મહાભારત · અધ્યાય 12.204
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.204.1
तदेव सततं मन्ये न शक्यमनुवर्णितुम् ।
यथा निदर्शनं वस्तु न शक्यमनुबोधितुम् ॥ १२.२०४.१ ॥
હું માનું છું કે તે હંમેશાં સંપૂર્ણપણે વર્ણવી શકાતું નથી, જેમ ઉદાહરણ દ્વારા કોઈ વસ્તુ પૂર્ણપણે સમજાવી શકાતી નથી.
12.204.2
यथाहि सारं जानाति न कथंचन संस्थितम् ।
परकायच्छविस्तद्वद्देहेऽयं चेतनस्तथा ॥ १२.२०४.२ ॥
જેમ કોઈ બીજાના શરીરની છાયામાં રહેલા સારને કોઈ રીતે જાણતું નથી, તેમ આ દેહમાં રહેલો આ ચેતન આત્મા પણ.
12.204.3
विना कायं न सा च्छाया तां विना कायमस्त्युत ।
तद्वदेव विना नास्ति प्रकृतेरिह वर्तनम् ॥ १२.२०४.३ ॥
શરીર વિના તે છાયા નથી, અને તે છાયા વિના શરીર પણ નથી; તેમ અહીં પ્રકૃતિનું વર્તન પણ તેના વિના નથી.
12.204.4
इदं वै नास्ति नेदमस्ति परं विना ।
जीवात्मना त्वसौ छिन्नस्त्वेष चैव परात्मना ॥ १२.२०४.४ ॥
આ ખરેખર નથી, અને આ પણ નથી; પરંતુ તેના વિના આ પરમ છે. તે જીવાત્માથી કપાયેલું છે, અને આ પણ પરમાત્માથી કપાયેલું છે.
12.204.5
तत्तवेति विदुः केचिदतथ्यमिति चापरे ।
उभयं मे मतं विद्वन्मुक्तिहेतौ समाहितम् ॥ १२.२०४.५ ॥
કેટલાક તેને તારું કહે છે, અને બીજા તેને અસત્ય કહે છે. હે વિદ્વાન, મારો મત છે કે બંને મુક્તિના હેતુમાં સમાહિત છે.
12.204.6
विमुक्तैश्च मृगः सोऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः ।
सर्वेषां न हि दृश्यो हि तटिद्वत्स्फुरति ह्यसौ ॥ १२.२०४.६ ॥
મુક્ત થયેલા લોકો તે મૃગને, ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરનાર તરીકે, જુએ છે. તે બધાને દેખાતો નથી; વીજળીની જેમ ઝબકે છે.
12.204.7
ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सोऽपि किं पुनः ।
विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः ॥ १२.२०४.७ ॥
તે બ્રાહ્મણને પણ સંપૂર્ણ દર્શનીય છે; તો પછી બીજાઓનું શું? તે પરમ શુદ્ધ, સાક્ષીભૂત વિભાવસુ છે.
12.204.8
श्रुतिरेषा ततो नित्या तस्मादेकः परो मतः ।
न प्रयोजनमुद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः ॥ १२.२०४.८ ॥
આ શ્રુતિ નિત્ય છે; તેથી તેને એક અને પરમ માનવામાં આવે છે. તે મહાત્માની ચેષ્ટા કોઈ પ્રયોજન ઉદ્દેશીને નથી.
12.204.9
तादृशोस्त्विति मन्तव्यस्तथा सत्यं महात्मना ।
नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत्।
तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्यस्ति तथाविधः ॥ १२.२०४.९ ॥
"તે એવા જ હો" એમ માનવું જોઈએ; મહાત્મા દ્વારા આ સત્ય છે. અનેક રૂપોમાં સ્થિત થઈ, ગતિના ભેદોની જેમ તે સદા ભિન્ન દેખાય છે. તેના ભેદ આ રીતે કહેવાયા છે; કારણ કે આવા ભેદ ખરેખર છે.
