มหาภารตะ · อัธยายะ 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
ข้าแต่บิดา ข้าแต่ภรตะ ขอโปรดบอกข้าพเจ้าถึงโยคะอันสูงสุดเพื่อโมกษะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะรู้มันโดยแท้จริง ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้กล่าว
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
อีกประการหนึ่ง เพื่อความมั่นคงในสภาวะแห่งความรู้ข้าพเจ้าจึงกล่าวแก่ท่านว่า ขอโปรดบอกข้าพเจ้าถึงสิ่งที่ไม่อาจคิดถึงได้ซึ่งเรียกว่าวาสุเทพ ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ดี
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
แม้ในเรื่องนี้ พวกเขาก็ยังกล่าวถึงตำนานโบราณนี้ คือบทสนทนาระหว่างศิษย์กับครูของเขา ซึ่งเกี่ยวข้องกับโมกษะ
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
มีพราหมณ์ผู้หนึ่งประทับนั่งอยู่ เป็นอาจารย์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ฤๅษี เป็นกองแห่งรัศมี มีจิตใจยิ่งใหญ่ มั่นคงในคำปฏิญาณ และข่มอินทรีย์ได้
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
ศิษย์ผู้มีปัญญาเป็นเลิศ ปรารถนาความดีงามสูงสุด มีจิตตั้งมั่นดี ได้จับเท้าของครูแล้วยืนประนมมือกล่าวว่า
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า หากท่านพอพระทัยในการปรนนิบัติของข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามีความสงสัยอย่างใหญ่หลวงอยู่ประการหนึ่ง ขอท่านโปรดอธิบายให้ข้าพเจ้าเข้าใจ ข้าพเจ้ามาจากไหน และท่านมาจากไหน ขอโปรดบอกข้าพเจ้าโดยถูกต้องถึงความจริงสูงสุดนั้น
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ทวิชาติ เหตุใดในหมู่สัตว์ทั้งปวงที่เสมอกัน การเสื่อมและการเจริญจึงหันกลับ ทั้งที่ประพฤติดีโดยถูกต้องแล้ว และกลายเป็นตรงข้ามไปได้
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
ข้อความใดก็ตามที่มีในพระเวท และสิ่งใดก็ตามที่เป็นของโลกและแผ่ไปทั่ว ข้าแต่ผู้รู้ ท่านควรจะอธิบายทั้งหมดนี้ซึ่งเป็นความจริงอีกด้านหนึ่ง
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
ข้าแต่ศิษย์ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ จงฟังเถิด นี่คือความลับอันสูงสุดของพรหมัน คือ อาตมันภายในของสรรพสัตว์ และเป็นทรัพย์แห่งคัมภีร์ทั้งหลาย
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
วาสุเทพคือสิ่งทั้งปวงนี้ พระองค์เป็นความสุขของพรหมันในจักรวาล ความจริง การให้ทาน ตบะ ยัญ ความอดทน การข่มใจ และความซื่อตรง ก็คือพระองค์เช่นกัน
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
บุรุษนิรันดร์ พระวิษณุ ผู้ที่ผู้รู้พระเวทรู้จัก ผู้เป็นผู้สร้างและผู้ทำลายการสร้าง พรหมันอันไม่ปรากฏและเป็นนิรันดร์
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
นั่นคือพรหมันนั้น จงฟังข้าพเจ้าเล่าตำนานของวงศ์วฤษณี ซึ่งพราหมณ์พึงสวดให้พราหมณ์ฟัง และกษัตริย์พึงสวดให้กษัตริย์ฟัง ตำนานนี้เล่าไว้โดยพิสดาร
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
ไวศยะพึงสวดให้ไวศยะฟัง และศูทรผู้มีใจยิ่งใหญ่พึงสวดให้ศูทรฟัง คือความยิ่งใหญ่ของพระวิษณุ เทพแห่งเทพผู้มีเดชไพศาล
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
ท่านควรแก่คำสอนทางจิตวิญญาณอันเป็นมงคลและสูงสุดนี้ ข้าแต่เชื้อสายของวฤษณี
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
สิ่งที่ไม่เสื่อมสูญ สูงสุด เป็นนิรันดร์ ปราศจากเครื่องหมายและรูปลักษณ์ และบริสุทธิ์ นั่นคือนิพพาน อมฤต รุ่งโรจน์ คือฐานะสูงสุดของพระวิษณุ
