महाभारत · अध्याय 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
हे तात भरतवंशी! मुझे मोक्ष का परम योग बताइए। वक्ताओं में श्रेष्ठ! मैं उसे यथार्थ रूप से जानना चाहता हूँ।
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
फिर भी, ज्ञान के सत्य भाव में स्थिरता के लिए मैं आपसे कहता हूँ। जो अचिन्त्य है और जिसका नाम वासुदेव है, उसी के विषय में, हे सत्पुरुषों में श्रेष्ठ, मुझे बताइए।
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
यहाँ भी लोग इस प्राचीन इतिहास को सुनाते हैं, गुरु और शिष्य के बीच का वह संवाद जो मोक्ष से जुड़ा है।
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
कोई ब्राह्मण, आसीन आचार्य, ऋषियों में श्रेष्ठ, तेज के पुंज, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञ और इंद्रियों को जीतने वाले थे।
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
परम मेधावी शिष्य, श्रेय का अभिलाषी, भली प्रकार एकाग्र, गुरु के चरणों को पकड़कर, हाथ जोड़े खड़ा होकर बोला।
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
यदि आप मेरी सेवा से प्रसन्न हैं, हे भगवन्, तो मेरा कोई बड़ा संशय है, उसे आप स्पष्ट करने योग्य हैं। मैं कहाँ से आया हूँ और आप कहाँ से? वह परम बात भली प्रकार कहिए।
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
हे द्विजसत्तम, समस्त प्राणियों में, जो समान हैं, उनमें सम्यक् रूप से चलने वाले क्षय और उदय कैसे पलटकर विपरीत हो जाते हैं?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
वेदों में जो वाक्य है और जो लौकिक तथा व्यापक है, हे विद्वान, इस अन्यथा तत्त्व को सब कुछ समझाने योग्य आप हैं।
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
सुनो, हे शिष्य, हे महाप्राज्ञ! यह परम ब्रह्म-रहस्य है, सभी प्राणियों का अध्यात्म, और जो आगमों का धन है।
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
वासुदेव ही यह सब है; विश्व के ब्रह्म का सुख है। सत्य, दान, तप, यज्ञ, तितिक्षा, दम और आर्जव (सरलता) भी वही हैं।
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
सनातन पुरुष विष्णु, जिन्हें वेदज्ञ जानते हैं, सृष्टि और प्रलय के कर्ता हैं, अव्यक्त और शाश्वत ब्रह्म हैं।
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
वह यह ब्रह्म है; वृष्णि-वंश की यह कथा मुझसे सुनो। ब्राह्मण को ब्राह्मणों द्वारा, और राजन्य को क्षत्रियों द्वारा सुनाने योग्य यह इतिहास विस्तार से कहा गया है।
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
वैश्य को वैश्यों द्वारा और उदारचित्त शूद्र को शूद्रों द्वारा भी यह सुनाया जाना चाहिए — देवों के देव, अमित तेजस्वी विष्णु की महिमा।
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
हे वार्ष्णेय, तुम कल्याणकारी उत्तम अध्यात्म (ज्ञान) के योग्य हो।
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
जो अच्युत, परम, नित्य, लिंगरहित और निर्मल है — वह निर्वाण, अमृत, श्रीमान विष्णु का परम पद है।
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
भव में भेदवाली, विभक्त, गुणों को उत्पन्न करने वाली प्रधान-शक्ति (प्रदान) है; उसमें वह सदा लिप्त नहीं होता — यह दूसरा पुरुष है।
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
पुरुष से अधिष्ठित, नित्य प्रधान ही ब्रह्म और कारण है; कालस्वरूप रूप में वह प्रभविष्णु विष्णु से (संचालित) है।
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
क्षुब्ध होकर वह नाना भूतों को भाग-भाग में सृजित करता है; उस पुरुषोत्तमत्व को देखकर साक्षी होकर (पुरुष) प्रवृत्त होता है; उसमें यथायोग प्रवेश करके वह अभिन्न होते हुए भी भिन्न लक्षणों वाला है।
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
यह कालचक्र, जिसका न आदि है न अंत, जिसका स्वलक्षण भाव और अभाव है, तीनों लोकों में सभी प्राणियों के बीच चक्र की भाँति घूमता रहता है।
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
जो वह अक्षर, अव्यक्त, अमृत, शाश्वत ब्रह्म है, हे पुरुषश्रेष्ठ, उसे लोग केशव कहते हैं, जो पुरुषों में वृषभ हैं।
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
