మహాభారతం · అధ్యాయం 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
ఓ తండ్రీ, భారతా! మోక్షానికి ఉన్నతమైన యోగాన్ని నాకు చెప్పండి. వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, దాన్ని యథార్థంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
మరల, జ్ఞానసత్యభావంలో స్థిరత్వం కోసం మీతో చెబుతున్నాను. అచింత్యమైనదీ, వాసుదేవుడనే పేరు గలదీ అయిన దాని గురించి చెప్పండి, సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడా.
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
ఇక్కడ కూడా ప్రజలు ఈ పురాతన ఇతిహాసాన్ని చెబుతారు—మోక్షానికి సంబంధించిన గురువు, శిష్యుల మధ్య సంవాదాన్ని.
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
ఒక బ్రాహ్మణుడు, ఆసీనుడైన ఆచార్యుడు, ఋషులలో శ్రేష్ఠుడు, తేజోరాశి, మహాత్ముడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు, ఇంద్రియజితుడు.
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
అత్యంత మేధావియైన శిష్యుడు, శ్రేయస్సును కోరినవాడు, చక్కగా సమాహితుడు, గురువు పాదాలను పట్టుకుని, అంజలి ఘటించి నిలిచి పలికాడు.
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
నా ఉపాసనతో మీరు ప్రసన్నులైతే, భగవాన్, నాకు ఒక గొప్ప సందేహం ఉంది; దాన్ని వివరించడానికి మీరు అర్హులు. నేను ఎక్కడినుండి వచ్చాను, మీరు ఎక్కడినుండి? ఆ పరమమైనదాన్ని చక్కగా చెప్పండి.
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
ద్విజశ్రేష్ఠా, సమస్త ప్రాణులలో సమానమైనవాటిలో, సక్రమంగా సాగే క్షయోదయాలు ఎలా విపరీతంగా మారిపోతాయి?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
వేదాలలో ఉన్న వాక్యమూ, లౌకికమైనదీ, వ్యాపకమైనదీ, ఓ విద్వాంసుడా, ఈ అన్యథా తత్త్వాన్నంతా వివరించడానికి మీరు తగినవారు.
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
విను, శిష్యా, మహాప్రాజ్ఞా! ఇది పరమ బ్రహ్మరహస్యం; సర్వప్రాణుల అధ్యాత్మం, ఆగమాల ధనమూ ఇదే.
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
వాసుదేవుడే ఇదంతా; విశ్వ బ్రహ్మానికి సుఖం ఆయనే. సత్యం, దానం, తపస్సు, యజ్ఞం, తితిక్ష, దమం, ఆర్జవం కూడా ఆయనే.
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
వేదవిదులు ఎరిగిన సనాతన పురుషుడు విష్ణువు; సృష్టి, ప్రళయాలను చేసేవాడు; అవ్యక్తమైన, శాశ్వతమైన బ్రహ్మం.
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
అదే ఆ బ్రహ్మం; వృష్ణి వంశపు ఈ ఇతిహాసాన్ని నా నుండి విను. బ్రాహ్మణునికి బ్రాహ్మణులు, రాజులకు క్షత్రియులు వినిపించదగినది ఇది, విస్తారంగా చెప్పబడింది.
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
వైశ్యుడు వైశ్యులచే, మహామనస్కుడైన శూద్రుడు శూద్రులచే కూడా ఇది వినిపించబడాలి — అమిత తేజస్వి, దేవదేవుడైన విష్ణువు యొక్క మహిమ.
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
వార్ష్ణేయా, నీవు శుభకరమైన ఉత్తమ అధ్యాత్మ జ్ఞానానికి అర్హుడవు.
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
అచ్యుతమైన, పరమమైన, నిత్యమైన, లింగరహితమైన, నిర్మలమైనది — అది నిర్వాణం, అమృతం, శ్రీమంతుడైన విష్ణువు యొక్క పరమపదం.
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
భవంలో భేదాలతో విభజితమైన, గుణాలను సృష్టించే ప్రధానం ఉంది; దానిలో అతడు ఎప్పుడూ అంటుకోడు — ఇతడే మరొక పురుషుడు.