12.204.10
एवं विद्वन्विजानीहि परमात्मानमव्ययम् ।
तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानामनुसंयुतम् ॥ १२.२०४.१० ॥
આ રીતે વિદ્વાને તે અવ્યય પરમાત્માને જાણવો; તે દરેક ગુણવિશેષ અનુસાર વિવિધ નામો સાથે સંકળાયેલ છે.
12.204.11
सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः ।
सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम् ॥ १२.२०४.११ ॥
તે સર્વેશ્વર, સર્વમય છે; તે જ સર્વને પ્રવર્તાવનાર, સર્વાત્મા, સર્વશક્તિમાન અને સર્વ કારણોનું કારણ છે.
12.204.12
सर्वसाधारणः सर्वैरुपास्यश्च महात्मभिः ।
वासुदेवेति विख्यातस्तं विदित्वाऽश्नुतेऽमृतम् ॥ १२.२०४.१२ ॥
તે સર્વ માટે સમાન છે; મહાત્માઓ દ્વારા સર્વથી ઉપાસ્ય છે; "વાસુદેવ" નામે વિખ્યાત છે. તેને જાણીને માણસ અમૃતત્વ પામે છે.
12.204.13
यदा ते प़ञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥ १२.२०४.१३ ॥
જ્યારે તારી પાંચ ઇન્દ્રિયો મન સાથે પાંચ વિષયોમાં જોડાયેલી હશે, ત્યારે મણિમાં પરોવેલા દોરાની જેમ તે બ્રહ્મ તને દેખાશે.
12.204.14
तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥ १२.२०४.१४ ॥
જેમ તે જ દોરો સોનામાં, મોતીમાં, પરવાળામાં અને માટીમાં પણ ફરી ચમકે છે, તેમ (તે બ્રહ્મ સર્વત્ર પ્રકાશે છે).
12.204.15
तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥ १२.२०४.१५ ॥
એ જ રીતે ગાય, ઘોડા, મનુષ્યોમાં; એ જ રીતે હાથી, હરણ વગેરેમાં; એ જ રીતે જીવડાં અને પતંગિયાંમાં, પોતાનાં કર્મોથી આસક્ત આત્મા (રહે છે).
12.204.16
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १२.२०४.१६ ॥
આ જીવ જે જે શરીરથી જે જે કર્મ કરે છે, તે તે શરીરથી જ તેનું તે તે ફળ પામે છે.
12.204.17
यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्माऽनुदर्शिनी ॥ १२.२०४.१७ ॥
જેમ એકરસ ધરતી ઔષધિઓના પ્રયોજનને અનુસરે છે, તેમ કર્મને અનુસરતી બુદ્ધિ અંતરાત્માને (તે પ્રમાણે) દર્શાવે છે.
12.204.18
ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसन्धिता ।
अभिसन्धिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥ १२.२०४.१८ ॥
જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતી લાલસા છે; લાલસા પહેલાં અભિસંધિ; અભિસંધિ પહેલાં કર્મ; કર્મ જ મૂળ છે, તેમાંથી ફળ.
12.204.19
फलं कर्मत्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥ १२.२०४.१९ ॥
ફળને કર્મસ્વરૂપ જાણવું, અને કર્મને જ્ઞેયસ્વરૂપ. જ્ઞેયને જ્ઞાનસ્વરૂપ જાણવું, અને જ્ઞાનને સત્-અસત્ સ્વરૂપ.
12.204.20
तदेवमिष्यते ब्रह्म संख्यानाद्विनिभिद्यते ।
ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा।
क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥ १२.२०४.२० ॥
આ રીતે બ્રહ્મ માનવામાં આવે છે; ગણનાથી તે ભિન્ન ગણાય છે. જ્ઞાનો, ફળો, જ્ઞેયો અને કર્મોના ક્ષયના અંતે જે ફળ હોય, તે જ્ઞેયમાં પ્રતિષ્ઠિત જ્ઞાન જાણવું.
12.204.21
महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः ॥ १२.२०४.२१ ॥
મહાન અને પરમ ભૂતને યુક્ત યોગીઓ જુએ છે. ગુણોમાં બુદ્ધિ રાખનારા અજ્ઞાનીઓ આત્મામાં રહેલા તેને જોતા નથી.
