॥
વિષયોથી દૂર રહેવું, વિષયોનું ચિંતન ન કરવું; મનથી સમતા ઉત્પન્ન કરીને, મનમાં જ મનને સ્થાપિત કરતાં.
12.194.19
तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् ।
संन्यस्यत्यथवा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः ॥ १२.१९४.१९ ॥
તે બુદ્ધિથી તે બ્રહ્મનું ધ્યાન કરે છે, હિતકારી સંહિતાનો જપ કરતાં. અથવા તેને છોડીને સમાધિમાં સ્થિર રહે છે.
12.194.20
ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् ।
अथाभिमतमन्त्रेण प्रणवाद्यं जपेत्कृती ॥ १२.१९४.२० ॥
અહીં સંહિતાના બળનો આશ્રય લઈને તે ધ્યાન ઉત્પન્ન કરે છે. પછી પોતાના ઇષ્ટ મંત્ર વડે, પ્રણવથી આરંભીને, કુશળ પુરુષે જપ કરવો.
12.194.21
यस्मिन्नेवाभिपतितं मनस्तत्र निवेशयेत् ।
समाधौ स हि मन्त्रे तु संहितां वा यथाविधि।
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् ॥ १२.१९४.२१ ॥
મન જ્યાં સ્થિર થાય, ત્યાં જ તેને જોડવું. સમાધિમાં તે મંત્રમાં, અથવા વિધિ પ્રમાણે સંહિતામાં લીન થાય છે. શુદ્ધાત્મા, તપથી સંયમી, દ્વેષ અને કામનાથી મુક્ત.
12.194.22
अरागमोहो निर्द्वन्द्वो न शोचति न सज्जते ।
न कर्ता करणीयानां नाकार्याणामिति स्थितिः ॥ १२.१९४.२२ ॥
રાગ અને મોહ વગરનો, દ્વંદ્વોથી મુક્ત, તે શોક કરતો નથી, આસક્ત થતો નથી. કરવા યોગ્યોનો કર્તા નહીં, ન કરવા યોગ્યોનો પણ નહીં; આ તેની સ્થિતિ છે.
12.194.23
न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थाफ्येत्क्वचित् ।
न चार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः ॥ १२.१९४.२३ ॥
અહંકારના સંયોગથી મન કદી ચલિત ન થવું જોઈએ. પદાર્થોના ગ્રહણમાં જોડાયેલો ન હોવો, અપમાન કરનારો ન હોવો, અને નિષ્ક્રિય પણ ન હોવો.
12.194.24
ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः ।
ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् ॥ १२.१९४.२४ ॥
ધ્યાનક્રિયામાં તત્પર, યોગયુક્ત, ધ્યાનવાન, ધ્યાનમાં દૃઢનિશ્ચયી, ધ્યાનમાં સમાધિ ઉત્પન્ન કરીને ક્રમશः તેને પણ છોડે છે.
12.194.25
स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी ।
निरिच्छस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम् ॥ १२.१९४.२५ ॥
તે અવસ્થામાં, સર્વત્યાગ કરનાર સુખી થાય છે. ઇચ્છારહિત થઈને તે પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે અને બ્રાહ્મી તનુનો આશ્રય લે છે.
12.194.26
निरालम्बो भवेत्स्मृत्वा मरणाय समाधिमान् ।
सर्वाल्लोँकान्समाक्रम्य क्रमात्प्राप्नोति वै परम् ॥ १२.१९४.२६ ॥
સમાધિમાં સ્થિત, આધારરહિત થઈને, મૃત્યુનું સ્મરણ કરે. સર્વ લોકોને ઓળંગી તે ક્રમશઃ પરમને પામે છે.
12.194.27
अथवा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् ।
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते ॥ १२.१९४.२७ ॥
અથવા ત્યાં બ્રહ્મકાયની સેવા ન ઇચ્છનાર માર્ગમાં સ્થિત થઈ પ્રયાણ કરે છે; તે ક્યાંય ફરી જન્મતો નથી.
12.194.28
आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः ।
अमृतं विरजाः शुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते ॥ १२.१९४.२८ ॥
આત્મબુદ્ધિનો દૃઢ આશ્રય લઈ, શાંત અને નિરામય થઈને, તે અમૃત, રજોગુણરહિત, શુદ્ધ આત્માને પામે છે.