ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.196

12.196.1

कीदृशं निरयं याति जापको वर्णयस्व मे ।
कौतूहलं हि राजन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.१९६.१ ॥

ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ; ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।

धर्मस्यांशप्रसूतोऽसि धर्मज्ञोऽसि स्वभावतः ।
धर्ममूलाश्रयं वाक्यं शृणुष्वावहितोऽनघ ॥ १२.१९६.२ ॥

ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਇਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ।

अमूनि यानि स्थानानि देवानाममरात्मनाम् ।
नानासंस्थानवर्णानि नानारूपफलानि च ॥ १२.१९६.३ ॥

ਅਮਰ ਸਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਸਥਾਨ — ਨਾਨਾ ਆਕਾਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ —

दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा ।
आक्रीडा विविधा राजन्पद्मिन्यश्चामलोदकाः ॥ १२.१९६.४ ॥

ਦਿਵ੍ਯ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ, ਸਭਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ —

चतुर्णां लोकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः ।
मरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्विनोरपि ॥ १२.१९६.५ ॥

ਚਾਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਮਰੁਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ, ਸਾਧਯਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਨ।

रुद्रादित्यवसूनां च तथाऽन्येषां दिवौकसाम् ।
एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः ॥ १२.१९६.६ ॥

ਰੁਦਰਾਂ, ਆਦਿਤਿਆਂ, ਵਸੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਰਕ ਹਨ।

अभयं चानिमित्तं च न च क्लेशभयावृतम् ।
द्वाभ्यां मुक्तं त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च ॥ १२.१९६.७ ॥

ਇਹ ਅਭੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਦੋ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ।

चतुर्लक्षणवर्जं तु चतुष्कारणवर्जितम् ।
अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्लमम् ॥ १२.१९६.८ ॥

ਚਾਰ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਹੈ; ਹਰਸ਼ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਦ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ, ਥਕਾਵਟ ਰਹਿਤ।

कालः संपच्यते तत्र कालस्तत्र न वै प्रभुः ।
स कालस्य प्रभू राजन्सर्वस्यापि तथेश्वरः ॥ १२.१९६.९ ॥

ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

एतद्वै ब्रह्मणः स्थाने जापकस्य महात्मनः ।
तत्रस्थं परमात्मानं ध्यायन्वै सुसमाहितः।
हिरण्यगर्भः सायुज्यं प्राप्नुयाद्वा नृपोत्तम ॥ १२.१९६.१० ॥

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ। ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸਾਯੁਜਯ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ।

आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति ।
ईदृशं परमं स्थानं निरयास्ते च तादृशाः ॥ १२.१९६.११ ॥

ਆਤਮ-ਕੇਵਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ।

एते ते निरयाः प्रोक्ताः सर्व एव यथातथम् ।
तस्य स्थानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिताः ॥ १२.१९६.१२ ॥

ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।