12.204.22
पृथिवीरुपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥ १२.२०४.२२ ॥
અહીં પૃથ્વીના રૂપ કરતાં જળનું રૂપ મહત્તર છે. જળ કરતાં તેજ મહત્તર; તેજ કરતાં પવન મહાન.
12.204.23
पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥ १२.२०४.२३ ॥
પવન કરતાં મહાન આકાશ; તેનાથી શ્રેષ્ઠ મન. મન કરતાં મહતી બુદ્ધિ; બુદ્ધિ કરતાં મહાન કાળ સ્મરાયો છે.
12.204.24
कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥ १२.२०४.२४ ॥
કાળમાંથી તે ભગવાન વિષ્ણુ છે, જેનું આ સઘળું જગત છે. તે દેવનો આદિ નથી, મધ્ય નથી, અને અંત પણ મળતો નથી.
12.204.25
अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥ १२.२०४.२५ ॥
આદિ વિનાનો, મધ્ય વિનાનો અને અંત વિનાનો હોવાથી તે અવ્યય (અવિનાશી) છે. તે સર્વ દુઃખોને પાર કરે છે; દુઃખ જ અંતવાળું કહેવાય છે.
12.204.26
तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥ १२.२०४.२६ ॥
તે બ્રહ્મ પરમ કહેવાયું છે; તે ધામ જ પરમ પદ છે. તેને પામીને, કાળના ક્ષેત્રથી મુક્ત થઈ મોક્ષનો આશ્રય લેનારા મુક્ત થાય છે.
12.204.27
गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२०४.२७ ॥
આ બધા ગુણોમાં પ્રગટ થાય છે; નિર્ગુણ હોવાથી તે તેમનાથી પર છે. નિવૃત્તિ જેનું લક્ષણ છે તેવો ધર્મ આ રીતે અનંતતા માટે યોગ્ય બને છે.
12.204.28
ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्याविनाशिनः ॥ १२.२०४.२८ ॥
ઋચાઓ, યજુસ અને સામ શરીરોનો આશ્રય લે છે; તે જીભના અગ્રભાગે પ્રવર્તે છે. પ્રયત્નથી સાધ્ય, છતાં અવિનાશી.
12.204.29
न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवन् ॥ १२.२०४.२९ ॥
આ રીતે બ્રહ્મ શરીરના આશ્રયથી ઉત્પન્ન થયેલું માનવામાં આવતું નથી; તે બ્રહ્મ પ્રયત્નથી સાધ્ય નથી, આદિ-મધ્યવાળું નથી, અને અંતવાળું પણ નથી.
12.204.30
ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२.२०४.३० ॥
ઋચાઓનો આદિ છે; તેમ જ સામ અને યજુસનો પણ આદિ કહેવાય છે. આદિવાળા પદાર્થોનો અંત દેખાય છે, પણ બ્રહ્મનો આદિ સ્મરાતો નથી.
12.204.31
अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम् ॥ १२.२०४.३१ ॥
આદિરહિત અને અંતરહિત હોવાથી તે અનંત અને અવ્યય છે. અવ્યય હોવાથી તે દુઃખરહિત છે; ત્યારપછી પરમ સ્થિતિમાં દ્વંદ્વોનો અભાવ હોય છે.
12.204.32
अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छान्त तत्पदम् ॥ १२.२०४.३२ ॥
અદૃષ્ટતા, ઉપાયના અભાવ અને કર્મના પુનઃ બંધનને કારણે મનુષ્યો જેના દ્વારા એ પદે જાય છે તે માર્ગ જોતા નથી.
12.204.33
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३३ ॥
વિષયોના સંસર્ગ અને શાશ્વત વિશેના સંશયને કારણે, મનથી બીજાની ઇચ્છા કરનાર પરમને પામતો નથી.
12.204.34
गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥ १२.२०४.३४ ॥
અહીં જે ગુણો તેઓ જુએ છે, તે જ બીજા લોકો ઇચ્છે છે; પણ ગુણાર્થીઓ નિર્ગુણ હોવાથી પરમની આકાંક્ષા કરતા નથી.
