महाभारत · अध्याय 12.204
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.204.1
तदेव सततं मन्ये न शक्यमनुवर्णितुम् ।
यथा निदर्शनं वस्तु न शक्यमनुबोधितुम् ॥ १२.२०४.१ ॥
ते नेहमी पूर्णपणे वर्णन करता येत नाही असे मला वाटते, जसे उदाहरणाने एखादी वस्तू पूर्णपणे समजावता येत नाही.
12.204.2
यथाहि सारं जानाति न कथंचन संस्थितम् ।
परकायच्छविस्तद्वद्देहेऽयं चेतनस्तथा ॥ १२.२०४.२ ॥
जसे कोणी दुसऱ्याच्या शरीराच्या छायेत असलेले सार कोणत्याही प्रकारे जाणत नाही, तसाच देहातील हा चेतन आत्मा आहे.
12.204.3
विना कायं न सा च्छाया तां विना कायमस्त्युत ।
तद्वदेव विना नास्ति प्रकृतेरिह वर्तनम् ॥ १२.२०४.३ ॥
शरीराशिवाय ती छाया नसते आणि त्या छायेशिवाय शरीरही नसते; तसेच येथे प्रकृतीचे वर्तनही त्याशिवाय नसते.
12.204.4
इदं वै नास्ति नेदमस्ति परं विना ।
जीवात्मना त्वसौ छिन्नस्त्वेष चैव परात्मना ॥ १२.२०४.४ ॥
हे खरोखर नाही, आणि हेही नाही; पण त्याशिवाय हे परम आहे. ते जीवात्म्यापासून तुटलेले आहे, आणि हेही परमात्म्यापासून तुटलेले आहे.
12.204.5
तत्तवेति विदुः केचिदतथ्यमिति चापरे ।
उभयं मे मतं विद्वन्मुक्तिहेतौ समाहितम् ॥ १२.२०४.५ ॥
काही लोक ते तुझे आहे असे जाणतात, तर इतर ते असत्य आहे असे म्हणतात. हे विद्वान, दोन्ही मुक्तीच्या हेतूत एकत्र आहेत असे माझे मत आहे.
12.204.6
विमुक्तैश्च मृगः सोऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः ।
सर्वेषां न हि दृश्यो हि तटिद्वत्स्फुरति ह्यसौ ॥ १२.२०४.६ ॥
मुक्त झालेले लोक त्या मृगाला, इंद्रिये संयमित करणारा म्हणून, पाहतात. तो सर्वांना दिसत नाही; विजेसारखा चमकतो.
12.204.7
ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सोऽपि किं पुनः ।
विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः ॥ १२.२०४.७ ॥
तो ब्राह्मणालाही पूर्णपणे दर्शनीय आहे; मग इतरांचे काय? तो परम शुद्ध, साक्षीभूत विभावसू आहे.
12.204.8
श्रुतिरेषा ततो नित्या तस्मादेकः परो मतः ।
न प्रयोजनमुद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः ॥ १२.२०४.८ ॥
ही श्रुती नित्य आहे; म्हणून त्याला एक व परम मानले आहे. त्या महात्म्याची चेष्टा कोणत्याही प्रयोजनासाठी नसते.
12.204.9
तादृशोस्त्विति मन्तव्यस्तथा सत्यं महात्मना ।
नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत्।
तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्यस्ति तथाविधः ॥ १२.२०४.९ ॥
"तो तसाच असो" असे मानावे; महात्म्याकडून हे सत्य आहे. अनेक रूपांत स्थित होऊन, गतीच्या भेदांप्रमाणे तो सदैव भिन्न दिसतो. त्याचे भेद असे सांगितले आहेत; कारण असे भेद खरोखर आहेत.
12.204.10
एवं विद्वन्विजानीहि परमात्मानमव्ययम् ।
तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानामनुसंयुतम् ॥ १२.२०४.१० ॥
अशा प्रकारे विद्वानाने त्या अव्यय परमात्म्याला जाणावे; तो प्रत्येक गुणविशेषानुसार विविध नावांशी जोडलेला आहे.
12.204.11
सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः ।
सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम् ॥ १२.२०४.११ ॥
तो सर्वेश्वर, सर्वमय आहे; तोच सर्वांना प्रवर्तित करणारा, सर्वात्मा, सर्वशक्तिमान आणि सर्व कारणांचे कारण आहे.
12.204.12
सर्वसाधारणः सर्वैरुपास्यश्च महात्मभिः ।
वासुदेवेति विख्यातस्तं विदित्वाऽश्नुतेऽमृतम् ॥ १२.२०४.१२ ॥
तो सर्वांसाठी सामान्य आहे; महात्म्यांकडून सर्वांकडून उपासनीय आहे; "वासुदेव" या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्याला जाणून माणूस अमृतत्व प्राप्त करतो.
12.204.13
यदा ते प़ञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥ १२.२०४.१३ ॥
जेव्हा तुझ्या पाच इंद्रियांना मनासह पाच विषयांशी जोडले जाईल, तेव्हा मण्यात ओवलेल्या धाग्याप्रमाणे ते ब्रह्म तुला दिसेल.