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
పురుషునిచే అధిష్ఠితమైన నిత్యమైన ప్రధానమే బ్రహ్మం, కారణం; కాలస్వరూపంలో ప్రభవిష్ణువైన విష్ణువుచే (నడుపబడుతుంది).
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
కదిలించబడినదై అది నానా భూతాలను భాగభాగాలుగా సృష్టిస్తుంది; పురుషోత్తమత్వాన్ని చూచి, సాక్షిగా నిలిచి (పురుషుడు) ప్రవర్తిస్తాడు; తగినట్లుగా దానిలో ప్రవేశించి, అభిన్నుడైనా భిన్న లక్షణాలు కలవాడవుతాడు.
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
ఆదిఅంతం లేని, భావాభావాలే స్వలక్షణంగా కలిగిన కాలచక్రం, మూడులోకాలలోని సర్వప్రాణులలో చక్రంలా తిరుగుతోంది.
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
అక్షరమై, అవ్యక్తమై, అమృతమై, శాశ్వతమైన ఆ బ్రహ్మమే — ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, దాన్ని కేశవుడని అంటారు, ఆయన పురుషులలో వృషభుడు.
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
ఆ అక్షరం అచింత్యం; అయినా భిన్నరూపంలో కనిపిస్తుంది. చూడు, కాలమనబడేది ఎల్లప్పుడూ వేడిగానూ కాదు, అతిశీతలంగానూ కాదు.
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
అందులో ఈ గుణాలు లేవు; కాబట్టి అది ఈ విధంగా సాగుతుంది. ఇదిగో శీతకాలం వచ్చింది; గ్రీష్మకాలం కూడా అలాగే వస్తుంది.
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
అన్ని ప్రాణులు సూర్యోదయం వైపు చూస్తూ వీటి గురించి చెబుతాయి. ఇవి వస్తాయి, మరలుతాయి; ఆ కాలం గుణరాశి.
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
ప్రకృతిలో నిలిచి, కాలానికి బంధితుడైనవాడు ఎల్లప్పుడూ గుణాల అనుభవంలో ఉండడు; తత్వజ్ఞానంలో నేర్పరి అయినవాడు అనురక్తి లేకుండా ఉంటాడు. పురుషుని అధీనమైన పరమ ప్రకృతి ఎల్లప్పుడూ ఉత్పన్నమవుతుంది.
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
పితృదేవతలను, దేవతలను, ఋషులను, యక్షులను, రాక్షసులను, నాగులను, అసురులను, మనుష్యులను అవ్యయుడు తన మనస్సుతో సృష్టిస్తాడు.
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
అలాగే వేదాలు, శాస్త్రాలు, శాశ్వత లోకధర్మాలు ప్రళయంలో ప్రకృతిలో లీనమవుతాయి; యుగాదిలో ఆయన వాటిని మళ్ళీ సృష్టిస్తాడు.
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
ఋతువులలో ఋతు లక్షణాలు వరుసగా అనేక రూపాలలో కనిపించినట్లే, యుగాదులలో భావాలు కూడా అలాగే కనిపిస్తాయి.
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
అప్పుడు కాలయోగం వల్ల యుగాదులలో ఏది ఎప్పుడు జరగవలసి ఉంటే, లోకయాత్రా విధానం నుండి పుట్టిన ఆ జ్ఞానమే ఉద్భవిస్తుంది.
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
ఈ శ్రుతి ఆ ప్రయోజనం కోసం కారణ రూపంలో చెప్పబడింది; పఠన సంప్రదాయం లేకపోవడంతో వేదాలు కూడా అంతర్హితమవుతాయి.
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
యుగాంతంలో భూతాలు లీనమవుతాయి, వివిధ శాస్త్రాలూ అలాగే; సర్వ ప్రాణులు నశించినా అవి జీవాత్మ నిత్యత్వంతో స్మరించబడతాయి; మరో అండ స్థితి ఉన్నప్పుడు అవి నిత్యం ఉంటాయి.