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
ในโลกแห่งการเป็น มีปธานะอันเป็นปฐมธาตุ แบ่งแยกด้วยความแตกต่าง ให้กำเนิดคุณสมบัติ พระองค์ไม่ยึดติดกับมันเลยเป็นนิตย์ นี่คือบุรุษอีกองค์หนึ่ง
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
ปธานะนิรันดร์ที่บุรุษเป็นผู้ควบคุม เป็นพรหมันและเป็นเหตุ มีสภาพเป็นกาลเวลา พระวิษณุผู้ทรงอำนาจแห่งการให้กำเนิดทรงทำให้มันเคลื่อนไหวในรูปนั้น
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
เมื่อถูกกระตุ้น มันก็สร้างสรรพสัตว์นานาชนิดทีละส่วน เมื่อเห็นความเป็นใหญ่ของบุรุษสูงสุดแล้ว พระองค์ก็ทรงดำเนินการในฐานะพยาน เมื่อเข้าไปในมันตามที่เหมาะสม พระองค์ไม่แบ่งแยกแต่มีเครื่องหมายแตกต่างกัน
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
วงล้อแห่งกาลเวลา ไม่มีเบื้องต้นและเบื้องปลาย มีลักษณะเฉพาะคือภาวะและอภาวะ หมุนวนดุจล้อในหมู่สัตว์ทั้งปวงในไตรโลก
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
ข้าแต่บุรุษผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ พรหมันนั้นที่ไม่เสื่อมสูญ ไม่ปรากฏ อมฤต และเป็นนิรันดร์ ผู้คนเรียกพระเกศวะ ผู้เป็นวัวผู้แห่งบุรุษ
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
อักษรนั้นไม่อาจคิดได้ แต่ปรากฏในรูปที่แยกออกไป ดูเถิด สิ่งที่เรียกว่ากาลนั้นไม่เคยร้อนจัดคงที่ และก็ไม่เย็นจัดเช่นกัน
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
คุณสมบัติเหล่านี้ไม่มีอยู่ในนั้น ฉะนั้นมันจึงดำเนินไปเช่นนี้ ฤดูหนาวที่เย็นสบายมาถึงแล้วที่นี่ และฤดูร้อนก็มาในทำนองเดียวกัน
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
สรรพสัตว์ทั้งปวงจะกล่าวถึงสิ่งเหล่านี้ขณะมองไปทางดวงอาทิตย์ขึ้น สิ่งเหล่านั้นมาและไป กาลนั้นเป็นกองแห่งคุณสมบัติ
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
ผู้ที่ตั้งอยู่ในประกฤติและผูกพันกับกาล ย่อมไม่เสพติดคุณสมบัติเสมอไป ผู้ที่ชำนาญในความรู้แห่งสัจธรรมย่อมดำรงอยู่โดยปราศจากความยึดติด ประกฤติอันสูงสุดซึ่งมีปุรุษะเป็นผู้ควบคุม ย่อมบังเกิดอยู่เสมอ
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
อัพยยะผู้ไม่เสื่อมสูญย่อมสร้างปิตฤ เทวดา ฤๅษี ยักษ์ และรากษส นาค อสูร และมนุษย์ ด้วยใจของพระองค์
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
ในทำนองเดียวกัน พระเวท คัมภีร์ต่าง ๆ และธรรมนิรันดร์ของโลก เมื่อถึงกาลปราลยะได้กลับเข้าสู่ประกฤติ ก็ถูกสร้างขึ้นใหม่อีกเมื่อยุคเริ่มต้น
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
เหมือนดังที่ในฤดูกาลทั้งหลาย เครื่องหมายของแต่ละฤดูปรากฏสลับกันไปในรูปต่าง ๆ เมื่อวนครบรอบ ฉันใด สภาวะแห่งการดำรงอยู่ก็ปรากฏขึ้นเมื่อยุคเริ่มต้นฉันนั้น
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
ดังนั้น สิ่งใดก็ตามที่จะบังเกิดขึ้นในกาลใด เมื่อยุคเริ่มต้นด้วยการประสานกับกาล ความรู้นั้นก็บังเกิดขึ้นในกาลนั้น เกิดจากการจัดระเบียบแห่งการดำเนินชีวิตในโลก
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
การเปิดเผยนี้ได้ถูกประกาศไว้ ในฐานะที่เป็นเหตุ เพื่อจุดประสงค์นั้นเอง เมื่อขาดกฎการท่องจำ พระเวทก็ย่อมถูกซ่อนเร้นไป
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
