महाभारत · अध्याय 12.206
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.206.1
पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.२०६.१ ॥
हे पितामह, महाप्राज्ञ, कमलनयन, अच्युत, सृष्टिकर्ता, अकृत, विष्णु, जो भूतों की उत्पत्ति और लय हैं।
12.206.2
नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम् ॥ १२.२०६.२ ॥
नारायण, हृषीकेश, गोविन्द, अपराजित, हे भरतश्रेष्ठ, मैं यथार्थ रूप में केशव के विषय में सुनना चाहता हूँ।
12.206.3
श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः ।
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १२.२०६.३ ॥
यह विषय मैंने जामदग्न्य राम के, देवर्षि नारद के और कृष्णद्वैपायन के कथन में सुना है।
12.206.4
असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः ।
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयन्त्यद्भुतं महत् ॥ १२.२०६.४ ॥
हे तात, असित, देवल, महातपस्वी वाल्मीकि और मार्कण्डेय गोविन्द के विषय में महान और अद्भुत कथा कहते हैं।
12.206.5
केशवस्य मया राजन्न शक्या वर्णितुं गुणाः ।
ईदृशोऽसौ हृषीकेशो वासुदेवः परात्परः ॥ १२.२०६.५ ॥
हे राजन, केशव के गुणों का वर्णन मुझसे नहीं हो सकता। ऐसे हैं वे हृषीकेश वासुदेव, जो परात्पर हैं।
12.206.6
केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः ।
पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥ १२.२०६.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, केशव भगवान, ईश्वर, प्रभु, पुरुष हैं, वे ही सब कुछ हैं, ऐसा अनेक प्रकार से सुना जाता है, वे सर्वव्यापी हैं।
12.206.7
किंतु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनि ।
महात्मनि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥ १२.२०६.७ ॥
किंतु संसार में ब्राह्मण शार्ङ्गधनुषधारी महात्मा के विषय में जो जानते हैं, हे महाबाहु युधिष्ठिर, उन्हें सुनो।
12.206.8
यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः ।
श्रुत्वा सर्वाणि गोविन्दो कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥ १२.२०६.८ ॥
हे मनुष्येन्द्र, जो पुराणों के ज्ञाता लोग कहते हैं, वह सब सुनकर मैं गोविन्द के विषय में वे बातें कहूँगा।
12.206.9
महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं च गां चान्वकल्पयत् ॥ १२.२०६.९ ॥
महाभूतों का आत्मा, महात्मा पुरुषोत्तम ने वायु, तेज, जल, आकाश और पृथ्वी की रचना की।
12.206.10
स सृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः ।
अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥ १२.२०६.१० ॥
सर्वभूतों के ईश्वर, प्रभु उस महात्मा पुरुषोत्तम ने पृथ्वी की रचना करके जल में ही अपनी शय्या बनाई।
12.206.11
सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे ।
सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत् ॥ १२.२०६.११ ॥
सर्वतेजोमय वे उस शुभ शय्या पर लेटे हुए थे, तब उन्होंने सभी भूतों के अग्रज संकर्षण का चिंतन किया।
12.206.12
आश्रयं सर्वभूतानां मनसेतीह शुश्रुम् ।
स धारयति भूतानि उभे भूतभविष्यती ॥ १२.२०६.१२ ॥