वह अक्षर अचिंत्य है, फिर भी भिन्न रूप में दिखाई देता है। देखो, जिसे काल कहते हैं, वह निरंतर न गर्म है न अत्यंत शीतल।
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
उसमें ये गुण नहीं हैं, इसलिए वह यों ही चलता रहता है। यह शीत-काल आ पहुँचा है, और ग्रीष्म भी उसी प्रकार आता है।
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
सभी प्राणी इन्हें सूर्योदय की ओर देखकर कहेंगे। ये आते और लौटते हैं; वह काल गुणों का समूह है।
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
प्रकृति में स्थित और काल से युक्त पुरुष, सदा गुणों के भोग में नहीं, और तत्व-ज्ञान में निपुण पुरुष (भोग से विरत रहता है)। पुरुष से अधिष्ठित परम प्रकृति सदा उत्पन्न होती है।
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
पितरों, देवताओं, ऋषियों तथा यक्षों, राक्षसों, नागों, असुरों और मनुष्यों को भी वह अविनाशी अपने मन से रचता है।
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
उसी प्रकार वेद, शास्त्र और शाश्वत लोकधर्म भी प्रलय में प्रकृति में लीन हो जाते हैं, और युग के आदि में वह उन्हें फिर से रचता है।
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
जैसे ऋतुओं में ऋतुओं के चिह्न क्रम से अनेक रूपों में दिखाई देते हैं, वैसे ही युगों के आरंभ में भाव (सृष्टि के रूप) भी उन्हीं रूपों में प्रकट होते हैं।
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
तब जो-जो, जब-जब कालयोग से युगों के आरंभ में होने वाला होता है, वही-वही ज्ञान उत्पन्न होता है, जो लोकयात्रा के विधान से उपजता है।
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
यह श्रुति उसी प्रयोजन के लिए कारण-रूप में कही गई है; पाठ-परंपरा के अभाव से वेद भी उसी प्रकार छिप जाते हैं।
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
युग के अंत में भूत लीन हो जाते हैं, और विविध शास्त्र भी; सभी प्राणियों के नष्ट होने पर भी वे जीवात्मा की नित्यता से स्मृत रहते हैं, और अन्य अण्डभाव के होने पर सदा विद्यमान रहते हैं।
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
युगान्त में छिपे हुए वेदों और इतिहासों को महर्षियों ने पूर्वकाल में तप के द्वारा प्राप्त किया, जब स्वयंभू (ब्रह्मा) ने उन्हें अनुमति दी थी।
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
ब्रह्मा के आदेश से लोकव्यवस्था चलाने वाले विप्रों में वेदज्ञ भगवान ब्रह्मा ने वेदांगों का, बृहस्पति ने वेदांगों का, और भार्गव (शुक्र) ने जगत के हित के लिए नीतिशास्त्र का उपदेश दिया।
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
गान्धर्व (संगीत) को नारद ने जाना, धनुर्विद्या को भरद्वाज ने, देवर्षियों के चरित्र को गर्ग ने, और चिकित्साशास्त्र को कृष्णात्रेय ने।
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
न्यायशास्त्र को गौतम ने पूरी तरह तत्त्वतः जाना; वेदज्ञ और ब्रह्मज्ञ सर्वव्यापी द्वैपायन (व्यास) ने वेदान्त और कर्मयोग को ग्रहण किया, और फिर भृगु ने शिल्पशास्त्र को।
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
न्याय के अनेक तंत्र उन वादियों ने कहे हैं; तर्क, आगम और सदाचार से जो कहा गया है, वही अनुसरण किया जाता है।
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
वह अनादि परब्रह्म न देवता जानते हैं, न ऋषि; उसे अकेले भगवान धाता नारायण प्रभु जानते हैं।
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
नारायण से ऋषिगण, प्रमुख सुर और असुर, राजर्षि और पुराणज्ञ, इन सबने परम दुःखनाशक उपदेश पाया। जो मैंने ऋषि द्वैपायन से प्राप्त किया है, वह मैं तुम्हें बताऊँगा।
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
जब पुरुष से अधिष्ठित भावों को प्रकृति उत्पन्न करती है, तब कारणों से युक्त यह जगत् पहले की भाँति घूमता है।
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
जैसे एक दीपक से सहस्रों दीपक जल उठते हैं, वैसे ही प्रकृति उत्पन्न होती है और अनन्तता के कारण वह घटती नहीं।
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
अव्यक्त कर्म से उत्पन्न बुद्धि अहंकार को जन्म देती है, और अहंकार से आकाश; आकाश से वायु उत्पन्न होती है।
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