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
యుగాంతంలో అంతర్హితమైన వేదాలను, ఇతిహాసాలను మహర్షులు పూర్వం తపస్సుతో పొందారు; స్వయంభువు (బ్రహ్మ) వారికి అనుమతినిచ్చారు.
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో లోకవ్యవస్థను నడిపే బ్రాహ్మణులు — వేదజ్ఞుడైన భగవంతుడు బ్రహ్మ వేదాంగాలను, బృహస్పతి వేదాంగాలను, భార్గవుడు లోకహితం కోసం నీతిశాస్త్రాన్ని ఉపదేశించారు.
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
గాంధర్వ (సంగీత) విద్యను నారదుడు, ధనుర్విద్యను భరద్వాజుడు, దేవర్షుల చరిత్రను గర్గుడు, చికిత్సా శాస్త్రాన్ని కృష్ణాత్రేయుడు తెలుసుకొన్నారు.
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
న్యాయశాస్త్రాన్ని గౌతముడు పూర్తిగా యథార్థంగా తెలుసుకొన్నాడు; వేదజ్ఞుడు, బ్రహ్మజ్ఞుడు, సర్వవ్యాపి అయిన ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) వేదాంతాన్ని, కర్మయోగాన్ని స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు, తరువాత భృగువు శిల్పశాస్త్రాన్ని.
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
న్యాయశాస్త్రాలు అనేకం ఆ వాదులచే చెప్పబడ్డాయి; హేతువు, ఆగమం, సదాచారంతో ఏది చెప్పబడిందో అదే ఆచరించబడుతుంది.
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
ఆ ఆదిలేని పరబ్రహ్మను దేవతలూ ఋషులూ తెలియరు; ఒక్కడే దానిని తెలుసు — భగవంతుడు ధాత నారాయణ ప్రభువు.
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
నారాయణుని నుండి ఋషిగణాలు, ప్రధాన దేవతలు, అసురులు, రాజర్షులు, పురాణజ్ఞులు పరమ దుఃఖౌషధాన్ని పొందారు. ఋషి ద్వైపాయనుని నుండి నేను పొందినదాన్ని నీకు చెబుతాను.
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
పురుషునిచే అధిష్ఠించబడిన భావాలను ప్రకృతి జన్మింపజేసినప్పుడు, కారణాలతో కూడిన ఈ జగత్తు పూర్వంలాగే తిరుగుతుంది.
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
ఒక దీపం నుండి వేలకొలదీ ఇతర దీపాలు వెలిగినట్లు, ప్రకృతి జన్మిస్తుంది; దాని అనంతత్వం వల్ల అది తరగదు.
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
అవ్యక్త కర్మ నుండి జన్మించిన బుద్ధి అహంకారాన్ని కంటుంది; అహంకారం నుండి ఆకాశం, ఆకాశం నుండి వాయువు పుడుతుంది.
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
వాయువు నుండి తేజస్సు, తరువాత జలం, జలం నుండి భూమి ఉద్భవించాయి. ఇవి ఎనిమిది మూల ప్రకృతులు; వీటిపై ఈ జగత్తు నిలిచి ఉంది.
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
వీటి నుండి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, ఐదు కర్మేంద్రియాలు, ఐదు విషయాలు, ఒకటి; వికారాలలో పదహారవది మనస్సు.
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
శ్రోత్రం, త్వక్, రెండు కళ్ళు, నాలుక, ఘ్రాణం—ఇవి జ్ఞానేంద్రియాలు. రెండు పాదాలు, పాయువు, ఉపస్థ, రెండు చేతులు, వాక్కు—ఇవి కర్మేంద్రియాలు.
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
శబ్దం, స్పర్శం, రూపం, రసం, గంధం—ఇవి విషయాలు. తెలుసుకోదగినది వ్యాపించిన చిత్తం; వాటన్నిటిలో వ్యాపించినది మనస్సు.
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
జ్ఞానేంద్రియాల విషయాలు అని చెప్పబడినవి—పది సంపర్కాలకు మూలాలు. సత్-అసత్ భావాల సంయోగంలో దానిని మనస్సు అంటారు.
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
నిశ్చయ గుణం కలది బుద్ధి; అహంకారం అభిమానమే. దేహయోగంలో ఇది బీజం కాదు; కర్మబీజాన్ని ప్రవర్తింపజేయడం వల్ల.