यहाँ हमने सुना है कि मन से वे सभी भूतों के आश्रय हैं; वे ही भूत-भविष्य दोनों को धारण करते हैं।
12.206.13
प्रद्युम्नमसृजत्तस्मात्सर्वतेजः प्रकाशकम् ।
अनिरुद्धस्ततो जज्ञे सर्वशक्तिर्महाद्युतिः ॥ १२.२०६.१३ ॥
उससे प्रद्युम्न को उत्पन्न किया, जो समस्त तेज को प्रकाशित करने वाला है। फिर उससे अनिरुद्ध उत्पन्न हुए, जो सर्वशक्तिमान और महान तेजस्वी हैं।
12.206.14
अप्सु व्योमगतः श्रीमान्योगनिद्रामुपेयिवान् ।
तस्मात्संजज्ञिरे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः।
लयस्थित्यन्तकर्माणस्रयस्ते सुमहौजसः ॥ १२.२०६.१४ ॥
जल में आकाश-स्थित श्रीमान् ने योगनिद्रा को प्राप्त किया। उससे देवता उत्पन्न हुए—ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर, जिनके कर्म सृष्टि, स्थिति और लय हैं; वे तीनों अत्यंत महातेजस्वी हैं।
12.206.15
ततस्तस्मिन्महाबाहौ प्रादुर्भूते महात्मनि ।
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत ॥ १२.२०६.१५ ॥
तब उस महाबाहु, महात्मा के प्रकट होने पर उनकी नाभि से सूर्य के समान दिव्य कमल उत्पन्न हुआ।
12.206.16
स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भ्राजयन्दिशः ।
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः ॥ १२.२०६.१६ ॥
वहीं उस कमल पर वह भगवान देव, दिशाओं को प्रकाशित करते हुए, ब्रह्मा के रूप में प्रकट हुए। हे तात, वे समस्त प्राणियों के पितामह हैं।
12.206.17
तस्मिन्नपि महाबाहौ प्रादुर्भूते महात्मनि ।
तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः ॥ १२.२०६.१७ ॥
उस महाबाहु महात्मा के प्रकट होने पर भी तमस् से पूर्वज 'मधु' नामक महान असुर उत्पन्न हुआ।
12.206.18
तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥ १२.२०६.१८ ॥
उस उग्र कर्म वाले, उग्र बुद्धि में स्थित, उग्र मधु को, ब्रह्मा की वृद्धि करते हुए पुरुषोत्तम ने मार डाला।
12.206.19
तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः ।
मधुसूदनमित्याहुर्ऋषभं सर्वसात्वताम् ॥ १२.२०६.१९ ॥
हे तात, उसके वध के कारण देव, दानव और मनुष्य सब उसे मधुसूदन कहते हैं, जो सभी सात्वतों में श्रेष्ठ वृषभ है।
12.206.20
ब्रह्माऽनुससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १२.२०६.२० ॥
ब्रह्मा ने मन से उत्पन्न पुत्र रचे, जिनमें दक्ष सातवें थे: मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह और क्रतु।
12.206.21
मरीचिः कश्यपं तात पुत्रमग्रजमग्रजः ।
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मवित्तमम् ॥ १२.२०६.२१ ॥
हे तात, मरीचि ने अपने ज्येष्ठ पुत्र कश्यप को उत्पन्न किया, जो मानस, तेजस्वी और ब्रह्मज्ञानियों में सर्वश्रेष्ठ था।
12.206.22
अङ्गुष्ठात्ससृजे ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् ।
सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ १२.२०६.२२ ॥
ब्रह्मा ने अपने अंगूठे से मरीचि के बड़े भाई को रचा। हे भरतश्रेष्ठ, वह दक्ष नामक प्रजापति हुआ।
12.206.23
तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत ।