12.204.14
तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥ १२.२०४.१४ ॥
ज्याप्रमाणे तोच धागा सोन्यात, मोत्यांत, प्रवाळांत आणि मातीच्या वस्तूंतही पुन्हा शोभतो, त्याचप्रमाणे (ते ब्रह्म सर्वत्र प्रकाशते).
12.204.15
तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥ १२.२०४.१५ ॥
तसेच गाय, घोडे, मनुष्य यांच्यात; तसेच हत्ती, हरिण आदींत; तसेच कीटक व पतंगांत, आपल्या कर्मांनी आसक्त झालेला आत्मा (वास करतो).
12.204.16
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १२.२०४.१६ ॥
हा जीव ज्या ज्या शरीराने जे जे कर्म करतो, त्या त्या शरीरानेच त्याचे ते ते फळ मिळवतो.
12.204.17
यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्माऽनुदर्शिनी ॥ १२.२०४.१७ ॥
ज्याप्रमाणे एकरस भूमी औषधींच्या उपयोगाचे अनुसरण करते, त्याचप्रमाणे कर्माला अनुसरणारी बुद्धी अंतरात्म्याला (त्यानुसार) दाखवते.
12.204.18
ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसन्धिता ।
अभिसन्धिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥ १२.२०४.१८ ॥
ज्ञानातून उत्पन्न होते ती लिप्सा; लिप्सेच्या आधी अभिसंधी; अभिसंधीच्या आधी कर्म; कर्म हेच मूळ, आणि त्यातून फळ.
12.204.19
फलं कर्मत्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥ १२.२०४.१९ ॥
फळाला कर्मस्वरूप समजावे, आणि कर्माला ज्ञेयस्वरूप. ज्ञेयाला ज्ञानस्वरूप समजावे, आणि ज्ञानाला सत् व असत् यांनी बनलेले.
12.204.20
तदेवमिष्यते ब्रह्म संख्यानाद्विनिभिद्यते ।
ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा।
क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥ १२.२०४.२० ॥
अशा प्रकारे ब्रह्म मानले जाते; गणनेने ते भिन्न मानले जाते. ज्ञाने, फळे, ज्ञेये आणि कर्मे यांच्या क्षयानंतर जे फळ असेल, ते ज्ञेयात प्रतिष्ठित ज्ञान समजावे.
12.204.21
महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः ॥ १२.२०४.२१ ॥
महान् आणि परम भूताला युक्त योगी पाहतात. गुणांच्या ठायी बुद्धी ठेवणारे अज्ञानी आत्म्यात स्थित त्याला पाहत नाहीत.
12.204.22
पृथिवीरुपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥ १२.२०४.२२ ॥
येथे पृथ्वीच्या रूपापेक्षा पाण्याचे रूप श्रेष्ठ आहे. पाण्यापेक्षा तेज मोठे; तेजापेक्षा वायू महान.
12.204.23
पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥ १२.२०४.२३ ॥
वायूपेक्षा महान आकाश; त्यापेक्षा श्रेष्ठ मन. मनापेक्षा महती बुद्धी; बुद्धीपेक्षा महान काळ मानला गेला आहे.
12.204.24
कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥ १२.२०४.२४ ॥
कालापासून तो भगवान विष्णू आहे, ज्याचे हे सर्व जग आहे. त्या देवाला आदी नाही, मध्य नाही, आणि अंतही सापडत नाही.
12.204.25
अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥ १२.२०४.२५ ॥
आदिहीन, मध्यहीन आणि अंतहीन असल्यामुळे तो अव्यय (अविनाशी) आहे. तो सर्व दुःखांच्या पलीकडे जातो, कारण दुःखच अंतयुक्त म्हटले जाते.
12.204.26
तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥ १२.२०४.२६ ॥
ते ब्रह्म परम म्हटले आहे; ते धाम हेच परम पद आहे. त्याला प्राप्त होऊन, कालाच्या क्षेत्रातून मुक्त होऊन, मोक्षाचा आश्रय घेणारे मुक्त होतात.
12.204.27
गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२०४.२७ ॥
हे सर्व गुणांमध्ये प्रकट होतात; निर्गुण असल्यामुळे तो त्यांच्या पलीकडे आहे. निवृत्ती हे लक्षण असलेला धर्म अशा प्रकारे अनंततेस योग्य ठरतो.
12.204.28
ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्याविनाशिनः ॥ १२.२०४.२८ ॥
ऋचा, यजुस् आणि साम शरीरांचा आश्रय घेतात; ते जिभेच्या टोकावर प्रवर्तित होतात. प्रयत्नाने साध्य, तरीही अविनाशी.
12.204.29
न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवन् ॥ १२.२०४.२९ ॥
अशा प्रकारे ब्रह्म शरीराच्या आश्रयाने उत्पन्न झालेले मानले जात नाही; ते ब्रह्म प्रयत्नाने साध्य नाही, आदि-मध्य असलेले नाही, आणि अंतयुक्तही नाही.