เมื่อสิ้นยุค สรรพภูตย่อมสลายไป คัมภีร์ต่าง ๆ ก็เช่นกัน แม้สรรพสัตว์ทั้งปวงจะถูกทำลาย แต่คัมภีร์เหล่านั้นก็ยังถูกจดจำไว้ด้วยความเป็นนิรันดร์แห่งชีวาตมัน และในภาวะแห่งไข่อีกใบหนึ่ง คัมภีร์เหล่านั้นดำรงอยู่เป็นนิตย์
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
เมื่อสิ้นยุค บรรดามหาฤๅษีได้รับพระเวทพร้อมอิติหาสที่ถูกซ่อนเร้นไปนั้นคืนมา ด้วยการบำเพ็ญตบะ ในกาลก่อน เมื่อได้รับอนุญาตจากพระสวยัมภู
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
ด้วยบัญชาของพระพรหม พราหมณ์ทั้งหลายผู้นำการจัดระเบียบแห่งโลก พระพรหมผู้ทรงพระเจริญ ผู้รู้พระเวท ได้สอนเวทางค์ พระพฤหัสปติก็สอนเช่นกัน และพระภารควะได้สอนศาสตร์แห่งนีติ เพื่อประโยชน์แก่โลก
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
นารทะรู้ศิลปะแห่งคันธรรพ์ (ดนตรี) ภารทวาชะรู้ศาสตร์แห่งธนู การครรภ์ทรงรู้จริยาของเทวฤๅษี และกฤษณาเตยะรู้วิชาแพทย์
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
เคาตมะรู้ระบบตรรกะโดยสมบูรณ์และแท้จริง ทไวปายนะผู้รู้พระเวทและพรหมัน ผู้แผ่ไปทั่ว ได้เชี่ยวชาญเวทานตะและโยคะแห่งการกระทำ ภฤคุก็ได้ศึกษาศาสตร์แห่งศิลปะอีกครั้ง
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
ระบบตรรกะมีมากมายหลายแบบ ซึ่งนักโต้วาทีเหล่านั้นได้กล่าวไว้ สิ่งใดที่กล่าวไว้ด้วยเหตุผล ด้วยคัมภีร์ และด้วยความประพฤติอันดี สิ่งนั้นก็ถูกปฏิบัติตาม
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
พรหมันอันสูงสุดที่ไม่มีจุดเริ่มต้นนั้น ไม่มีเทวดาหรือฤๅษีรู้จัก มีเพียงองค์เดียวที่รู้ คือพระธาตา ผู้เป็นพระเจ้า พระนารายณ์ ผู้เป็นใหญ่
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
จากพระนารายณ์ หมู่ฤๅษี เทวดาและอสูรผู้เป็นประมุข ราชฤๅษี และผู้รักษาปุราณะ ได้รับยาสูงสุดเพื่อดับทุกข์ ข้าพเจ้าจะกล่าวสิ่งที่ข้าพเจ้าได้รับจากฤๅษีทไวปายนะแก่ท่าน
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
เมื่อประกฤติให้กำเนิดสภาวะอันมีปุรุษะเป็นผู้ควบคุม โลกนี้ซึ่งเชื่อมโยงกับเหตุทั้งหลายก็หมุนเวียนไปดังเดิม
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
เหมือนดังที่จากประทีปดวงหนึ่ง ประทีปอื่น ๆ นับพันดวงก็ติดขึ้น ฉันใด ประกฤติก็บังเกิดขึ้น และด้วยความไม่มีที่สิ้นสุด จึงไม่ลดน้อยลง
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
พุทธิที่เกิดจากการกระทำที่ไม่ปรากฏ ย่อมให้กำเนิดอหังการ คือความรู้สึกว่า "ข้า" จากอหังการ อากาศก็เกิดขึ้น และจากอากาศ วายุก็บังเกิดขึ้น
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
จากวายุเกิดเตโช แล้วจากน้ำ ธรณีจึงเกิดขึ้น ทั้งแปดนี้คือมูลปกติ และโลกนี้ตั้งอยู่บนสิ่งเหล่านี้
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
จากสิ่งเหล่านี้เกิดอินทรีย์แห่งการรู้ห้า อินทรีย์แห่งการกระทำห้า และอารมณ์ห้ากับหนึ่ง ในบรรดาวิการ ลำดับที่สิบหกคือใจ
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
หู ผิวหนัง ตาทั้งสอง ลิ้น และจมูก เป็นอินทรีย์แห่งการรู้ ส่วนเท้าทั้งสอง ทวารหนัก อวัยวะเพศ มือทั้งสอง และวาจา ก็เป็นอินทรีย์แห่งการกระทำเช่นกัน
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
เสียง การสัมผัส รูป รส และกลิ่น เป็นอารมณ์ สิ่งที่พึงรู้คือจิตอันแผ่ซ่านไปทั่ว และใจคือสิ่งที่แผ่ซ่านไปในสิ่งเหล่านั้นทั้งหมด
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
เรียกว่าเป็นอารมณ์ของอินทรีย์แห่งปัญญา เป็นต้นกำเนิดของการสัมผัสทั้งสิบ และเมื่อประกอบกับภาวะที่มีและไม่มี จึงเรียกว่าใจ