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाऽभवद्दितिः ॥ १२.२०६.२३ ॥
उसके पहले दस और तीन, हे भारत, प्रजापति की पुत्रियाँ उत्पन्न हुईं; उनमें ज्येष्ठ दिति हुई।
12.206.24
सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः ।
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः ॥ १२.२०६.२४ ॥
हे तात, मारीच कश्यप, जो सभी धर्मों के विशेष ज्ञाता, पुण्यकीर्ति और महायशस्वी थे, उन सभी के पति हुए।
12.206.25
उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश ।
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥ १२.२०६.२५ ॥
महाभाग्यशाली उन्होंने उनमें से सबसे छोटी दस कन्याओं को उत्पन्न किया और धर्म के ज्ञाता प्रजापति दक्ष ने उन्हें धर्म को दे दिया।
12.206.26
धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥ १२.२०६.२६ ॥
धर्म के पुत्र वसु थे, और अमित तेजस्वी रुद्र, विश्वेदेव, साध्य तथा हे भारत, मरुत्वान् भी।
12.206.27
अपराश्च यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः ।
सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः ॥ १२.२०६.२७ ॥
और उनसे छोटी जो अन्य सत्ताईस थीं, उन सबके पति महाभाग्यशाली सोम हुए।
12.206.28
इतरास्तु व्यजायन्त गन्धवोस्तुरगान्द्विजान् ।
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानुद्भिज्जांश्च वनस्पतीन् ॥ १२.२०६.२८ ॥
और शेष (पुत्रियाँ) से गन्धर्व, घोड़े, पक्षी, गायें, किंपुरुष, मछलियाँ तथा भूमि से उगने वाले वृक्ष-वनस्पति उत्पन्न हुए।
12.206.29
आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् ।
तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः ॥ १२.२०६.२९ ॥
अदिति ने आदित्यों को, देवों में श्रेष्ठ महाबली पुत्रों को जन्म दिया; उनमें विष्णु वामन हुए, और प्रभु गोविन्द भी हुए।
12.206.30
तस्य विक्रमणाच्चापि देवानां श्रीर्व्यवर्धत ।
दानवाश्च पराभूता दैतेयाश्चासुरी प्रजा ॥ १२.२०६.३० ॥
उनके विक्रम (तीन पगों) से देवों की श्री बढ़ गई, और दानव पराजित हुए, तथा दैत्य और असुर-प्रजा भी।
12.206.31
विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः ।
दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्वानजीजनत् ॥ १२.२०६.३१ ॥
दनु ने विप्रचित्ति जिनमें प्रमुख थे, ऐसे दानवों को उत्पन्न किया, और दिति ने सभी महाबलशाली असुरों को जन्म दिया।
12.206.32
ततः ससर्ज भगवान्मृत्युं लोकभयंकरम् ।
हर्तारं सर्व भूतानां ससर्ज च जनार्दनः ॥ १२.२०६.३२ ॥
तब भगवान जनार्दन ने लोकों को भयभीत करने वाली मृत्यु को रचा, जो सभी प्राणियों का संहार करने वाली है, और उन्होंने उसे भी रचा।
12.206.33
अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः ।
पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत् ॥ १२.२०६.३३ ॥
मधुसूदन ने दिन-रात, काल, ऋतुओं के अनुसार, और पूर्वाह्न तथा अपराह्न, इन सबकी यथोचित व्यवस्था की।
12.206.34
लब्ध्वापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् ।
पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहीतां भूरितेजसा ॥ १२.२०६.३४ ॥
