ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
ହେ ତାତ, ଭରତ! ମୋକ୍ଷର ପରମ ଯୋଗ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତାହା ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
ପୁନର୍ବାର, ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟଭାବରେ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି। ଯାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ବାସୁଦେବ ନାମଧାରୀ, ସେ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ସତ୍ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ମୋକ୍ଷ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସେହି ସଂବାଦ।
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବସିଥିବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଜର ରାଶି, ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
ପରମ ମେଧାବୀ ଶିଷ୍ୟ, ଶ୍ରେୟର ଅଭିଳାଷୀ, ଭଲଭାବରେ ସମାହିତ, ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣ ଧରି, କରଯୋଡ଼ି ଠିଆ ହୋଇ କହିଲା।
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
ମୋ ଉପାସନାରେ ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଭଗବନ୍, ତେବେ ମୋର ଏକ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ତାହା ବୁଝାଇବା ଆପଣଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା। ମୁଁ କେଉଁଠୁ, ଆପଣ କେଉଁଠୁ? ସେ ପରମକୁ ଭଲଭାବରେ କୁହନ୍ତୁ।
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଚାଲୁଥିବା କ୍ଷୟ ଓ ଉଦୟ କିପରି ବିପରୀତ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
ବେଦରେ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ ଅଛି ଏବଂ ଯାହା ଲୌକିକ ଓ ବ୍ୟାପକ, ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଏହି ଅନ୍ୟଥା ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
ଶୁଣ, ହେ ଶିଷ୍ୟ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଏହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମଗୁହ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଏବଂ ଆଗମଗୁଡ଼ିକର ଯେଉଁ ଧନ, ତାହା ଏହାହିଁ।
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
ବାସୁଦେବ ହିଁ ଏ ସମସ୍ତ; ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମର ସୁଖ ସେ। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ତିତିକ୍ଷା, ଦମ ଏବଂ ଆର୍ଜବ ମଧ୍ୟ ସେ।
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ସେ ସନାତନ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କର୍ତ୍ତା; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ।
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
ତାହା ହିଁ ସେ ବ୍ରହ୍ମ; ବୃଷ୍ଣି ବଂଶର ଏହି ଇତିହାସ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ରାଜନ୍ୟକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଶୁଣାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଏହା ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
ବୈଶ୍ୟ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମହାମନା ଶୂଦ୍ର ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଣାଯିବା ଉଚିତ — ଅମିତତେଜା ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ।
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ, ତୁମେ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଉତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ଯୋଗ୍ୟ।
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
ଯାହା ଅଚ୍ୟୁତ, ପରମ, ନିତ୍ୟ, ଲିଙ୍ଗହୀନ ଓ ନିର୍ମଳ — ତାହା ନିର୍ବାଣ, ଅମୃତ, ଶ୍ରୀମାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ।
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
ଭବରେ ଭେଦ ସହିତ ବିଭକ୍ତ, ଗୁଣ ଉତ୍ପାଦକ ପ୍ରଧାନ ଅଛି; ତାହାରେ ସେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ — ଏ ହିଁ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ।
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ ଓ କାରଣ; କାଳସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରଭବିଷ୍ଣୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ଚାଳିତ ହୁଏ)।
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ତାହା ନାନା ଭୂତକୁ ଭାଗ ଭାଗରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ପୁରୁଷୋତ୍ତମତ୍ୱ ଦେଖି ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ (ପୁରୁଷ) ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ; ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଅଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ।
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
ଆଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ, ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଯାହାର ନିଜ ଲକ୍ଷଣ, ସେହି କାଳଚକ୍ର ତ୍ରିଲୋକର ସର୍ବଭୂତରେ ଚକ୍ରପରି ଘୂରେ।
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
ଯାହା ଅକ୍ଷର, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅମୃତ, ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ — ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାକୁ ଲୋକେ କେଶବ କହନ୍ତି, ଯିଏ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ।
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