वायु से तेज, फिर जल, जल से पृथ्वी उत्पन्न हुई। ये आठ मूल प्रकृतियाँ हैं, और इन्हीं पर यह जगत् स्थित है।
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
इनसे पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और पाँच कर्मेन्द्रियाँ, पाँच विषय, और एक; विकारों में सोलहवाँ मन है।
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
श्रोत्र, त्वचा, दोनों नेत्र, जिह्वा और घ्राण—ये ज्ञानेन्द्रियाँ हैं। दोनों पैर, गुदा, उपस्थ, दोनों हाथ और वाणी—ये कर्मेन्द्रियाँ भी हैं।
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध—ये (विषय) हैं। जानने योग्य व्यापक चित्त है, और उन सबमें व्याप्त मन है।
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
ये ज्ञानेन्द्रियों के विषय कहे गए हैं—दस संपर्कों के उद्गम। और सत् और असत् भावों के संयोग में उसे मन कहा जाता है।
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
निश्चय गुण वाली बुद्धि है; अहंकार अभिमान है। देह के संबंध में यह बीज नहीं है, क्योंकि यह कर्म-बीज को प्रवर्तित करता है।
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
रस के ज्ञान में यह जिह्वा (इन्द्रिय) है, और वाणी में वाक्य भी वही है। विविध इन्द्रियों से युक्त, सब (इन्द्रियों) से गुँथा हुआ मन भी इसी प्रकार है।
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
इन सोलह को विभाग के अनुसार देवता जानना चाहिए। देहों में ज्ञान के कर्ता का, जो (भीतर) स्थित है, वे उपासना करते हैं।
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
वहाँ जिह्वा सोम के गुण वाली है, गंध पृथ्वी का गुण है। कान शब्द-गुण वाले हैं और नेत्र अग्नि का गुण है। स्पर्श वायु का गुण है, ऐसा सदा सब प्राणियों में जानना चाहिए।
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
मन को सत्व-गुण वाला कहते हैं, और सत्व अव्यक्त से उत्पन्न है। जो सब प्राणियों की आत्मा में स्थित है, इसलिए बुद्धिमान को इसे समझना चाहिए।
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
ये भाव समस्त चर-अचर जगत को धारण करते हैं। रजोगुण से रहित उस देव का आश्रय लेकर, जिसे परम पद कहते हैं।
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
नौ द्वारों वाला यह पवित्र नगर इन भावों से युक्त है। उसमें व्याप्त होकर महान आत्मा शयन करता है, इसलिए वह पुरुष कहलाता है।
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
अजर और अमर, व्यक्त तथा अव्यक्त के उपदेश वाला, व्यापक, सगुण और सूक्ष्म, सब प्राणियों के गुणों का आश्रय।
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
जैसे दीपक प्रकाशरूप है, चाहे छोटा हो या बड़ा, वैसे ही सब प्राणियों में पुरुष को ज्ञानस्वरूप आत्मा जानना चाहिए।
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
श्रोत्र उस ज्ञेय को अनुभव कराता है; वही सुनता है, वही देखता है। यह देह उसका साधन है, और वही सब कर्मों का कर्ता है।
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
जैसे लकड़ी में छिपी अग्नि लकड़ी के फटने पर नहीं दिखती, वैसे ही शरीर में स्थित आत्मा योग के बिना नहीं दिखती।
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
जैसे उपाय से लकड़ी को मथकर अग्नि प्रकट होती है, वैसे ही शरीर में स्थित आत्मा योग से ही यहाँ दिखाई देती है।
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
जैसे नदियों में जल मिलता है और सूर्य की किरणें फैलती हुई चली जाती हैं, वैसे ही देहधारियों के शरीर भी (एक से दूसरे में) जाते हैं।
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
जैसे स्वप्न की अवस्था में पाँच इंद्रियों से युक्त आत्मा शरीर को छोड़कर चला जाता है, वैसे ही आत्मा का अनुभव होता है।
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
सब कुछ कर्म से व्याप्त होता है, कर्म से ही उत्पन्न होता है। अपने ही किए हुए अत्यंत बलवान कर्म से मनुष्य दूसरे स्थान में ले जाया जाता है।
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
जैसे देही एक देह को त्यागकर दूसरे देह को प्राप्त करता है, वैसे ही मैं उस प्राणिसमूह के विषय में बताऊँगा जो अपने ही कर्म से उत्पन्न होता है।