महाभारत · अध्याय 12.194
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.194.1
चातुरात्रस्यनुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च ।
नानाश्रयाश्च भगवन्नितिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२.१९४.१ ॥
हे भगवन्, चार रात्रींचा यज्ञ आणि राजधर्म आपण अद्याप सांगितले नाहीत; विविध स्रोतांचे अनेक प्रकारचे इतिहासही सांगितले नाहीत.
12.194.2
श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते ।
संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.१९४.२ ॥
हे महामते, आपल्याकडून धर्मयुक्त कथा मी ऐकल्या आहेत; पण माझ्या मनात एक संशय आहे; तो आपणच सांगण्यास योग्य आहात.
12.194.3
जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः ॥ १२.१९४.३ ॥
हे भारता, जप करणाऱ्यांना मिळणारे फळ मला ऐकायचे आहे. जप करणाऱ्यांसाठी कोणते फळ सांगितले आहे, आणि जप करणारे कुठे राहतात?
12.194.4
जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि सेऽनघ ।
जापका इति किंचैतत्साङ्ख्ययोगक्रियाविधिः ॥ १२.१९४.४ ॥
हे निष्पापा, जपाची संपूर्ण विधी आपण मला सांगावी. 'जापक' म्हणजे काय, हा सांख्य-योगाचा क्रियाविधी आहे का?
12.194.5
किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२.१९४.५ ॥
हा केवळ यज्ञविधी आहे की याला जप म्हणतात? हे सर्व मला सांगा, कारण माझ्या मते आपण सर्वज्ञ आहात.
12.194.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च ॥ १२.१९४.६ ॥
याबाबतही लोक यम, काल आणि एका ब्राह्मणाचा पूर्वी घडलेला तो प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात.
12.194.7
इक्ष्वाकोश्चैव मृत्योश्च विवादे धर्मकारणात् ।
संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति।
वेदवादाङ्गनिर्वृत्ताः शान्ता ब्रह्मण्यवस्थिताः ॥ १२.१९४.७ ॥
इक्ष्वाकू आणि मृत्यू यांच्या धर्मकारणावरील वादात, वेदान्तात जपाविषयी संन्यासच टिकून आहे. वेदवादाच्या अंगांनी सिद्ध, शांत, ब्रह्मात स्थित असलेले.
12.194.8
साङ्ख्ययोगौ तु यावुक्तौ मुनिभिः समदर्शिभिः ।
मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ ॥ १२.१९४.८ ॥
समदर्शी मुनींनी सांगितलेले सांख्य आणि योग — हे दोन्ही मार्ग आश्रित आणि अनाश्रितही आहेत.
12.194.9
यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते ।
क्रमेण चैव विहितो जपयज्ञविधिर्नृप ॥ १२.१९४.९ ॥
हे राजा, जसे ऐकले जाते तसे येथे त्याचे कारणही सांगितले जाईल. हे नृपा, क्रमानेच जपयज्ञाची विधी सांगितली आहे.
12.194.10
सालम्बनमिति ज्ञेयं जपयज्ञात्मकं शुभम् ।
मनः समाधिरेवात्र तथेन्द्रियजयः स्मृतः ॥ १२.१९४.१० ॥
हे सालंबन आहे असे जाणावे — जपयज्ञस्वरूप शुभ. येथे मनाची समाधीच, तसेच इंद्रियजयही स्मरला जातो.
12.194.11
सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् ।
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम् ॥ १२.१९४.११ ॥
सत्य, अग्निपरिचर्या, एकांतवासींची सेवा, ध्यान, तप, दम, क्षमा, असूयेचा अभाव, मिताहार.
12.194.12
विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः ।
एष प्रवर्तको धर्मो निवर्तकमथो शृणु ॥ १२.१९४.१२ ॥
विषयांपासून प्रतिसंहार, मितभाषण आणि शम — हा प्रवर्तक धर्म आहे. आता निवर्तक धर्म ऐक.
12.194.13
यथा निवर्तते धर्मो जपतो ब्रह्मचारिणः ।
न जपो न च वै ध्यानं नेच्छा न द्वेषहर्षणौ।
युज्यते नृपशार्दूल सुसंवेद्यं हि तत्किल ॥ १२.१९४.१३ ॥
जप करणाऱ्या ब्रह्मचाऱ्याचा धर्म ज्याप्रमाणे निवृत्त होतो, तेथे जप नाही, ध्यान नाही, इच्छा नाही, द्वेष व हर्षही नाहीत; हे नृपश्रेष्ठा, ते सहज जाणण्यायोग्य आहे.
12.194.14
जपमावर्तयन्नित्यं जपन्वै ब्रह्मचारिकम् ।
तदर्थबुद्ध्या संयाति मनसा जापकः परम् ॥ १२.१९४.१४ ॥
जप सतत आवर्तन करीत, ब्रह्मचाऱ्याप्रमाणे जप करीत, त्याच्या अर्थावर बुद्धी ठेवून, जपकर्ता मनाने परमाला प्राप्त होतो.