जल प्राप्त कर उन्होंने मेघों की रचना की, तथा स्थावर और जंगम प्राणियों को रचा; और अपने महान तेज से समस्त पृथ्वी को धारण किया, जिसे उन्होंने सृजित किया।
12.206.35
ततः कृष्णो महाभागः पुनरेव युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादेवासृजत्प्रभुः ॥ १२.२०६.३५ ॥
फिर, हे युधिष्ठिर, महाभाग कृष्ण ने, प्रभु ने, ब्राह्मणों के सौ श्रेष्ठ पुरुषों को मुख से ही उत्पन्न किया।
12.206.36
बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम् ।
पद्भ्यां शूत्रशतं चैव कशेवो भरतर्षभ ॥ १२.२०६.३६ ॥
भुजाओं से क्षत्रियों के सौ, जाँघों से वैश्यों के सौ, और पैरों से शूद्रों के सौ उत्पन्न किए; हे भरतश्रेष्ठ, कशेव।
12.206.37
स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महातपाः ।
अध्यक्षं सर्व भूतानां धातारमकरोत्स्वयम् ॥ १२.२०६.३७ ॥
इस प्रकार चार वर्णों को उत्पन्न करके उस महातपस्वी ने स्वयं समस्त प्राणियों का अध्यक्ष और धाता बनाया।
12.206.38
वेदविद्याविधातारं ब्रह्माणमतितद्युतिम् ।
भूतमातृगणाध्यक्षं विरूपाक्षं च सोऽसृजत् ॥ १२.२०६.३८ ॥
वेदविद्या के स्थापक, अत्यंत तेजस्वी ब्रह्मा को, तथा भूतमातृगणों के अध्यक्ष विरूपाक्ष को भी उन्होंने उत्पन्न किया।
12.206.39
शासितारं च पापानां पितृणां समवर्तिनम् ।
असृजत्सर्वभूतात्मा निधिपं च धनेश्वरम् ॥ १२.२०६.३९ ॥
पापियों के शासक और पितरों के समदर्शी को, तथा निधिपति धनेश्वर को भी समस्त प्राणियों की आत्मा ने रचा।
12.206.40
यादसामसृजन्नाथं वरुणं च जलेश्वरम् ।
वासवं सर्वदेवानामध्यक्षमकरोत्प्रभुः ॥ १२.२०६.४० ॥
जल के प्राणियों के स्वामी वरुण और जलेश्वर को उन्होंने उत्पन्न किया, और प्रभु ने वासव को समस्त देवताओं का अध्यक्ष बनाया।
12.206.41
यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् ।
तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम् ॥ १२.२०६.४१ ॥
जब तक मनुष्यों में शरीर धारण करने की श्रद्धा रही, तब तक वे जीवित रहे, और यम के कारण उन्हें कोई भय नहीं था।
12.206.42
न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ ।
संकल्पादेव चैतेषां गर्भः समुपपद्यते ॥ १२.२०६.४२ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, उनमें मैथुन-धर्म नहीं था; उनमें गर्भ केवल संकल्प से ही उत्पन्न होता था।
12.206.43
ततस्रेतायुगे काले संस्पर्शाज्जायते प्रजा ।
न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप ॥ १२.२०६.४३ ॥
फिर त्रेतायुग के समय स्पर्श से प्रजा उत्पन्न होती थी। हे जनाधिप, उनके लिए भी मैथुन धर्म नहीं था।
12.206.44
द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप ।
तथा कलियुगे राजन्द्वन्द्वमापेदिरे जनाः ॥ १२.२०६.४४ ॥
द्वापरयुग में हे नृप, प्रजाओं में मैथुन धर्म उत्पन्न हुआ। वैसे ही हे राजन, कलियुग में लोग द्वन्द्व को प्राप्त हुए।
12.206.45
एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च तथोच्यते ।
निरपेक्षांश्च कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२०६.४५ ॥
यह भूतपति, हे तात, और अपने अध्यक्ष के रूप में भी ऐसा कहा जाता है। हे कौन्तेय, निरपेक्ष लोगों का वर्णन मैं करूँगा, उसे सुनो।
