महाभारत · अध्याय 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
हे तात, भारता! मोक्षाचा परम योग मला सांगा. वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, मला तो यथार्थपणे जाणून घ्यायची इच्छा आहे.
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
पुन्हा, ज्ञानाच्या सत्यभावात स्थिरतेसाठी मी तुम्हाला सांगतो. जे अचिंत्य आहे आणि ज्याचे नाव वासुदेव आहे, त्याविषयी सांगा, सत्पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ.
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात—मोक्षाशी संबंधित गुरू आणि शिष्य यांचा तो संवाद.
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
एक ब्राह्मण, बसलेला आचार्य, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ, तेजाची रास, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञ, इंद्रियजित.
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
परम बुद्धिमान शिष्य, श्रेयाचा अभिलाषी, सुस्थिर चित्ताचा, गुरूंचे चरण धरून, हात जोडून उभा राहून म्हणाला.
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
माझ्या उपासनेने आपण प्रसन्न असाल, हे भगवन्, तर माझा एक मोठा संशय आहे; तो स्पष्ट करणे आपल्याला योग्य आहे. मी कुठून आलो आणि आपण कुठून? ते परम योग्य रीतीने सांगा.
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, सर्व भूतांमध्ये समान असलेल्यांमध्ये, योग्य रीतीने चालणारे क्षय आणि उदय कसे उलटे होऊन परत फिरतात?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
वेदांतील जे वाक्य आहे आणि जे लौकिक व व्यापक आहे, हे विद्वान, हे भिन्न तत्त्व सर्व सांगण्यास तुम्ही योग्य आहात.
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
ऐक, हे शिष्या, हे महाप्राज्ञा! हे परम ब्रह्मगुह्य आहे; सर्व भूतांचे अध्यात्म आणि आगमांचे जे धन आहे ते हेच.
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
वासुदेवच हे सर्व आहे; विश्वाच्या ब्रह्माचे सुख तोच आहे. सत्य, दान, तप, यज्ञ, तितिक्षा, दम आणि आर्जव हेही तोच.
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
वेदज्ञ ज्याला जाणतात तो सनातन पुरुष विष्णू; सृष्टी आणि प्रलय करणारा; अव्यक्त आणि शाश्वत ब्रह्म.
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
तो तोच ते ब्रह्म; वृष्णिवंशाचा हा इतिहास माझ्याकडून ऐक. ब्राह्मणाला ब्राह्मणांनी आणि राजन्याला क्षत्रियांनी ऐकवावा असा हा विस्ताराने सांगितला गेला आहे.
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
वैश्याने वैश्यांकडून आणि महामनस्क शूद्राने शूद्रांकडून हे ऐकवावे — अमिततेजस्वी देवदेव विष्णूचे माहात्म्य.
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
हे वार्ष्णेया, तू कल्याणकारी उत्तम अध्यात्माला योग्य आहेस.
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
जे अच्युत, परम, नित्य, लिंगहीन आणि निर्मल आहे — ते निर्वाण, अमृत, श्रीमान विष्णूचे परम पद आहे.
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
भवात भेदांसह विभक्त, गुणांना निर्माण करणारे प्रधान आहे; त्यात तो कधीही आसक्त होत नाही — हाच दुसरा पुरुष आहे.
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
पुरुषाने अधिष्ठित नित्य प्रधानच ब्रह्म आणि कारण आहे; कालस्वरूपात प्रभविष्णू विष्णूकडून (चालवले जाते).
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
क्षुब्ध होऊन ते नाना भूतांना भागाभागाने निर्माण करते; पुरुषोत्तमत्व पाहून साक्षी होऊन (पुरुष) प्रवृत्त होतो; यथायोग्य त्यात प्रवेश करून तो अभिन्न असूनही भिन्न लक्षणांचा होतो.
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
आदी आणि अंत नसलेले, भाव आणि अभाव हेच ज्याचे स्वलक्षण आहे, असे कालचक्र त्रैलोक्यातील सर्व भूतांमध्ये चक्राप्रमाणे फिरत असते.
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
जे अक्षर, अव्यक्त, अमृत, शाश्वत ब्रह्म आहे — हे पुरुषश्रेष्ठा, त्यालाच लोक केशव म्हणतात, जो पुरुषांमधील वृषभ आहे.