12.204.30
ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२.२०४.३० ॥
ऋचांचा आदी आहे, तसाच सामांचा आणि यजुषांचाही आदी सांगितला जातो. आदी असलेल्या वस्तूंचा अंत दिसतो, पण ब्रह्माचा आदी स्मरला जात नाही.
12.204.31
अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम् ॥ १२.२०४.३१ ॥
आदिरहित व अनंत असल्यामुळे ते अनंत व अव्यय आहे. अव्यय असल्यामुळे ते दुःखरहित आहे; आणि त्यानंतर परम स्थितीत द्वंद्वांचा अभाव असतो.
12.204.32
अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छान्त तत्पदम् ॥ १२.२०४.३२ ॥
अदृष्टपणा, उपायाचा अभाव आणि कर्माचा पुनर्बंध यामुळे मर्त्य ज्या मार्गाने त्या पदाला जातात तो मार्ग पाहत नाहीत.
12.204.33
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३३ ॥
विषयांचा संसर्ग आणि शाश्वताविषयीच्या संशयामुळे, मनाने दुसऱ्याची इच्छा करणारा परमाला प्राप्त होत नाही.
12.204.34
गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥ १२.२०४.३४ ॥
येथे जे गुण ते पाहतात, तेच इतर लोक इच्छितात; परंतु गुणार्थी निर्गुण असल्यामुळे परमाची आकांक्षा करत नाहीत.
12.204.35
गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम् ॥ १२.२०४.३५ ॥
पण जो कनिष्ठ गुणांनी युक्त आहे, तो हे गुण कसे जाणेल? अनुमानानेच, गुण व अवयवांद्वारे परमापर्यंत पोहोचले पाहिजे.
12.204.36
सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥ १२.२०४.३६ ॥
आम्ही सूक्ष्म मनाने जाणतो; वाणीने ते सांगण्यास समर्थ नाही. मन मनानेच ग्रहण होते, आणि दर्शन दर्शनानेच.
12.204.37
ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा ।
मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३७ ॥
ज्ञानाने बुद्धी निर्मल करून, बुद्धीने व तसेच मनाने, आणि मनाने इंद्रियसमूहाला (ताब्यात ठेवले तर) तो अक्षराला प्राप्त होतो.
12.204.38
बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्ध ।
स्तथाऽनिराशीर्गुणतामुपैति।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना ।
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०४.३८ ॥
बुद्धिहीन, मनाने समृद्ध, अशा प्रकारे आशारहित होऊन तो गुणावस्थेला प्राप्त होतो. येथे मोहित झालेले लोक परमाचा त्याग करतात, जसा वारा इंधनातील अग्नीचा त्याग करतो.
12.204.39
गुणादाने विप्रयोगे च तेषां ।
मनः सदा विद्धि परावराभ्याम्।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो ।
गुणादाने ब्रह्म शरीरमेति ॥ १२.२०४.३९ ॥
गुणांचे ग्रहण आणि त्यांपासून वियोग यांत, त्यांचे मन नेहमी परावर (उच्च-नीच) यांच्याद्वारे जाण. याच विधीने प्रवृत्त होऊन, गुणांच्या ग्रहणात तो ब्रह्माचे शरीर प्राप्त करतो.
12.204.40
अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा ।
सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै ।
र्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः ॥ १२.२०४.४० ॥
अव्यक्त आत्मा व अव्यक्त कर्मे असलेला पुरुष अंतकाळी अव्यक्ततेला प्राप्त होतो. वाढणाऱ्या किंवा क्षीण होणाऱ्या त्याच इंद्रियांद्वारे हा इच्छेनुसार रूप धारण करून राहतो.
12.204.41
सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो ।
देहं प्राप्तः यञ्चभूताश्रयः स्यात्।
न सामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह ।
हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥ १२.२०४.४१ ॥
सर्व इंद्रियांनी युक्त असलेला हा जीव देह प्राप्त करून भूतांचा आश्रय होऊ शकतो. सामर्थ्याने नव्हे, तर कर्माने येथे तो त्या परम अव्ययापासून वंचित होऊन जातो.
12.204.42
पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ।
ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि।
परं न यातीह विलोभ्यमानो ।
यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥ १२.२०४.४२ ॥
माणूस या पृथ्वीचा अंत पाहत नाही. हिलाही अंत होईल, हे जाण. समुद्रात नावेला वारा जसा हेलकावे देतो, तसा लोभाने विचलित झालेला माणूस येथे परम स्थिती मिळवत नाही.
12.204.43
दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो ।
यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः।
तथां ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान् ।
स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२.२०४.४३ ॥
सूर्य आपले किरणमंडल गेल्यावर जसा निर्गुण होतो, तसाच हा मुनी येथे भेदरहित होऊन निर्गुण, अविनाशी ब्रह्मात प्रवेश करतो.
12.204.44
अनागतं सुकृतवतां परां गतिं ।
स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्।
सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं ।
निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते ॥ १२.२०४.४४ ॥
पुण्यवानांना अद्याप न आलेली परम गती, स्वयंभू, सृष्टीचा उगम व कोश, अव्यय, सनातन, अमृत आणि ध्रुव आहे. ती निश्चित जाणून तो परम अमरत्व मिळवतो.