ସେହି ଅକ୍ଷର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; ତଥାପି ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦେଖ, କାଳ ନାମରେ ଯାହା ଅଭିହିତ, ତାହା ସର୍ବଦା ଉଷ୍ଣ ନୁହେଁ, ଅତି ଶୀତଳ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
ତାହାରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତାହା ସେହିପରି ଚାଲେ। ଏହି ଶୀତକାଳ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି, ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆସେ।
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବେ। ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଫେରନ୍ତି; ସେହି କାଳ ଗୁଣରାଶି।
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
ପ୍ରକୃତିରେ ସ୍ଥିତ ଓ କାଳଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ଗୁଣଭୋଗରେ ରତ ନୁହେଁ; ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ବିରକ୍ତ ରହେ। ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତ ପରା ପ୍ରକୃତି ସର୍ବଦା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
ପିତୃ, ଦେବତା, ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅବ୍ୟୟ ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
ସେହିପରି ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକଧର୍ମ ପ୍ରଳୟରେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଯୁଗାଦିରେ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
ଯେପରି ଋତୁମାନଙ୍କରେ ଋତୁଲକ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ନାନା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଯୁଗାଦିରେ ଭାବସମୂହ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
ତାପରେ କାଳଯୋଗରୁ ଯୁଗାଦିରେ ଯାହା ଯେବେ ହେବାର ଥାଏ, ଲୋକଯାତ୍ରା ବିଧାନରୁ ଜାତ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ।
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
ଏହି ଶ୍ରୁତି ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାରଣରୂପେ କଥିତ; ଆମ୍ନାୟ ବିଧାନ ନ ଥିଲେ ବେଦ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୁଏ।
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
ଯୁଗାନ୍ତରେ ଭୂତସମୂହ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ବିବିଧ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବାତ୍ମାର ନିତ୍ୟତାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମୃତ ରହେ; ଅନ୍ୟ ଅଣ୍ଡଭାବରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ।
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
ଯୁଗାନ୍ତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ବେଦ ଓ ଇତିହାସକୁ ମହର୍ଷିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତପସ୍ୟାରେ ପାଇଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ।
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଚଳାଉଥିବା ବିପ୍ରଗଣ — ବେଦଜ୍ଞ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ବେଦାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି ବେଦାଙ୍ଗ ଏବଂ ଭାର୍ଗବ ଜଗତ୍ର ହିତ ପାଇଁ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର କହିଥିଲେ।
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
ଗାନ୍ଧର୍ବ (ସଙ୍ଗୀତ) ନାରଦ ଜାଣିଲେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦେବର୍ଷିଚରିତ ଗର୍ଗ, ଓ ଚିକିତ୍ସା କୃଷ୍ଣାତ୍ରେୟ ଜାଣିଲେ।
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
ନ୍ୟାୟଶାସ୍ତ୍ର ଗୌତମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣିଲେ; ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ବେଦାନ୍ତ ଓ କର୍ମଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଓ ପୁଣି ଭୃଗୁ ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର।
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
ନ୍ୟାୟତନ୍ତ୍ର ଅନେକ; ସେହି ବାଦୀମାନେ ତାହା କହିଛନ୍ତି; ହେତୁ, ଆଗମ ଓ ସଦାଚାରରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି ତାହା ହିଁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ।
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
ସେହି ଅନାଦି ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଜଣେ ମାତ୍ର ତାହା ଜାଣନ୍ତି — ଭଗବାନ ଧାତା ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ।
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
ନାରାୟଣଙ୍କଠାରୁ ଋଷିଗଣ, ପ୍ରମୁଖ ଦେବାସୁରମାନେ, ରାଜର୍ଷି ଓ ପୁରାଣଜ୍ଞମାନେ ପରମ ଦୁଃଖୌଷଧ ପାଇଥିଲେ। ଋଷି ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ଯାହା ପାଇଛି ତାହା ତୁମକୁ କହିବି।
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତ ଭାବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି ଜନ୍ମ ଦେଲେ, କାରଣଯୁକ୍ତ ଏହି ଜଗତ ପୂର୍ବପରି ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ଯେପରି ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ଦୀପ ଜଳେ, ସେପରି ପ୍ରକୃତି ଜନ୍ମ ନିଏ; ଅନନ୍ତତା ହେତୁ ତାହା କ୍ଷୟ ପାଏ ନାହିଁ।
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ କର୍ମରୁ ଜାତ ବୁଦ୍ଧି ଅହଂକାରକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ; ଅହଂକାରରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