12.206.46
दक्षिणापथजन्मानः सर्वे करभृतस्तव ।
आन्ध्राः पुलिन्दाः शवराश्चूचुपा मद्रकैः सह ॥ १२.२०६.४६ ॥
दक्षिणापथ में जन्मे सभी तुम्हारे कर देने वाले हैं: आंध्र, पुलिन्द, शबर, और मद्रकों के साथ चूचुप।
12.206.47
उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि ।
ये तु काम्भोजगान्धाराः किराता बर्वरैः सह ॥ १२.२०६.४७ ॥
उत्तरापथ में जन्मे लोगों का भी मैं वर्णन करूँगा: कम्बोज, गान्धार, किरात, और बर्बरों के साथ।
12.206.48
एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
बकश्वपाकगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥ १२.२०६.४८ ॥
ये पापकर्मी, हे तात, इस पृथ्वी पर विचरते हैं; हे नराधिप, वे बकों, श्वपाकों और गिद्धों के समान स्वभाव वाले हैं।
12.206.49
नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
त्रेताप्रभुति वर्धन्ते ते जना भरतर्षभ ॥ १२.२०६.४९ ॥
हे तात, ये (दुष्ट) कृतयुग में इस पृथ्वी पर विचरण नहीं करते थे; हे भरतश्रेष्ठ, वे लोग त्रेता से लेकर बढ़ते गए।
12.206.50
ततस्तस्मिन्महाघोरे संन्ध्याकाले युगान्तिके ।
राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतम् ॥ १२.२०६.५० ॥
फिर उस अत्यंत भयंकर, युगांत की संध्या-बेला में राजा एक-दूसरे से भिड़ गए।
12.206.51
ऐन्द्रं रूपं समास्थाय ह्यसुरेभ्यो चरन्महीम् ।
स एव भगवान्देवो वेदित्वं च गता मही ॥ १२.२०६.५१ ॥
इंद्र का रूप धारण करके वे असुरों से (भयभीत होकर) पृथ्वी पर विचरण करते रहे; वही भगवान देव (विष्णु) थे, और पृथ्वी उन्हें जानने को प्राप्त हुई।
12.206.52
एवंभूते सृष्टिर्नारसिंहादयः क्रमात् ।
प्रादुर्भावाः स्मृता विष्णोर्जगतीरक्षणाय वै ॥ १२.२०६.५२ ॥
इस प्रकार सृष्टि में नरसिंह आदि (अवतार) क्रम से विष्णु के प्रादुर्भाव स्मरण किए गए हैं, निश्चय ही जगत की रक्षा के लिए।
12.206.53
एष कृष्णो महायोगी तत्तत्कार्यानुरूपणम् ।
हिरण्यकशिपुं दैत्यं हिरण्याक्षं तथैव च ॥ १२.२०६.५३ ॥
यह महायोगी कृष्ण (विष्णु) उस-उस कार्य के अनुरूप (रूप धारण करते हैं) — हिरण्यकशिपु दैत्य और हिरण्याक्ष को भी (उन्होंने ही मारा)।
12.206.54
रावणं च महादैत्यं हत्वासौ पुरुषोत्तमः ।
भूमेर्दुःखोपनाशार्थं ब्रह्मशक्रादिभिः स्तुतः ॥ १२.२०६.५४ ॥
महादैत्य रावण को भी मारकर वह पुरुषोत्तम, पृथ्वी के दुःख को दूर करने के लिए, ब्रह्मा, इंद्र आदि के द्वारा स्तुत हुए।
12.206.55
आत्मनोऽङ्गान्महातेजा उद्वबर्ह जनार्दनः ।
सितकृष्णौ महाराज केशौ हरिरुदारधीः ॥ १२.२०६.५५ ॥
अपने अंगों से महातेजस्वी जनार्दन ने श्वेत और कृष्ण दो केश उखाड़े, हे महाराज; वह उदारबुद्धि हरि थे।
12.206.56
वसुदेवस्य देवक्यामेष जात इहोत्तमः ।
देहवानिह विश्वात्मा संबन्धी ते जनार्दनः ॥ १२.२०६.५६ ॥
वसुदेव के द्वारा देवकी में यह उत्तम पुरुष यहाँ जन्मे; विश्वात्मा जनार्दन यहाँ देहधारी होकर आपके संबंधी हैं।
12.206.57
आविर्वभूव योगीन्द्रो मनोतीतो जगत्पतिः ।
अचिन्त्यः पुरुषव्याघ्र नैव केवलमानुषः ॥ १२.२०६.५७ ॥
