Mahābhārata · Adhyāya 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
Querido padre, oh Bhārata, dime el yoga supremo de la liberación. Mejor de los oradores, deseo conocerlo en verdad.
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
Otra vez, para firmeza en la verdadera naturaleza del conocimiento, te digo: háblame de aquello que es inconcebible y se llama Vāsudeva, pues tú eres el mejor de los buenos.
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
Aquí también recitan esta antigua historia, el diálogo de un discípulo con su maestro, relacionado con la liberación.
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
Cierto brahmán, un maestro sentado, el mejor de los sabios, una masa de esplendor, de gran alma, veraz en su voto, dueño de sus sentidos.
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
El discípulo, muy inteligente, buscando el bien supremo, bien concentrado, tomó los pies de su maestro, se puso de pie con las manos juntas y habló.
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
Si estás complacido con mi servicio, venerable, tengo una gran duda que deberías explicarme. ¿De dónde soy yo, y de dónde eres tú? Dime rectamente aquella verdad suprema.
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
¿Cómo, oh mejor de los dvijas, entre todos los seres que son iguales, el declive y el auge, rectamente conducidos, se invierten y regresan al revés?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
Toda afirmación que hay en los Vedas, y lo que es mundano y omnipresente, oh sabio, tú eres digno de explicar toda esta verdad diferente.
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
Escucha, oh discípulo, oh gran sabio. Este es el secreto supremo de Brahman, el sí mismo interior de todos los seres y el tesoro de las escrituras.
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
Vāsudeva es todo esto; él es la dicha del Brahman del universo. La verdad, la generosidad, la austeridad, el sacrificio, la paciencia, el dominio de sí y la rectitud también son él.
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
La Persona eterna Viṣṇu, a quien conocen los conocedores del Veda, creador y disolvedor de la creación, el Brahman no manifestado y eterno.
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
Ese es aquel Brahman. Escúchame narrar esta leyenda de la estirpe de los Vṛṣṇi, que deben recitar los brahmanes a los brahmanes y los kṣatriyas a los reyes, y que se narra extensamente.
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
Un vaiśya debe ser instruido por vaiśyas, y un śūdra magnánimo por śūdras — la grandeza del dios de los dioses, Viṣṇu de esplendor sin límites.
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
Eres digno, oh descendiente de Vṛṣṇi, de la enseñanza espiritual suprema y auspiciosa.
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
Aquello que es imperecedero, supremo, eterno, sin marca ni forma, y sin mancha — eso es nirvāṇa, lo inmortal, el estado supremo y glorioso de Viṣṇu.
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
En el mundo del devenir está el principio primordial (pradāna), dividido con distinciones, que produce las cualidades; él nunca se apega a él — este es el otro Puruṣa.
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
El principio primordial eterno, regido por el Puruṣa, es Brahman y la causa; en forma de tiempo, es puesto en movimiento por Viṣṇu, el poderoso generador.
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
Agitado, crea a los seres múltiples parte por parte; habiendo visto la supremacía del Puruṣa supremo, actúa como testigo. Entrando en él según convenga, es indiviso y, sin embargo, lleva marcas distintas.
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
La rueda del tiempo, sin principio ni fin, cuyo rasgo propio es el ser y el no ser, gira como una rueda entre todos los seres de los tres mundos.
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
Ese Brahman imperecedero, no manifestado, inmortal y eterno — oh tú, el mejor de los hombres, lo llaman Keśava, el toro entre los hombres.
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
Ese imperecedero es impensable, y sin embargo se ve en forma dividida. Mira: lo que se llama tiempo no es constantemente caliente ni excesivamente frío.
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
Estas cualidades no están en él; por eso avanza así. Ya ha llegado esta estación fría, y el verano llega de la misma manera.
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
Todos los seres hablarán de estos mirando hacia la salida del sol. Vienen y se van; ese tiempo es un montón de cualidades.
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
Quien permanece en la prakṛti y está unido al tiempo no se entrega siempre al disfrute de las cualidades; quien es hábil en el conocimiento de la verdad permanece desapegado. La prakṛti suprema, presidida por el puruṣa, siempre se origina.
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
El Inmutable crea con su mente a los Pitṛs, los dioses, los sabios, los Yakṣas, los Rākṣasas, los Nāgas, los Asuras y los hombres.
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
Del mismo modo, los Vedas, los tratados y los deberes eternos del mundo, al disolverse en la naturaleza primordial en el pralaya, son creados de nuevo al comienzo de una edad.
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
Así como en las estaciones las señales de cada estación aparecen por turno en diversas formas, así también los estados del ser aparecen al comienzo de las edades.
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
Entonces, lo que está destinado a ocurrir en cada momento, al comienzo de las edades, por la unión con el tiempo, surge ese mismo conocimiento, nacido del orden de la vida del mundo.
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
Esta śruti ha sido declarada, en forma de causa, para ese mismo fin; por la ausencia de la regla de recitación, los Vedas también quedan ocultos.
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
Al final de una edad los seres se disuelven, y también los diversos tratados; aun cuando todas las criaturas son destruidas, se recuerdan por la eternidad del alma individual, y en otro estado de huevo existen siempre.
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
Al final de la edad, los Vedas y las historias yacían ocultos; los grandes sabios los obtuvieron antaño mediante la austeridad, cuando el Autoexistente les concedió permiso.