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
ते अक्षर अचिंत्य आहे, तरीही भिन्न रूपात दिसते. पाहा, काल नावाचे जे आहे ते सतत उष्ण नाही, अतिशय शीतलही नाही.
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
त्यामध्ये हे गुण नाहीत; म्हणून ते असेच चालते. हा शीतकाल आला आहे, आणि ग्रीष्मही त्याचप्रमाणे येतो.
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
सर्व भूते सूर्योदयाकडे पाहून यांविषयी बोलतील. ते येतात आणि परत जातात; तो काल गुणांचा राशी आहे.
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
प्रकृतीत स्थित असलेला आणि कालाशी युक्त असलेला पुरुष सदैव गुणांच्या भोगात रमत नाही; तत्त्वज्ञानात कुशल असलेला विरक्त राहतो. पुरुषाधिष्ठित परम प्रकृती सदा उत्पन्न होते.
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
पितर, देव, ऋषी, यक्ष, राक्षस, नाग, असुर आणि मनुष्य यांना अव्यय आपल्या मनाने निर्माण करतो.
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
तसेच वेद, शास्त्रे आणि शाश्वत लोकधर्म प्रलयात प्रकृतीत लीन होतात; युगाच्या आरंभी तो त्यांना पुन्हा निर्माण करतो.
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
ज्याप्रमाणे ऋतूंत ऋतूंची चिन्हे क्रमाने विविध रूपांत दिसतात, त्याचप्रमाणे युगांच्या आदीत भावही दिसतात.
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
मग कालयोगाने युगांच्या आरंभी जे जे जेव्हा घडणार असते, लोकयात्रेच्या विधानातून जन्मलेले ते ते ज्ञान उत्पन्न होते.
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
ही श्रुती त्या प्रयोजनासाठी कारणरूपाने सांगितली आहे; पठणविधी नसल्यामुळे वेद गुप्त होतात.
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
युगाच्या अंती भूते लीन होतात, तसेच विविध शास्त्रेही; सर्व प्राणी नष्ट झाले तरी जीवात्म्याच्या नित्यतेने ती स्मरणात राहतात; दुसऱ्या अंडस्थितीत ती सदैव विद्यमान असतात.
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
युगान्तात लपलेले वेद आणि इतिहास महर्षींनी पूर्वी तपाच्या बळावर मिळवले, जेव्हा स्वयंभू (ब्रह्मदेव) यांनी त्यांना अनुज्ञा दिली.
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने लोकव्यवस्था चालवणारे विप्र — वेदज्ञ भगवान ब्रह्मदेवांनी वेदांगे, बृहस्पतीने वेदांगे, आणि भार्गवाने जगाच्या हितासाठी नीतिशास्त्र सांगितले.
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
गांधर्व (संगीत) नारदाने जाणले, धनुर्विद्या भरद्वाजाने, देवर्षींचे चरित्र गर्गाने, आणि चिकित्साशास्त्र कृष्णात्रेयाने जाणले.
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
न्यायशास्त्र गौतमाने पूर्णपणे तत्त्वतः जाणले; वेदज्ञ, ब्रह्मज्ञ, सर्वव्यापी द्वैपायन (व्यास) यांनी वेदान्त आणि कर्मयोग आत्मसात केले, आणि नंतर भृगूने शिल्पशास्त्र.
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
न्यायतंत्रे अनेक आहेत; त्या वादींनी ती सांगितली आहेत; हेतू, आगम व सदाचार यांनी जे सांगितले गेले तेच आचरले जाते.
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
त्या अनादि परब्रह्माला देव किंवा ऋषी जाणत नाहीत; केवळ एकच जाणतो — भगवान धाता नारायण प्रभू.
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
नारायणापासून ऋषिगण, प्रमुख देव व असुर, राजर्षी आणि पुराणज्ञ यांना परम दुःखौषध प्राप्त झाले. ऋषी द्वैपायनांपासून मला जे प्राप्त झाले, ते मी तुला सांगेन.
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
पुरुषाधिष्ठित भावांना प्रकृती जन्म देते तेव्हा कारणांनी युक्त असे हे जग पूर्वीप्रमाणे फिरते.
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
एका दिव्यापासून जसे हजारो दिवे पेटतात, तसे प्रकृती जन्म घेते; तिच्या अनंततेमुळे ती क्षीण होत नाही.