12.194.15
यथा संश्रूयते जापो येन वै जापको भवेत् ।
संहिताप्रणवेनैव सावित्री च परा मता ॥ १२.१९४.१५ ॥
जप ज्याप्रमाणे ऐकला जातो, ज्याने जपकर्ता होता येते, संहिता आणि प्रणवानेच, आणि सावित्री ही परम मानली जाते.
12.194.16
यदन्यदुचितं शुद्धं वेदस्मृत्युपपादितम् ।
एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत् ॥ १२.१९४.१६ ॥
वेद व स्मृतींनी स्थापिलेले, उचित व शुद्ध असे जे काही इतर आहे, ते सर्व शेष न ठेवता, सांगितल्याप्रमाणे पुनः पुन्हा म्हणावे.
12.194.17
द्विविदं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनामयम् ।
कुशोच्चयनिषष्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिख।
कुशैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा ॥ १२.१९४.१७ ॥
दोन प्रकारच्या मार्गाला प्राप्त होऊन, व्यक्त आणि अव्यक्त, निरोगी; कुशांच्या राशीवर बसलेला, हातात कुश धरलेला, शिखेवर कुशांनी वेढलेला, त्याच्या मध्ये कुशांनी झाकलेला.
12.194.18
विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् ।
साम्यमुत्पाद्य मनसा मनस्येव मनो दधत् ॥ १२.१९४.१८ ॥
विषयांपासून दूर राहावे, विषयांचे चिंतन करू नये; मनाने समता निर्माण करून, मनातच मनाला स्थिर करावे.
12.194.19
तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् ।
संन्यस्यत्यथवा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः ॥ १२.१९४.१९ ॥
त्या बुद्धीने तो ब्रह्माचे ध्यान करतो, हितकारी संहितेचा जप करीत. अथवा ती सोडून समाधीत स्थिर होतो.
12.194.20
ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् ।
अथाभिमतमन्त्रेण प्रणवाद्यं जपेत्कृती ॥ १२.१९४.२० ॥
येथे संहितेच्या बलाचा आश्रय घेऊन तो ध्यान उत्पन्न करतो. मग आपल्या आवडत्या मंत्राने, प्रणवापासून सुरुवात करून, कुशल पुरुषाने जप करावा.
12.194.21
यस्मिन्नेवाभिपतितं मनस्तत्र निवेशयेत् ।
समाधौ स हि मन्त्रे तु संहितां वा यथाविधि।
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् ॥ १२.१९४.२१ ॥
मन जिथे स्थिर होईल, तिथेच ते लावावे. समाधीत तो मंत्रात, किंवा विधिपूर्वक संहितेत रमतो. शुद्धात्मा, तपाने संयमी, द्वेष व कामनेपासून मुक्त.
12.194.22
अरागमोहो निर्द्वन्द्वो न शोचति न सज्जते ।
न कर्ता करणीयानां नाकार्याणामिति स्थितिः ॥ १२.१९४.२२ ॥
राग व मोहरहित, द्वंद्वांपासून मुक्त, तो शोक करीत नाही, आसक्त होत नाही. करण्यायोग्यांचा कर्ताही नाही, न करण्यायोग्यांचाही नाही; हीच त्याची स्थिती.
12.194.23
न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थाफ्येत्क्वचित् ।
न चार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः ॥ १२.१९४.२३ ॥
अहंकाराच्या संयोगाने मन कधीही ढळू नये. अर्थग्रहणात गुंतलेला नसावा, अवमान करणारा नसावा आणि निष्क्रियही नसावा.
12.194.24
ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः ।
ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् ॥ १२.१९४.२४ ॥
ध्यानक्रियेत तत्पर, योगयुक्त, ध्यानवान, ध्यानात दृढनिश्चयी, ध्यानात समाधी उत्पन्न करून क्रमाने तीही सोडतो.
12.194.25
स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी ।
निरिच्छस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम् ॥ १२.१९४.२५ ॥
त्या अवस्थेत, सर्वत्याग केलेला तो सुखी होतो. इच्छारहित होऊन तो प्राणांचा त्याग करतो आणि ब्राह्मी तनूचा आश्रय घेतो.
12.194.26
निरालम्बो भवेत्स्मृत्वा मरणाय समाधिमान् ।
सर्वाल्लोँकान्समाक्रम्य क्रमात्प्राप्नोति वै परम् ॥ १२.१९४.२६ ॥
समाधीत स्थित असलेला, आधाररहित राहून, मृत्यूचे स्मरण करावे. सर्व लोकांना ओलांडून तो क्रमाने परमपदाला प्राप्त होतो.
12.194.27
अथवा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् ।
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते ॥ १२.१९४.२७ ॥
अथवा तिथे ब्रह्मकायसेवेची इच्छा नसलेला, मार्गात स्थित राहून देह सोडतो; तो कुठेही पुन्हा जन्म घेत नाही.
12.194.28
आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः ।
अमृतं विरजाः शुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते ॥ १२.१९४.२८ ॥
आत्मबुद्धीचा दृढ आश्रय घेऊन, शांत आणि निर्दोष होऊन, तो अमृत, रजोगुणरहित, शुद्ध आत्म्याला प्राप्त होतो.