ବାୟୁରୁ ତେଜ, ତା'ପରେ ଜଳ, ଜଳରୁ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ। ଏହି ଆଠଟି ମୂଳ ପ୍ରକୃତି; ଏଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଏହି ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ।
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
ଏଥିରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚଟି ବିଷୟ ଓ ଏକ; ବିକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷୋଡ଼ଶ ହେଉଛି ମନ।
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଦୁଇ ଆଖି, ଜିହ୍ବା, ଘ୍ରାଣ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଦୁଇ ପାଦ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ଦୁଇ ହାତ ଏବଂ ବାକ୍—ଏଗୁଡ଼ିକ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଏବଂ ଗନ୍ଧ—ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟ। ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ଚିତ୍ତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ମନ।
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ ବୋଲି ଏଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି—ଦଶ ସଂସର୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି। ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭାବର ଯୋଗରେ ତାହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ।
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି; ଅହଂକାର ହେଲା ଅଭିମାନ। ଦେହଯୋଗରେ ଏହା ବୀଜ ନୁହେଁ; କର୍ମବୀଜକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଥିବାରୁ।
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
ରସଜ୍ଞାନରେ ଏହା ଜିହ୍ବା; ବ୍ୟାହୃତିରେ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେହି। ବିବିଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଣାଯାଇଥିବା ମନ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
ଏହି ଷୋଳଟିକୁ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଦେବତା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଦେହରେ ଜ୍ଞାନର କର୍ତ୍ତା ଯେ ଆସୀନ, ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
ସେଠାରେ ଜିହ୍ୱା ସୋମଗୁଣଯୁକ୍ତ; ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ। କାନ ଶବ୍ଦଗୁଣଯୁକ୍ତ, ଆଉ ଆଖି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ। ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁର ଗୁଣ—ଏହା ସର୍ବଭୂତରେ ସର୍ବଦା ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
ମନକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣଯୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜାତ। ସର୍ବଭୂତର ଆତ୍ମାରୂପେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
ଏହି ଭାବସମୂହ ଚର-ଅଚର ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରେ। ରଜୋଗୁଣରହିତ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯାହାକୁ ସେମାନେ ପରମ ପଦ କହନ୍ତି।
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
ନଅଟି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଏହି ପବିତ୍ର ନଗର ଏହି ଭାବସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଥିରେ ବ୍ୟାପି ମହାନ ଆତ୍ମା ଶୟନ କରେ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ।
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
ଜରାରହିତ ଓ ଅମର, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତର ଉପଦେଶଯୁକ୍ତ, ବ୍ୟାପକ, ସଗୁଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବଭୂତର ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ।
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
ଦୀପ ଯେପରି ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ, ସେ ଛୋଟ ହେଉ କି ବଡ଼; ସେହିପରି ସର୍ବଜୀବରେ ପୁରୁଷକୁ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ର ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ; ସେ ହିଁ ଶୁଣେ, ସେ ହିଁ ଦେଖେ। ଏ ଦେହ ତାହାର ସାଧନ, ଏବଂ ସେ ହିଁ ସର୍ବକର୍ମର କର୍ତ୍ତା।
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
କାଠରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି କାଠ ଚିରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଶରୀରରେ ରହିଥିବା ଆତ୍ମା ଯୋଗ ବିନା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
ଉପାୟରେ କାଠ ମନ୍ଥନ କଲେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଶରୀରରେ ରହିଥିବା ଆତ୍ମା ଏଠାରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦେଖାଯାଏ।
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
ନଦୀରେ ଜଳ ମିଳିତ ହୋଇ ବହେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଯାଏ, ସେହିପରି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଯାଏ।
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥାରେ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଆତ୍ମା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
ସବୁକିଛି କର୍ମଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; କର୍ମରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନିଜ କୃତ କର୍ମର ପ୍ରବଳ ବଳ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଅନ୍ୟତ୍ର ନିଆଯାଏ।
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
ଯେପରି ଦେହୀ ଗୋଟିଏ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଏ, ସେହିପରି ମୁଁ ନିଜ କର୍ମରୁ ଜାତ ପ୍ରାଣୀସମୂହ ବିଷୟରେ କହିବି।