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
अव्यक्त कर्मातून जन्मलेली बुद्धी अहंकाराला जन्म देते; अहंकारातून आकाश, आकाशातून वायू उत्पन्न होतो.
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
वायूपासून तेज, मग आप, आपातून पृथ्वी उत्पन्न झाली. ही आठ मूळ प्रकृती आहेत; यांच्यावर हे जग स्थिर आहे.
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
यांपासून पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, पाच विषय आणि एक; विकारांत सोळावे मन आहे.
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
श्रोत्र, त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ, घ्राण—ही ज्ञानेंद्रिये आहेत. दोन्ही पाय, गुद, उपस्थ, दोन्ही हात आणि वाणी—ही कर्मेंद्रिये आहेत.
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध—हे विषय होत. जाणण्यायोग्य व्यापक चित्त आहे; त्या सर्वांत व्यापलेले मन आहे.
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
ज्ञानेंद्रियांचे विषय असे म्हटले आहे—दहा संपर्कांचे उगम. सत् आणि असत् भावांच्या योगात त्याला मन म्हणतात.
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
निश्चय हा गुण असलेली बुद्धी आहे; अहंकार म्हणजे अभिमान. देहयोगात हे बीज नाही, कारण ते कर्मबीज प्रवर्तित करते.
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
रसज्ञानात ही जीभ आहे; व्याहृतीत वाक्यही तेच. विविध इंद्रियांनी युक्त, सर्वांनी विणलेले मनही तसेच.
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
ही सोळा विभागानुसार देवता म्हणून जाणावीत. देहांमध्ये ज्ञानाचा कर्ता जो बसलेला आहे, त्याची ते उपासना करतात.
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
तेथे जिव्हा सोमगुणी आहे; गंध हा पृथ्वीचा गुण आहे. कान शब्दगुणी आहेत आणि डोळा अग्नीचा गुण आहे. स्पर्श वायूचा गुण आहे, असे सर्व प्राण्यांमध्ये नेहमी जाणावे.
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
मनाला सत्त्वगुणी म्हटले जाते; सत्त्वही अव्यक्तापासून जन्मले आहे. सर्व प्राण्यांच्या आत्मरूपाने स्थित असलेले म्हणून बुद्धिमानाने ते जाणावे.
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
हे भाव सर्व चर-अचर जग धारण करतात. रजोगुणरहित त्या देवाचा आश्रय घेऊन, ज्याला ते परम पद म्हणतात.
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
नऊ द्वारांचे हे पवित्र नगर या भावांनी युक्त आहे. त्यात व्याप्त होऊन महान आत्मा निवास करतो, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात.
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
जरारहित आणि अमर, व्यक्त व अव्यक्ताचा उपदेश असलेला, व्यापक, सगुण, सूक्ष्म, सर्व भूतांच्या गुणांचा आश्रय.
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
दीप जसा प्रकाशस्वरूप असतो, तो लहान असो वा मोठा; तसेच सर्व प्राण्यांमध्ये पुरुषाला ज्ञानस्वरूप आत्मा म्हणून जाणावे.
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
श्रोत्र ज्ञेय विषय जाणवून देते; तोच ऐकतो, तोच पाहतो. हा देह त्याचे साधन आहे, आणि तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आहे.
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
लाकडात लपलेला अग्नी लाकूड फोडले तरी दिसत नाही; तसाच देहात वसणारा आत्मा योगाशिवाय दिसत नाही.
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
उपायाने लाकूड घुसळल्यावर जसा अग्नी दिसतो, तसाच देहात वसणारा आत्मा येथे योगानेच दिसतो.
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
नद्यांमध्ये पाणी मिसळून वाहते आणि सूर्यकिरणे पसरत जातात, तसेच देहधारींची शरीरे पुढे जातात.
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
स्वप्नावस्थेत पाच इंद्रियांसह आत्मा देह सोडून जातो, तसाच आत्मा अनुभवास येतो.
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
सर्व काही कर्माने व्यापलेले आहे; कर्मानेच उत्पन्न होते. स्वतःच्या कृत कर्माच्या प्रबल बलाने माणूस दुसरीकडे नेला जातो.
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
जसा देही एक देह सोडून दुसरा देह प्राप्त करतो, तसेच स्वकर्मातून जन्मलेल्या भूतसमूहाचे मी वर्णन करीन.