योगेश्वर, मन से परे, जगत्पति प्रकट हुए; हे पुरुषव्याघ्र, वह अचिन्त्य हैं, केवल मनुष्य नहीं हैं।
12.206.58
अव्यक्तादिविशेषान्तं परिमाणार्थसंयुतम् ।
क्रीडा हरेरिदं सर्वं क्षरमित्येव धार्यताम् ॥ १२.२०६.५८ ॥
अव्यक्त से लेकर विशेष तक का सब कुछ, माप और प्रयोजन से युक्त, हरि की क्रीड़ा है; इसे नश्वर ही समझना चाहिए।
12.206.59
अक्षरं तत्परं नित्यं वैरूप्यं जगतो हरेः ।
तद्विद्धि रूपमतुलममृतत्वं भवज्जितम् ॥ १२.२०६.५९ ॥
वह अक्षर, परम, नित्य है; जगत का वैरूप्य हरि का है; उसे ही अतुल रूप जानो, जो अमृतत्व है और तुम्हारे द्वारा जीता गया है।
12.206.60
तदेव कृष्णो दाशार्हः श्रीमाञ्श्रीवत्सलक्षणः ।
न भूतसृष्टिसंस्थानं देहोऽस्य परमात्मनः ॥ १२.२०६.६० ॥
वही कृष्ण दाशार्ह, श्रीमान्, श्रीवत्स चिह्न वाले हैं; यह परमात्मा का देह भूतसृष्टि की व्यवस्था नहीं है।
12.206.61
देहवानिह यो विष्णुरसौ मायामयो हरिः ।
आत्मनो लोकरक्षार्थं ध्याहि नित्यं सनातनम् ॥ १२.२०६.६१ ॥
जो विष्णु यहाँ देहधारी हैं, वे माया से निर्मित हरि हैं। अपने लोक-रक्षण के लिए उन सनातन का नित्य ध्यान करो।
12.206.62
अङ्गानि चतुरे वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः ।
इतिहासपुराणानि धर्माः स्वायंभुवादयः ॥ १२.२०६.६२ ॥
चारों वेद और उनके अंग, मीमांसा, न्याय का विस्तार, इतिहास-पुराण तथा स्वायंभुव आदि धर्म-शास्त्र।
12.206.63
य एनं प्रतिवर्तन्ते वेदान्तानि च सर्वशः ।
भक्तिहीना न तैर्यान्ति नित्यमेनं कथंचन ॥ १२.२०६.६३ ॥
जो लोग उनकी ओर मुड़ते हैं, और वेदांत-ग्रंथों द्वारा भी सर्वथा, पर भक्ति से रहित हैं, वे किसी भी प्रकार उन तक नहीं पहुँचते।
12.206.64
सर्वभूतेषु भूतात्मा तत्तद्बुद्धिं समास्थितः ।
तस्माद्बुद्धस्त्वमेवैनं ध्याहि नित्यमतन्द्रितः ॥ १२.२०६.६४ ॥
सब प्राणियों में भूतात्मा हैं, जो प्रत्येक की बुद्धि में स्थित हैं। इसलिए तुम, जागरूक होकर, उन्हीं का नित्य अविचल ध्यान करो।
12.206.65
एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः ।
एवं देवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥ १२.२०६.६५ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, महात्मा का यह प्राकट्य इसी प्रकार है। सब लोकों को देखने वाले देवर्षि नारद ने ऐसा ही कहा था।
12.206.66
नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप ।
शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ ॥ १२.२०६.६६ ॥
हे नराधिप, नारद ने भी फिर कृष्ण को परम माना। हे महाबाहो, हे भरतश्रेष्ठ, उनकी शाश्वतता को यथार्थ रूप में स्वीकार किया।
12.206.67
एवमेव महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः ।
अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥ १२.२०६.६७ ॥
इसी प्रकार महाबाहु केशव, जिनका पराक्रम सत्य है, अचिन्त्य और कमलनयन हैं; वे केवल मनुष्य नहीं हैं।
12.206.68
एवंविधोऽसौ पुरुषः को वैनं वेत्ति सर्वदा ।
एतत्ते कथितं राजन्भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १२.२०६.६८ ॥
ऐसे स्वभाव वाले इस पुरुष को कौन सदा जान सकता है? हे राजन्, यह मैंने तुम्हें कह दिया; अब और क्या सुनना चाहते हो?