ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਭਾਰਤ! ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਪਰਮ ਯੋਗ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
ਫਿਰ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੋਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਸੰਵਾਦ।
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਆਚਾਰੀਆ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਮਹਾਤਮਾ, ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਣ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ।
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ਿਸ਼, ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗਰ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
ਜੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਭਗਵਨ੍, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਸ਼ਯ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ? ਉਹ ਪਰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼ੇਸ਼ਟ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਜੋ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਕਸ਼ਯ ਅਤੇ ਉਦਯ ਕਿਵੇਂ ਉਲਟੇ ਹੋ ਕੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲੌਕਿਕ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਸ ਅਨਯਥਾ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਭ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਹੋ।
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
ਸੁਣ, ਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਮਹਾ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ! ਇਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਗੁਹਿਆ ਹੈ; ਸਰਬ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਦਾ ਜੋ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਇਹੀ ਹੈ।
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੁਖ ਉਹੀ ਹੈ। ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਯੱਗ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ, ਦਮ ਅਤੇ ਆਰਜਵ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ।
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
ਵੇਦ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਣੂ; ਸਰਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ।
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
ਉਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਨੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਾਉਣ ਯੋਗ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਮਹਾਮਨਾ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ।
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
ਹੇ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ, ਤੂੰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਉੱਤਮ ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈਂ।
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
ਜੋ ਅਚੁਤ, ਪਰਮ, ਨਿੱਤ, ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
ਭਵ ਵਿੱਚ ਭੇਦਾਂ ਸਹਿਤ ਵੰਡਿਆ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਇਹੀ ਦੂਜਾ ਪੁਰਖ ਹੈ।
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੁਆਰਾ (ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
ਖੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਾਨਾ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇ-ਹਿੱਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਸ਼ੋਤਮਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਖੀ ਬਣ ਕੇ (ਪੁਰਖ) ਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਯਥਾਯੋਗ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਭਿੰਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਭਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਲਚੱਕਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ, ਅਵਿਅਕਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ — ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕੇਸ਼ਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਹੈ।
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ ਅਚਿੰਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵੇਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾ ਗਰਮ ਹੈ ਨਾ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ।
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਆਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਖਣਗੇ। ਇਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ।
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਵਿਅਯ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰਚਦਾ ਹੈ।
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹੈ।
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਜਦੋਂ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
ਇਹ ਸ਼ਰੂਤੀ ਉਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਾਰਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਾਠ ਵਿਧੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿੱਤਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਅੰਡ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਸਵੈਂਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ — ਵੇਦਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
ਗੰਧਰਵ (ਸੰਗੀਤ) ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਾਣਿਆ, ਧਨੁਰਵਿੱਦਿਆ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਦੇਵਰਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਗਰਗ ਨੇ, ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਜਾਣੀ।
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
ਨਿਆਏ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ; ਵੇਦਜ੍ਞ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਞ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਮਯੋਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਸ਼ਿਲਪਸ਼ਾਸਤਰ।
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
ਨਿਆਏ-ਤੰਤਰ ਅਨੇਕ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹਿਸੀਆਂ ਨੇ ਕਹੇ ਹਨ; ਹੇਤੂ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
ਉਸ ਅਨਾਦਿ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ; ਇਕੱਲਾ ਉਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ — ਭਗਵਾਨ ਧਾਤਾ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ।
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਗਣ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਵੇਤਾ ਪਰਮ ਦੁੱਖ-ਔਸ਼ਧ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਦਵੈਪਾਇਨ ਤੋਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਬਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਅਨੰਤਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਬੁੱਧੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਤੇਜ, ਫਿਰ ਜਲ, ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਹ ਅੱਠ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਇੱਕ; ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਮਨ ਹੈ।
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਘ੍ਰਾਣ—ਇਹ ਗਿਆਨੇਂਦਰੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਉਪਸਥ, ਦੋ ਹੱਥ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ ਹਨ।
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਆਪਕ ਚਿੱਤ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਿਆ ਮਨ ਹੈ।
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
ਗਿਆਨੇਂਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਦਸ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਸੋਤ। ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
ਨਿਸਚੇ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕਰਮ-ਬੀਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ।
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
ਰਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਭ ਹੈ; ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਵਾਕ ਵੀ ਉਹੀ। ਅਨੇਕ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸਭ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਮਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
ਇਹਨਾਂ ਸੋਲਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਰਤਾ ਜੋ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
ਉੱਥੇ ਜੀਭ ਸੋਮ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਗੰਧ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਕੰਨ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਅਗਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਸਪਰਸ਼ ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
ਮਨ ਨੂੰ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਵੀ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਇਸੇ ਲਈ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
ਇਹ ਭਾਵ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਮਰ, ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ, ਵਿਆਪਕ, ਗੁਣ ਸਹਿਤ, ਸੂਖਮ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ।
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
ਸ੍ਰੋਤ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ ਉਸਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਛਿਪੀ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਪਾੜਨ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਆਤਮਾ ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਮਥਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਕੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਬਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਇੱਕ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।