ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.204
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.204.1
तदेव सततं मन्ये न शक्यमनुवर्णितुम् ।
यथा निदर्शनं वस्तु न शक्यमनुबोधितुम् ॥ १२.२०४.१ ॥
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
12.204.2
यथाहि सारं जानाति न कथंचन संस्थितम् ।
परकायच्छविस्तद्वद्देहेऽयं चेतनस्तथा ॥ १२.२०४.२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹੈ।
12.204.3
विना कायं न सा च्छाया तां विना कायमस्त्युत ।
तद्वदेव विना नास्ति प्रकृतेरिह वर्तनम् ॥ १२.२०४.३ ॥
ਸਰੀਰ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਛਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਛਾਇਆ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਵੀ ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.204.4
इदं वै नास्ति नेदमस्ति परं विना ।
जीवात्मना त्वसौ छिन्नस्त्वेष चैव परात्मना ॥ १२.२०४.४ ॥
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.204.5
तत्तवेति विदुः केचिदतथ्यमिति चापरे ।
उभयं मे मतं विद्वन्मुक्तिहेतौ समाहितम् ॥ १२.२०४.५ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਤੇਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਸਨੂੰ ਝੂਠ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
12.204.6
विमुक्तैश्च मृगः सोऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः ।
सर्वेषां न हि दृश्यो हि तटिद्वत्स्फुरति ह्यसौ ॥ १२.२०४.६ ॥
ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉਸ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵਜੋਂ, ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
12.204.7
ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सोऽपि किं पुनः ।
विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः ॥ १२.२०४.७ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਾਖੀਭੂਤ ਵਿਭਾਵਸੁ ਹੈ।
12.204.8
श्रुतिरेषा ततो नित्या तस्मादेकः परो मतः ।
न प्रयोजनमुद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः ॥ १२.२०४.८ ॥
ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਲੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
12.204.9
तादृशोस्त्विति मन्तव्यस्तथा सत्यं महात्मना ।
नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत्।
तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्यस्ति तथाविधः ॥ १२.२०४.९ ॥
"ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ" ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਗਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸਦਾ ਭਿੰਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਭੇਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਭੇਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।
12.204.10
एवं विद्वन्विजानीहि परमात्मानमव्ययम् ।
तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानामनुसंयुतम् ॥ १२.२०४.१० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਅਵਿਅਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਖਾਸ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.204.11
सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः ।
सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम् ॥ १२.२०४.११ ॥
ਉਹ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਬਮਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬਾਤਮਾ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
12.204.12
सर्वसाधारणः सर्वैरुपास्यश्च महात्मभिः ।
वासुदेवेति विख्यातस्तं विदित्वाऽश्नुतेऽमृतम् ॥ १२.२०४.१२ ॥
ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ; ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਸਨਾ ਯੋਗ ਹੈ; "ਵਾਸੁਦੇਵ" ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮ੍ਰਿਤਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.204.13
यदा ते प़ञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥ १२.२०४.१३ ॥
ਜਦੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਤਦ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰੋਈ ਤਾਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਸੇਗਾ।
12.204.14
तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥ १२.२०४.१४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਉਹੀ ਤਾਰ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੋਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਿਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ (ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਥਾਈਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ)।
12.204.15
तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥ १२.२०४.१५ ॥
ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ; ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਾਥੀ, ਮ੍ਰਿਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ; ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆਤਮਾ (ਵਸਦਾ ਹੈ)।
12.204.16
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १२.२०४.१६ ॥
ਇਹ ਜੀਵ ਜਿਸ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਉਹੀ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.204.17
यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्माऽनुदर्शिनी ॥ १२.२०४.१७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਰਸ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨੂੰ (ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ) ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.204.18
ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसन्धिता ।
अभिसन्धिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥ १२.२०४.१८ ॥
ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ; ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਸੰਧਿ (ਇਰਾਦਾ); ਅਭਿਸੰਧਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮ; ਕਰਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਫਲ।
12.204.19
फलं कर्मत्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥ १२.२०४.१९ ॥
ਫਲ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜ੍ਞੇਯ-ਸਰੂਪ। ਜ੍ਞੇਯ ਨੂੰ ਜ੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਸਤ-ਅਸਤ ਸਰੂਪ।
12.204.20
तदेवमिष्यते ब्रह्म संख्यानाद्विनिभिद्यते ।
ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा।
क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥ १२.२०४.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਾਂ, ਫਲਾਂ, ਜ੍ਞੇਯਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖੈ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਜ੍ਞੇਯ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.204.21
महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः ॥ १२.२०४.२१ ॥
ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭੂਤ ਨੂੰ ਯੁਕਤ ਯੋਗੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਗਿਆਨੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
12.204.22
पृथिवीरुपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥ १२.२०४.२२ ॥
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਤੇਜ ਨਾਲੋਂ ਪਵਨ ਮਹਾਨ ਹੈ।
12.204.23
पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥ १२.२०४.२३ ॥
ਪਵਨ ਨਾਲੋਂ ਮਹਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਮਹਤੀ ਬੁੱਧੀ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.204.24
कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥ १२.२०४.२४ ॥
ਕਾਲ ਤੋਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਤ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।
12.204.25
अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥ १२.२०४.२५ ॥
ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੱਧ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਵਿਅਯ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਹੀ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.204.26
तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥ १२.२०४.२६ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਧਾਮ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਕਾਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.204.27
गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२०४.२७ ॥
ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.204.28
ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्याविनाशिनः ॥ १२.२०४.२८ ॥
ਰਿਚਾਵਾਂ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।
12.204.29
न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवन् ॥ १२.२०४.२९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਧਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਆਦਿ-ਮੱਧ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.204.30
ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२.२०४.३० ॥
ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਮਾਂ ਅਤੇ ਯਜੁਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਿ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਦਿ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
12.204.31
अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम् ॥ १२.२०४.३१ ॥
ਆਦਿਹੀਣ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਵਿਅਯ ਹੈ। ਅਵਿਅਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਵੰਦਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.204.32
अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छान्त तत्पदम् ॥ १२.२०४.३२ ॥
ਅਦਿਸ਼ਟਤਾ, ਉਪਾਇ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮੁੜ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਪਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.204.33
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३३ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਾਰਨ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.204.34
गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥ १२.२०४.३४ ॥
ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.204.35
गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम् ॥ १२.२०४.३५ ॥
ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਨੀਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇਗਾ? ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.204.36
सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥ १२.२०४.३६ ॥
ਅਸੀਂ ਸੂਖਮ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਬੋਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ।
12.204.37
ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा ।
मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते ॥ १२.२०४.३७ ॥
ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ (ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੇ ਤਾਂ), ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.204.38
बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्ध ।
स्तथाऽनिराशीर्गुणतामुपैति।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना ।
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२.२०४.३८ ॥
ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੁਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
12.204.39
गुणादाने विप्रयोगे च तेषां ।
मनः सदा विद्धि परावराभ्याम्।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो ।
गुणादाने ब्रह्म शरीरमेति ॥ १२.२०४.३९ ॥
ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਰ ਅਤੇ ਅਵਰ (ਉੱਚ-ਨੀਚ) ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੋ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.204.40
अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा ।
सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै ।
र्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः ॥ १२.२०४.४० ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਅਵਿਅਕਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧਦੀਆਂ ਜਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.204.41
सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो ।
देहं प्राप्तः यञ्चभूताश्रयः स्यात्।
न सामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह ।
हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥ १२.२०४.४१ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਿਅਯ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.204.42
पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ।
ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि।
परं न यातीह विलोभ्यमानो ।
यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥ १२.२०४.४२ ॥
ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਲੋਭ ਨਾਲ ਡੋਲਿਆ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.204.43
दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो ।
यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः।
तथां ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान् ।
स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२.२०४.४३ ॥
ਸੂਰਜ ਆਪਣਾ ਕਿਰਨ-ਮੰਡਲ ਲੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ ਭੇਦਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.204.44
अनागतं सुकृतवतां परां गतिं ।
स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्।
सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं ।
निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते ॥ १२.२०४.४४ ॥
ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਨਾ ਆਈ ਹੋਈ ਪਰਮ ਗਤੀ, ਸਵੈਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਨਾਤਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।