12.204.35
गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम् ॥ १२.२०४.३५ ॥
પરંતુ જે હલકા ગુણોથી યુક્ત છે, તે આ ગુણો કેવી રીતે જાણી શકે? અનુમાનથી જ, ગુણો અને અવયવો દ્વારા પરમ સુધી પહોંચવું જોઈએ.
12.204.36
सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥ १२.२०४.३६ ॥
અમે સૂક્ષ્મ મનથી જાણીએ છીએ; વાણીથી તે કહેવા સમર્થ નથી. મન મનથી જ ગ્રહણ થાય છે, અને દર્શન દર્શનથી.
12.204.37
ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा ।
मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३७ ॥
જ્ઞાનથી બુદ્ધિને નિર્મળ કરીને, બુદ્ધિથી તથા મનથી, અને મનથી ઇન્દ્રિયસમૂહને (વશ કરે તો) તે અક્ષરને પામે છે.
12.204.38
बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्ध ।
स्तथाऽनिराशीर्गुणतामुपैति।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना ।
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०४.३८ ॥
બુદ્ધિવિહીન, મનથી સમૃદ્ધ, આ રીતે આશારહિત થઈને તે ગુણાવસ્થાને પામે છે. અહીં લોભાયેલા લોકો પરમને ત્યજે છે, જેમ વાયુ ઇંધનમાં રહેલા અગ્નિને ત્યજે છે.
12.204.39
गुणादाने विप्रयोगे च तेषां ।
मनः सदा विद्धि परावराभ्याम्।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो ।
गुणादाने ब्रह्म शरीरमेति ॥ १२.२०४.३९ ॥
ગુણોનું ગ્રહણ અને તેમનાથી વિયોગ થવામાં, તેમના મનને સદા પરાવર (ઉચ્ચ-નીચ) વડે જાણ. આ જ વિધિથી પ્રવૃત્ત થઈને, ગુણોના ગ્રહણમાં તે બ્રહ્મનું શરીર પામે છે.
12.204.40
अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा ।
सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै ।
र्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः ॥ १२.२०४.४० ॥
અવ્યક્ત આત્મા અને અવ્યક્ત કર્મવાળો પુરુષ અંતકાળે અવ્યક્તતાને પામે છે. વધતી કે ક્ષીણ થતી એ જ ઇન્દ્રિયો વડે આ ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરીને રહે છે.
12.204.41
सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो ।
देहं प्राप्तः यञ्चभूताश्रयः स्यात्।
न सामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह ।
हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥ १२.२०४.४१ ॥
બધી ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત આ જીવ શરીર પામીને ભૂતોનો આશ્રય થઈ શકે છે. સામર્થ્યથી નહિ, કર્મથી અહીં તે પરમ અવ્યયથી વંચિત થઈને જાય છે.
12.204.42
पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ।
ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि।
परं न यातीह विलोभ्यमानो ।
यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥ १२.२०४.४२ ॥
માણસ આ પૃથ્વીનો અંત જોતો નથી. આનો પણ અંત થશે એમ જાણ. સમુદ્રમાં નાવને પવન જેમ ઝુલાવે, તેમ લોભથી વિચલિત માણસ અહીં પરમ સ્થિતિ પામતો નથી.
12.204.43
दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो ।
यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः।
तथां ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान् ।
स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२.२०४.४३ ॥
સૂર્ય પોતાનું કિરણમંડળ દૂર થતાં જેમ નિર્ગુણ બને, તેમ આ મુનિ અહીં ભેદરહિત થઈ નિર્ગુણ, અવ્યય બ્રહ્મમાં પ્રવેશે છે.
12.204.44
अनागतं सुकृतवतां परां गतिं ।
स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्।
सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं ।
निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते ॥ १२.२०४.४४ ॥
પુણ્યવાનોને હજી નહીં આવેલી પરમ ગતિ, સ્વયંભૂ, સૃષ્ટિનું મૂળ અને ભંડાર, અવ્યય, સનાતન, અમૃત અને ધ્રુવ છે. તેને નિશ્ચયથી જાણીને તે પરમ અમરત્વ પામે છે.