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
రసజ్ఞానంలో ఇదే నాలుక; వ్యాహృతిలో వాక్యమూ అదే. వివిధ ఇంద్రియాలతో కూడినది, అన్నింటితో అల్లుకున్నది మనస్సు కూడా ఇలాగే.
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
ఈ పదహారింటిని విభాగాల వారీగా దేవతలుగా తెలుసుకోవాలి. దేహాలలో జ్ఞానకర్త అయి ఆసీనుడైనవానిని వారు ఉపాసిస్తారు.
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
అక్కడ నాలుక సోమ గుణం కలది; వాసన భూమి గుణం. చెవులు శబ్ద గుణం కలవి; కన్ను అగ్ని గుణం. స్పర్శ వాయు గుణం అని అన్ని ప్రాణులలో ఎల్లప్పుడూ తెలుసుకోవాలి.
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
మనస్సు సత్వ గుణం కలదని చెబుతారు; సత్వం కూడా అవ్యక్తం నుండి పుట్టినది. సర్వ ప్రాణుల ఆత్మస్వరూపంగా ఉన్నదాన్ని బుద్धిమంతుడు అందువల్ల తెలుసుకోవాలి.
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
ఈ భావాలు చర-అచర జగత్తంతటినీ మోస్తాయి. రజో గుణ రహితుడైన ఆ దేవుణ్ని ఆశ్రయించి, ఆయనను పరమ పదం అని వారు అంటారు.
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
తొమ్మిది ద్వారాల ఈ పవిత్ర నగరం ఈ భావాలతో కూడినది. అందులో వ్యాపించి మహాత్మ శయనిస్తాడు; అందువల్ల అతడు పురుషుడు అని పిలువబడతాడు.
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
జరలేనివాడు, అమరుడు, వ్యక్త-అవ్యక్త ఉపదేశం కలవాడు, సర్వవ్యాపి, గుణాలతో కూడినవాడు, సూక్ష్మమైనవాడు, సర్వ ప్రాణుల గుణాలకు ఆశ్రయమైనవాడు.
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
దీపం వెలుగు స్వభావం కలది; అది చిన్నదైనా పెద్దదైనా. అలాగే సర్వ ప్రాణుల్లో పురుషుణ్ని జ్ఞానమే ఆత్మగా కలవానిగా తెలుసుకోవాలి.
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
శ్రోత్రం తెలియదగిన దానిని తెలియజేస్తుంది; అతడే వింటాడు, అతడే చూస్తాడు. ఈ దేహం అతనికి సాధనం; అతడే సర్వ కర్మలకు కర్త.
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
కట్టెలో దాగిన అగ్ని కట్టె చీలినప్పుడు కూడా కనిపించదు; అలాగే దేహంలో ఉన్న ఆత్మ యోగం లేకుండా కనిపించదు.
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
ఒక ఉపాయంతో కట్టెను మథించినప్పుడు అగ్ని కనిపించినట్లు, దేహంలో ఉన్న ఆత్మ యోగం ద్వారానే ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
నదులలో నీళ్లు కలుస్తున్నట్లు, సూర్యునిలో కిరణాలు వ్యాపిస్తూ వెళ్లినట్లు, దేహధారుల శరీరాలు కూడా ఈ విధంగా సాగిపోతాయి.
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
స్వప్న స్థితిలో పంచేంద్రియాలతో కూడిన ఆత్మ దేహాన్ని విడిచి వెళ్తుంది; అలాగే ఆత్మ అనుభవంలోకి వస్తుంది.
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
అంతా కర్మ చేత వ్యాపించబడి ఉంటుంది; కర్మ చేతనే కలుగుతుంది. తన స్వకృత కర్మ అనే బలమైన శక్తితో మనిషి మరొక చోటికి నడిపించబడతాడు.
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
ఒక దేహాన్ని వదిలి మరొక దేహాన్ని పొందినట్లే, తన కర్మవల్ల పుట్టిన ప్రాణిసమూహం గురించి నేను వివరిస్తాను.