ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.204
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.204.1
तदेव सततं मन्ये न शक्यमनुवर्णितुम् ।
यथा निदर्शनं वस्तु न शक्यमनुबोधितुम् ॥ १२.२०४.१ ॥
ମୁଁ ମନେ କରେ ତାହା ସର୍ବଦା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝାଇ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.204.2
यथाहि सारं जानाति न कथंचन संस्थितम् ।
परकायच्छविस्तद्वद्देहेऽयं चेतनस्तथा ॥ १२.२०४.२ ॥
ଯେପରି କେହି ଅନ୍ୟ ଶରୀରର ଛାୟାରେ ଥିବା ସାରକୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ଏହି ଚେତନ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ।
12.204.3
विना कायं न सा च्छाया तां विना कायमस्त्युत ।
तद्वदेव विना नास्ति प्रकृतेरिह वर्तनम् ॥ १२.२०४.३ ॥
ଶରୀର ବିନା ସେ ଛାୟା ନାହିଁ, ଓ ସେ ଛାୟା ବିନା ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ବିନା ନାହିଁ।
12.204.4
इदं वै नास्ति नेदमस्ति परं विना ।
जीवात्मना त्वसौ छिन्नस्त्वेष चैव परात्मना ॥ १२.२०४.४ ॥
ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତାହା ବିନା ଏହା ପରମ। ତାହା ଜୀବାତ୍ମାରୁ ଛିନ୍ନ, ଏବଂ ଏହା ପରମାତ୍ମାରୁ ଛିନ୍ନ।
12.204.5
तत्तवेति विदुः केचिदतथ्यमिति चापरे ।
उभयं मे मतं विद्वन्मुक्तिहेतौ समाहितम् ॥ १२.२०४.५ ॥
କେହି କେହି ତାହାକୁ ତୁମର ବୋଲନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲନ୍ତି। ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ମୋ ମତ ଯେ ଉଭୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣରେ ସମାହିତ।
12.204.6
विमुक्तैश्च मृगः सोऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः ।
सर्वेषां न हि दृश्यो हि तटिद्वत्स्फुरति ह्यसौ ॥ १२.२०४.६ ॥
ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ସେହି ମୃଗକୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରିଥିବା ଭାବେ, ଦେଖନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ବିଜୁଳି ପରି ଝଲସେ।
12.204.7
ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सोऽपि किं पुनः ।
विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः ॥ १२.२०४.७ ॥
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦର୍ଶନୀୟ; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଅଣ କହିବା? ସେ ପରମ ଶୁଦ୍ଧ, ସାକ୍ଷୀଭୂତ ବିଭାବସୁ।
12.204.8
श्रुतिरेषा ततो नित्या तस्मादेकः परो मतः ।
न प्रयोजनमुद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः ॥ १२.२०४.८ ॥
ଏହି ଶ୍ରୁତି ନିତ୍ୟ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଓ ପରମ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନୁହେଁ।
12.204.9
तादृशोस्त्विति मन्तव्यस्तथा सत्यं महात्मना ।
नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत्।
तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्यस्ति तथाविधः ॥ १२.२०४.९ ॥
"ସେ ସେହିପରି ହେଉ" ଏହା ଭାବିବା ଉଚିତ; ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସତ୍ୟ। ଅନେକ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଗତିର ଭେଦ ପରି ସେ ସଦା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଭେଦ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି; କାରଣ ଏପରି ଭେଦ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି।
12.204.10
एवं विद्वन्विजानीहि परमात्मानमव्ययम् ।
तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानामनुसंयुतम् ॥ १२.२०४.१० ॥
ଏହିପରି ବିଦ୍ୱାନ ସେହି ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
12.204.11
सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः ।
सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम् ॥ १२.२०४.११ ॥
ସେ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ସର୍ବମୟ; ସେ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଉଥିବା, ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ।
12.204.12
सर्वसाधारणः सर्वैरुपास्यश्च महात्मभिः ।
वासुदेवेति विख्यातस्तं विदित्वाऽश्नुतेऽमृतम् ॥ १२.२०४.१२ ॥
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ; ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପାସ୍ୟ; "ବାସୁଦେବ" ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ। ତାଙ୍କୁ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରେ।
12.204.13
यदा ते प़ञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥ १२.२०४.१३ ॥
ଯେତେବେଳେ ତୁମ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ସହିତ ପାଞ୍ଚ ବିଷୟରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ମଣିରେ ପୋଇଥିବା ସୂତା ପରି ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ତୁମକୁ ଦେଖାଯିବ।
12.204.14
तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥ १२.२०४.१४ ॥
ଯେପରି ସେହି ସୂତା ସୁନାରେ, ମୁକ୍ତାରେ, ପ୍ରବାଳରେ ଏବଂ ମାଟିରେ ପୁଣି ଶୋଭା ପାଏ, ସେହିପରି (ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ)।
12.204.15
तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥ १२.२०४.१५ ॥
ସେହିପରି ଗାଈ, ଘୋଡା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ; ସେହିପରି ହାତୀ, ହରିଣ ଆଦିରେ; ସେହିପରି କୀଟ ଓ ପତଙ୍ଗରେ, ନିଜ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଆତ୍ମା (ରହେ)।
12.204.16
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १२.२०४.१६ ॥
ଏହି ଜୀବ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କର୍ମ କରେ, ସେହି ସେହି ଶରୀରରେ ସେହି ସେହି ଫଳ ପାଏ।
12.204.17
यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्माऽनुदर्शिनी ॥ १२.२०४.१७ ॥