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
Por mandato de Brahmā, los brahmanes que dirigen el orden de los mundos: el bienaventurado Brahmā, conocedor de los Vedas, enseñó los miembros del Veda; Bṛhaspati también; y el Bhārgava enseñó la ciencia de la política para el bien del mundo.
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
Nārada conoció el arte de Gandharva (la música); Bharadvāja, la ciencia del arco; Garga, las hazañas de los sabios divinos; Kṛṣṇātreya, el arte de curar.
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
Gautama conoció a fondo y en verdad el sistema de la lógica; el Dvaipāyana, conocedor de los Vedas y de Brahman, el omnipresente, dominó el Vedānta y el yoga de la acción; y Bhṛgu de nuevo tomó la ciencia de las artes.
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
Muchos sistemas de lógica han sido expuestos por esos disputadores; lo que ha sido dicho por la razón, la escritura y la buena conducta es lo que se sigue.
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
Ese Brahman supremo sin principio no lo conocen ni los dioses ni los sabios; sólo uno lo conoce: el bienaventurado Dhātā, Nārāyaṇa, el Señor.
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
De Nārāyaṇa recibieron los grupos de sabios, los principales dioses y demonios, los reyes sabios y los conocedores de los purāṇas el supremo remedio contra el sufrimiento. Te contaré lo que recibí del sabio Dvaipāyana.
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
Cuando la Naturaleza (prakṛti) engendra los estados regidos por el Puruṣa, entonces este mundo, unido a sus causas, gira como antes.
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
Así como de una lámpara se encienden miles de otras lámparas, así nace la Naturaleza, y por su infinitud no disminuye.
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
El intelecto, nacido de la acción no manifestada, engendra el sentido del 'yo'; del sentido del 'yo' surge el espacio, y del espacio nace el aire.
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
Del aire surgió el fuego, luego el agua, y del agua emergió la tierra. Estas ocho son las naturalezas raíz, y sobre ellas se sostiene este mundo.
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
De estos proceden los cinco órganos del conocimiento, los cinco órganos de acción, los cinco objetos de los sentidos y el uno; y entre las modificaciones, la decimosexta es la mente.
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
El oído, la piel, los dos ojos, la lengua y el olfato son los órganos del conocimiento. Los dos pies, el ano, el órgano genital, las dos manos y el habla son también los órganos de la acción.
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
El sonido, el tacto, la forma, el sabor y el olor son los objetos. Lo que debe conocerse es el citta omnipresente, y la mente es lo que penetra todos ellos.
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
Estos son llamados los objetos de los sentidos cognitivos, las fuentes de los diez contactos; y en la unión de los estados existente y no existente, se le llama mente.
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
El intelecto tiene la cualidad de la determinación; el sentido del yo es la vanidad. En la unión con el cuerpo no es la semilla, porque pone en marcha la semilla de la acción.
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
En el conocimiento del sabor es la lengua, y en el habla es la propia frase. Unida a diversos sentidos y tejida con todos ellos, la mente es igualmente así.
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
Estos dieciséis deben conocerse como deidades, según sus divisiones. Veneran al agente del conocimiento que reside en los cuerpos.
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
Aquí la lengua tiene la cualidad de Soma; el olor es la cualidad de la tierra. Los oídos tienen el sonido como cualidad, y el ojo es la cualidad del fuego. El tacto es la cualidad del aire; esto debe saberse siempre, en todos los seres.
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
Se dice que la mente tiene la cualidad de sattva, y sattva también nace de lo no manifestado. Por eso el sabio debe comprender lo que reside como el ser de todos los seres.
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
Estos estados sostienen todo el mundo, tanto lo móvil como lo inmóvil. Tomando refugio en el dios libre de pasión, a quien llaman la morada suprema.
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
Esta ciudad sagrada de nueve puertas está dotada de estos estados. Penetrándola, el gran ser reposa; por eso se le llama puruṣa.
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
Sin vejez e inmortal, poseedor de la enseñanza de lo manifiesto y lo no manifiesto, omnipresente, dotado de cualidades, sutil, sostén de las cualidades de todos los seres.
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
Como una lámpara cuya naturaleza es la luz, sea pequeña o grande, así debe conocerse al puruṣa en todos los seres como el ser cuya naturaleza es el conocimiento.
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
El oído hace percibir lo que ha de conocerse; él oye, él ve. Este cuerpo es su instrumento, y él es el agente de todas las acciones.
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
Como el fuego oculto en la madera no se ve aunque la madera se parta, así el ātman que habita en el cuerpo no se ve sin el yoga.
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
Como el fuego aparece al frotar la madera con cierta técnica, así el ātman que habita el cuerpo se ve aquí solo por medio del yoga.
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
Como las aguas se unen y fluyen en los ríos, y como los rayos del sol se extienden y avanzan, así pasan los cuerpos de los seres encarnados.
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
Como en el estado de sueño el ātman, unido a los cinco sentidos, abandona el cuerpo y se va, así se percibe el ātman.
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
Todo está penetrado por la acción y surge solo de la acción. Por la propia acción, la fuerza más poderosa, el ser humano es conducido a otro lugar.
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
Así como el ser encarnado, tras abandonar un cuerpo, obtiene otro, así te explicaré la multitud de seres nacidos de sus propias acciones.