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
ปัญญามีคุณลักษณะคือการตัดสินใจ อหังการคือความถือตัว เมื่อประกอบกับร่างกายจึงไม่ใช่พืชเมล็ด เพราะเป็นผู้ก่อให้เกิดพืชเมล็ดแห่งการกระทำ
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
ในการรู้รส คือลิ้นนี้ และในการพูด คือประโยคนั้นเอง เมื่อประกอบด้วยอินทรีย์ต่าง ๆ และเชื่อมโยงกับทั้งหมด ใจก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
พึงรู้ว่าสิบหกสิ่งนี้เป็นเทวดาตามส่วนแบ่ง เขาทั้งหลายบูชาผู้กระทำการรู้ผู้ประทับอยู่ภายในร่าง
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
ในที่นี้ ลิ้นมีคุณลักษณะของโสม กลิ่นเป็นคุณลักษณะของดิน หูมีเสียงเป็นคุณลักษณะ และตาก็เป็นคุณลักษณะของไฟเช่นกัน การสัมผัสเป็นคุณลักษณะของวายุ พึงรู้เช่นนี้เสมอในสรรพสัตว์
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
ใจกล่าวกันว่ามีคุณลักษณะคือสัตตวะ และสัตตวะก็เกิดจากอวยักตะเช่นกัน ดังนั้นผู้มีปัญญาพึงรู้สิ่งที่ดำรงอยู่ในฐานะอาตมันของสรรพภูต
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
ภาวะเหล่านี้แบกรับโลกทั้งสิ้น ทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว เมื่อพึ่งพิงเทพผู้ปราศจากราคะ ซึ่งเขาเรียกว่าที่พำนักสูงสุด
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
นครอันศักดิ์สิทธิ์มีเก้าประตูนี้ เต็มไปด้วยภาวะเหล่านี้ อาตมันอันยิ่งใหญ่แผ่ไปทั่วและประทับอยู่ในนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่าปุรุษะ
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
ไม่แก่และไม่ตาย มีคำสอนของสิ่งที่ปรากฏและไม่ปรากฏ แผ่ซ่านไปทั่ว ประกอบด้วยคุณลักษณะ ละเอียดอ่อน เป็นที่พึ่งแห่งคุณลักษณะของสรรพภูต
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
เหมือนประทีปที่มีแสงเป็นธรรมชาติ ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ ฉันใด พึงรู้ปุรุษะในสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงฉันนั้น ในฐานะอาตมันที่มีปัญญาเป็นธรรมชาติ
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
การได้ยินทำให้สิ่งที่พึงรู้เป็นที่รู้ เขาย่อมได้ยิน ย่อมเห็น ร่างกายนี้เป็นเครื่องมือของเขา และเขาเป็นผู้กระทำการทั้งปวง
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
เหมือนไฟที่แฝงอยู่ในไม้ ย่อมไม่ปรากฏแม้เมื่อไม้ถูกผ่า ฉันใด อาตมันที่สถิตในร่างก็ไม่ปรากฏหากปราศจากโยคะ ฉันนั้น
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
เหมือนไฟปรากฏขึ้นเมื่อไม้ถูกกวนด้วยวิธีการ ฉันใด อาตมันที่สถิตในร่างก็ปรากฏที่นี่ได้ด้วยโยคะเท่านั้น ฉันนั้น
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
เหมือนน้ำไหลรวมกันในแม่น้ำ และเหมือนรัศมีของดวงอาทิตย์แผ่ออกไปและดำเนินต่อไป ฉันใด ร่างกายของสัตว์ที่มีกายก็ผ่านไปฉันนั้น
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
เหมือนในภาวะฝัน อาตมันประกอบด้วยอินทรีย์ห้าทิ้งร่างแล้วจากไป ฉันใด อาตมันก็ถูกรับรู้ฉันนั้น
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
ทุกสิ่งถูกกรรมแผ่ซ่านไป และเกิดขึ้นจากกรรมเท่านั้น บุคคลถูกนำไปยังที่อื่นด้วยกรรมที่ตนสร้าง ซึ่งเป็นพลังที่แข็งแรงกว่า
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
ดังที่ผู้มีร่างละร่างหนึ่งแล้วได้ร่างอีกร่างหนึ่ง ฉันจะอธิบายแก่เจ้าถึงหมู่สรรพสัตว์ที่เกิดจากกรรมของตนเองเช่นนั้น