ଯେପରି ଏକରସା ଭୂମି ଔଷଧିର ପ୍ରୟୋଜନକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେହିପରି କର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ (ସେହି ଅନୁସାରେ) ଦେଖାଏ।
12.204.18
ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसन्धिता ।
अभिसन्धिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥ १२.२०४.१८ ॥
ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଲିପ୍ସା; ଲିପ୍ସାର ପୂର୍ବରେ ଅଭିସନ୍ଧି; ଅଭିସନ୍ଧିର ପୂର୍ବରେ କର୍ମ; କର୍ମ ହିଁ ମୂଳ, ତହିଁରୁ ଫଳ।
12.204.19
फलं कर्मत्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥ १२.२०४.१९ ॥
ଫଳକୁ କର୍ମସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କର୍ମକୁ ଜ୍ଞେୟସ୍ୱରୂପ। ଜ୍ଞେୟକୁ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍-ଅସତ୍ ସ୍ୱରୂପ।
12.204.20
तदेवमिष्यते ब्रह्म संख्यानाद्विनिभिद्यते ।
ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा।
क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥ १२.२०४.२० ॥
ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମ ମାନାଯାଏ; ଗଣନାରୁ ତାହା ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ, ଫଳ, ଜ୍ଞେୟ ଓ କର୍ମର କ୍ଷୟାନ୍ତରେ ଯେଉଁ ଫଳ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞେୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.204.21
महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः ॥ १२.२०४.२१ ॥
ମହତ୍ ଓ ପରମ ଭୂତକୁ ଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ଗୁଣରେ ବୁଦ୍ଧି ରଖୁଥିବା ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ତାହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
12.204.22
पृथिवीरुपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥ १२.२०४.२२ ॥
ଏଠାରେ ପୃଥିବୀର ରୂପ ଅପେକ୍ଷା ଜଳର ରୂପ ମହତ୍ତର। ଜଳ ଅପେକ୍ଷା ତେଜ ମହତ୍ତର; ତେଜ ଅପେକ୍ଷା ପବନ ମହାନ।
12.204.23
पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥ १२.२०४.२३ ॥
ପବନ ଅପେକ୍ଷା ମହାନ ଆକାଶ; ତାହା ଅପେକ୍ଷା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ। ମନ ଅପେକ୍ଷା ମହତୀ ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧି ଅପେକ୍ଷା ମହାନ କାଳ ସ୍ମୃତ ।
12.204.24
कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥ १२.२०४.२४ ॥
କାଳଠାରୁ ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଯାହାର ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ। ସେ ଦେବଙ୍କର ଆଦି ନାହିଁ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଅନ୍ତ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।
12.204.25
अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥ १२.२०४.२५ ॥
ଆଦି ନଥିବାରୁ, ମଧ୍ୟ ନଥିବାରୁ ଏବଂ ଅନ୍ତ ନଥିବାରୁ ସେ ଅବ୍ୟୟ (ଅବିନାଶୀ)। ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଦୁଃଖକୁ ହିଁ ଅନ୍ତବିଶିଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ।
12.204.26
तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥ १२.२०४.२६ ॥
ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସେହି ଧାମ ହିଁ ପରମ ପଦ। ତାହାକୁ ପାଇ, କାଳର କ୍ଷେତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବାମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.204.27
गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२०४.२७ ॥
ଏଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମାନଙ୍କରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ନିର୍ଗୁଣ ହେତୁ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକର ପାରରେ ଅଛନ୍ତି। ନିବୃତ୍ତି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ ଏହିପରି ଅନନ୍ତତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.204.28
ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्याविनाशिनः ॥ १२.२०४.२८ ॥
ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ଶରୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଜିଭର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରବର୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯତ୍ନରେ ସାଧ୍ୟ, ତଥାପି ଅବିନାଶୀ।
12.204.29
न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवन् ॥ १२.२०४.२९ ॥
ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଶରୀର ଆଶ୍ରୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଯତ୍ନରେ ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଦି-ମଧ୍ୟବିଶିଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ତବିଶିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.204.30
ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२.२०४.३० ॥
ଋକ୍ଗୁଡ଼ିକର ଆଦି ଅଛି; ସେହିପରି ସାମ ଓ ଯଜୁସର ଆଦି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଆଦିବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଅନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମର ଆଦି ସ୍ମୃତ ନୁହେଁ।
12.204.31
अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम् ॥ १२.२०४.३१ ॥
ଆଦିହୀନ ଓ ଅନ୍ତହୀନ ହେବାରୁ ତାହା ଅନନ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟୟ। ଅବ୍ୟୟ ହେବାରୁ ତାହା ଦୁଃଖରହିତ; ତା'ପରେ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଅଭାବ ଥାଏ।
12.204.32
अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छान्त तत्पदम् ॥ १२.२०४.३२ ॥
ଅଦୃଷ୍ଟତା, ଉପାୟର ଅଭାବ ଓ କର୍ମର ପୁନର୍ବନ୍ଧନ ହେତୁ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ସେ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି ତାହା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
12.204.33
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३३ ॥
ବିଷୟ ସହିତ ସଂସର୍ଗ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ହେତୁ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକ ପରମକୁ ପାଏ ନାହିଁ।
12.204.34
गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥ १२.२०४.३४ ॥
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଦେଖନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ତାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଗୁଣାର୍ଥୀମାନେ ନିର୍ଗୁଣ ହେବାରୁ ପରମକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.204.35
गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम् ॥ १२.२०४.३५ ॥
ମାତ୍ର ଯେ ନିମ୍ନ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଜାଣିବ? ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ, ଗୁଣ ଓ ଅବୟବ ଦ୍ୱାରା ପରମକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ହେବ।
12.204.36
सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥ १२.२०४.३६ ॥
ଆମେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣୁ; ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ତାହା କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ। ମନ ମନ ଦ୍ୱାରାହିଁ ଗ୍ରହଣୀୟ, ଏବଂ ଦର୍ଶନ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା।
12.204.37
ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा ।
मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३७ ॥
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିର୍ମଳ କରି, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସେହିପରି ମନ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ (ବଶ କଲେ) ସେ ଅକ୍ଷରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.204.38
बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्ध ।
स्तथाऽनिराशीर्गुणतामुपैति।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना ।
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०४.३८ ॥
ବୁଦ୍ଧିହୀନ, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧ, ଏହିପରି ଆଶାରହିତ ହୋଇ ସେ ଗୁଣାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଲୋଭିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯେପରି ପବନ ଇନ୍ଧନରେ ରହିଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
12.204.39
गुणादाने विप्रयोगे च तेषां ।
मनः सदा विद्धि परावराभ्याम्।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो ।
गुणादाने ब्रह्म शरीरमेति ॥ १२.२०४.३९ ॥
ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ସର୍ବଦା ପର ଓ ଅବର ଦ୍ୱାରା ଜାଣ। ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ, ଗୁଣ ଗ୍ରହଣରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମର ଶରୀର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.204.40
अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा ।
सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै ।
र्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः ॥ १२.२०४.४० ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ କର୍ମବିଶିଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଅନ୍ତକାଳରେ ଅବ୍ୟକ୍ତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବଢ଼ୁଥିବା ବା କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବା ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରହେ।
12.204.41
सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो ।
देहं प्राप्तः यञ्चभूताश्रयः स्यात्।
न सामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह ।
हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥ १२.२०४.४१ ॥
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହି ଜୀବ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇପାରେ। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସେ ସେହି ପରମ ଅବ୍ୟୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଯାଏ।
12.204.42
पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ।
ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि।
परं न यातीह विलोभ्यमानो ।
यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥ १२.२०४.४२ ॥
ମଣିଷ ଏ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଏହାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତ ହେବ ବୋଲି ଜାଣ। ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ନାଆକୁ ପବନ ଯେମିତି ଦୋହଲାଏ, ସେମିତି ଲୋଭରେ ବିଚଳିତ ମଣିଷ ଏଠାରେ ପରମ ସ୍ଥିତି ପାଏ ନାହିଁ।
12.204.43
दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो ।
यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः।
तथां ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान् ।
स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२.२०४.४३ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣମଣ୍ଡଳ ଲୁଚିଗଲେ ଯେମିତି ନିର୍ଗୁଣ ହୁଏ, ସେମିତି ଏହି ମୁନି ଏଠାରେ ଭେଦରହିତ ହୋଇ ନିର୍ଗୁଣ ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
12.204.44
अनागतं सुकृतवतां परां गतिं ।
स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्।
सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं ।
निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते ॥ १२.२०४.४४ ॥
ପୁଣ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ଆସିଥିବା ପରମ ଗତି, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ସ ଓ ଭଣ୍ଡାର, ଅବ୍ୟୟ, ସନାତନ, ଅମୃତ ଓ ଧ୍ରୁବ। ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣି ସେ ପରମ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ।