મહાભારત · અધ્યાય 12.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.212.1
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर ॥ १२.२१२.१ ॥
હે તાત, ભારત! મોક્ષનો પરમ યોગ મને કહો. વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તેને યથાર્થ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું.
12.212.2
भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम ॥ १२.२१२.२ ॥
ફરીથી, જ્ઞાનના સત્યભાવમાં સ્થિરતા માટે હું તમને કહું છું. જે અચિંત્ય છે અને વાસુદેવ નામે ઓળખાય છે, તેના વિશે કહો, સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ.
12.212.3
अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२.२१२.३ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—મોક્ષ સાથે જોડાયેલો ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચેનો એ સંવાદ.
12.212.4
कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ १२.२१२.४ ॥
એક બ્રાહ્મણ, બેઠેલા આચાર્ય, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેજના પુંજ, મહાત્મા, સત્યપ્રતિજ્ઞ, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર.
12.212.5
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२.२१२.५ ॥
પરમ બુદ્ધિમાન શિષ્ય, શ્રેયનો અભિલાષી, સારી રીતે એકાગ્ર, ગુરુના ચરણ પકડીને, હાથ જોડીને ઊભો રહી બોલ્યો.
12.212.6
उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥ १२.२१२.६ ॥
મારી ઉપાસનાથી જો તમે પ્રસન્ન હો, હે ભગવન્, તો મને એક મોટો સંશય છે; તેને સમજાવવા તમે યોગ્ય છો. હું ક્યાંથી છું, અને તમે ક્યાંથી? તે પરમને સારી રીતે કહો.
12.212.7
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२.२१२.७ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન એવા જીવોમાં, યોગ્ય રીતે વર્તતા ક્ષય અને ઉદય કેવી રીતે ઊલટા થઈને પાછા ફરે છે?
12.212.8
वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२१२.८ ॥
વેદોમાં જે વાક્ય છે અને જે લૌકિક તથા વ્યાપક છે, હે વિદ્વાન, આ અન્યથા તત્ત્વ બધું સમજાવવા તમે યોગ્ય છો.
12.212.9
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२.२१२.९ ॥
સાંભળ, હે શિષ્ય, હે મહાપ્રાજ્ઞ! આ પરમ બ્રહ્મગુહ્ય છે; સર્વ પ્રાણીઓનું અધ્યાત્મ અને આગમોનું જે ધન છે તે આ જ છે.
12.212.10
वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२.२१२.१० ॥
વાસુદેવ જ આ સર્વ છે; વિશ્વના બ્રહ્મનું સુખ તે જ છે. સત્ય, દાન, તપ, યજ્ઞ, તિતિક્ષા, દમ અને આર્જવ પણ તે જ છે.
12.212.11
पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२.२१२.११ ॥
વેદજ્ઞો જેને જાણે છે તે સનાતન પુરુષ વિષ્ણુ; સર્જન અને પ્રલય કરનાર; અવ્યક્ત અને શાશ્વત બ્રહ્મ.
12.212.12
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता ॥ १२.२१२.१२ ॥
તે જ એ બ્રહ્મ છે; વૃષ્ણિ વંશનો આ ઇતિહાસ મારી પાસેથી સાંભળ. બ્રાહ્મણને બ્રાહ્મણોએ અને રાજન્યને ક્ષત્રિયોએ સંભળાવવા યોગ્ય આ વિસ્તારથી કહેવાયેલો છે.
12.212.13
वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १२.२१२.१३ ॥
વૈશ્યે વૈશ્યો દ્વારા અને મહામનસ્ક શૂદ્રે શૂદ્રો દ્વારા પણ આ સંભળાવવું જોઈએ — અમિતતેજસ્વી દેવદેવ વિષ્ણુનું માહાત્મ્ય.
12.212.14
अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम् ॥ १२.२१२.१४ ॥
હે વાર્ષ્ણેય, તું કલ્યાણકારી ઉત્તમ અધ્યાત્મને યોગ્ય છે.
12.212.15
यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२.२१२.१५ ॥
જે અચ્યુત, પરમ, નિત્ય, લિંગહીન અને નિર્મળ છે — તે નિર્વાણ, અમૃત, શ્રીમાન વિષ્ણુનું પરમ પદ છે.
12.212.16
भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः ॥ १२.२१२.१६ ॥
ભવમાં ભેદ સહિત વિભક્ત, ગુણોને ઉત્પન્ન કરનાર પ્રધાન છે; તેમાં તે કદી આસક્ત થતો નથી — આ જ બીજો પુરુષ છે.
12.212.17
पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२.२१२.१७ ॥
પુરુષથી અધિષ્ઠિત નિત્ય પ્રધાન જ બ્રહ્મ અને કારણ છે; કાળસ્વરૂપે પ્રભવિષ્ણુ વિષ્ણુ દ્વારા (ચાલિત થાય છે).
12.212.18
क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः ॥ १२.२१२.१८ ॥
ક્ષુબ્ધ થઈને તે નાના ભૂતોને ભાગ-ભાગ સર્જે છે; પુરુષોત્તમત્વ જોઈને સાક્ષી થઈને (પુરુષ) પ્રવર્તે છે; યથાયોગ્ય તેમાં પ્રવેશીને તે અભિન્ન હોવા છતાં ભિન્ન લક્ષણોવાળો થાય છે.
12.212.19
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२.२१२.१९ ॥
આદિ-અંત વિનાનું, ભાવ અને અભાવ જેનું સ્વલક્ષણ છે તે કાલચક્ર ત્રિલોકનાં સર્વ ભૂતોમાં ચક્રની જેમ ફરે છે.
12.212.20
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२.२१२.२० ॥
જે અક્ષર, અવ્યક્ત, અમૃત, શાશ્વત બ્રહ્મ છે — હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તેને લોકો કેશવ કહે છે, જે પુરુષોમાં વૃષભ છે.
12.212.21
तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम् ॥ १२.२१२.२१ ॥
તે અક્ષર અચિંત્ય છે, છતાં ભિન્ન રૂપે દેખાય છે. જુઓ, જે કાળ કહેવાય છે તે સતત ગરમ નથી, અતિ શીતળ પણ નથી.
12.212.22
न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च ॥ १२.२१२.२२ ॥
તેમાં આ ગુણો નથી; તેથી તે એ રીતે ચાલે છે. આ શીતકાળ આવી પહોંચ્યો છે, અને ગ્રીષ્મ પણ એ જ રીતે આવે છે.
12.212.23
वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः ॥ १२.२१२.२३ ॥
સર્વ ભૂતો સૂર્યોદય તરફ જોઈને આમના વિષે કહેશે. તેઓ આવે છે અને પાછા ફરે છે; તે કાળ ગુણોનો સમૂહ છે.
12.212.24
न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा ॥ १२.२१२.२४ ॥
પ્રકૃતિમાં સ્થિત અને કાળથી યુક્ત પુરુષ સદા ગુણોના ભોગમાં રહેતો નથી; તત્ત્વજ્ઞાનમાં કુશળ પુરુષ વિરક્ત રહે છે. પુરુષથી અધિષ્ઠિત પરમ પ્રકૃતિ સદા ઉત્પન્ન થાય છે.
12.212.25
पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः ॥ १२.२१२.२५ ॥
પિતૃઓ, દેવો, ઋષિઓ, યક્ષો, રાક્ષસો, નાગો, અસુરો અને મનુષ્યોને અવ્યય મનથી સર્જે છે.
12.212.26
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः ॥ १२.२१२.२६ ॥
એ જ રીતે વેદો, શાસ્ત્રો અને શાશ્વત લોકધર્મો પ્રલયમાં પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે; યુગના આરંભે તે તેમને ફરી સર્જે છે.
12.212.27
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १२.२१२.२७ ॥
જેમ ઋતુઓમાં ઋતુનાં ચિહ્નો ક્રમશઃ અનેક રૂપે દેખાય છે, તેમ યુગાદિઓમાં ભાવો પણ એ જ રીતે દેખાય છે.
12.212.28
अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२.२१२.२८ ॥
પછી કાલયોગથી યુગાદિઓમાં જે જે જ્યારે થવાનું હોય છે, લોકયાત્રાના વિધાનથી જન્મેલું તે તે જ્ઞાન ઉદય પામે છે.
12.212.29
श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा ॥ १२.२१२.२९ ॥
આ શ્રુતિ તે હેતુ માટે કારણરૂપે કહેવામાં આવી છે; પાઠવિધિ ન હોવાથી વેદો પણ છુપાઈ જાય છે.
12.212.30
युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः ॥ १२.२१२.३० ॥
યુગના અંતે ભૂતો લીન થાય છે, અને વિવિધ શાસ્ત્રો પણ; સર્વ પ્રાણીઓ નાશ પામે ત્યારે પણ જીવાત્માની નિત્યતાથી તેઓ સ્મૃત રહે છે; બીજી અંડસ્થિતિ હોય ત્યારે તેઓ સદા વિદ્યમાન રહે છે.
12.212.31
युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२.२१२.३१ ॥
યુગાંતે અંતર્હિત થયેલા વેદો અને ઇતિહાસોને મહર્ષિઓએ પૂર્વે તપથી મેળવ્યા, જ્યારે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ તેમને અનુજ્ઞા આપી.
12.212.32
नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ १२.२१२.३२ ॥
બ્રહ્માની આજ્ઞાથી લોકવ્યવસ્થા ચલાવનારા વિપ્રો — વેદજ્ઞ ભગવાન બ્રહ્માએ વેદાંગો, બૃહસ્પતિએ વેદાંગો અને ભાર્ગવે જગતના હિત માટે નીતિશાસ્ત્ર કહ્યું.
12.212.33
गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२.२१२.३३ ॥
ગાંધર્વ (સંગીત) નારદે જાણ્યું, ધનુર્વિદ્યા ભરદ્વાજે, દેવર્ષિચરિત ગર્ગે, અને ચિકિત્સા કૃષ્ણાત્રેયે જાણી.
12.212.34
न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ १२.२१२.३४ ॥
ન્યાયશાસ્ત્ર ગૌતમે સંપૂર્ણ તત્ત્વતઃ જાણ્યું; વેદજ્ઞ, બ્રહ્મજ્ઞ, સર્વવ્યાપી દ્વૈપાયને (વ્યાસે) વેદાંત અને કર્મયોગ ગ્રહણ કર્યો, અને ભૃગુએ શિલ્પશાસ્ત્ર.
12.212.35
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२.२१२.३५ ॥
ન્યાયતંત્રો અનેક છે; તે વાદીઓએ કહ્યાં છે; હેતુ, આગમ અને સદાચારથી જે કહેવાયું તેનું જ અનુસરણ થાય છે.
12.212.36
अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२.२१२.३६ ॥
તે અનાદિ પરબ્રહ્મને દેવો કે ઋષિઓ જાણતા નથી; એક જ તે જાણે છે — ભગવાન ધાતા નારાયણ પ્રભુ.
12.212.37
नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया ॥ १२.२१२.३७ ॥
નારાયણ પાસેથી ઋષિગણો, મુખ્ય દેવો અને અસુરો, રાજર્ષિઓ તથા પુરાણજ્ઞો પરમ દુઃખૌષધ પામ્યા. ઋષિ દ્વૈપાયન પાસેથી મેં જે મેળવ્યું તે હું તને કહીશ.
12.212.38
पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२.२१२.३८ ॥
પુરુષથી અધિષ્ઠિત ભાવોને પ્રકૃતિ જન્મ આપે છે ત્યારે કારણયુક્ત આ જગત્ પૂર્વની જેમ ફરે છે.
12.212.39
दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२.२१२.३९ ॥
એક દીવામાંથી હજારો બીજા દીવા પ્રગટે છે, તેમ પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન થાય છે; તેની અનંતતાને કારણે તે ઘટતી નથી.
12.212.40
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२.२१२.४० ॥
અવ્યક્ત કર્મથી જન્મેલી બુદ્ધિ અહંકારને જન્મ આપે છે; અહંકારથી આકાશ, અને આકાશથી વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.212.41
वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२.२१२.४१ ॥
વાયુથી તેજ, પછી જળ, જળથી પૃથ્વી ઉદ્ભવ્યાં. આ આઠ મૂળ પ્રકૃતિઓ છે; એમના પર આ જગત્ સ્થિત છે.
12.212.42
ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः ॥ १२.२१२.४२ ॥
આમાંથી પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ વિષયો અને એક; વિકારોમાં સોળમું મન છે.
12.212.43
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥ १२.२१२.४३ ॥
શ્રોત્ર, ત્વચા, બે આંખો, જીભ, ઘ્રાણ—એ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે. બે પગ, ગુદા, ઉપસ્થ, બે હાથ અને વાણી—એ કર્મેન્દ્રિયો છે.
12.212.44
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२.२१२.४४ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—એ વિષયો છે. જાણવા યોગ્ય વ્યાપક ચિત્ત છે; તે સર્વમાં વ્યાપેલું મન છે.
12.212.45
बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते ॥ १२.२१२.४५ ॥
જ્ઞાનેન્દ્રિયોના વિષયો એમ કહેવાયા છે—દસ સંપર્કોના ઉદ્ગમ. સત્ અને અસત્ ભાવોના યોગમાં તેને મન કહેવાય છે.
12.212.46
व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात् ॥ १२.२१२.४६ ॥
નિશ્ચય ગુણવાળી બુદ્ધિ છે; અહંકાર એટલે અભિમાન. દેહયોગમાં તે બીજ નથી, કારણ કે તે કર્મબીજને પ્રવર્તાવે છે.
12.212.47
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा ॥ १२.२१२.४७ ॥
રસજ્ઞાનમાં આ જ જીભ છે; વ્યાહૃતિમાં વાક્ય પણ તે જ. વિવિધ ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત, સર્વ વડે ગૂંથાયેલું મન પણ એવું જ.
12.212.48
विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२.२१२.४८ ॥
આ સોળને વિભાગ પ્રમાણે દેવતા જાણવા. દેહમાં જ્ઞાનના કર્તા જે બેઠેલા છે, તેમની તેઓ ઉપાસના કરે છે.
12.212.49
तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२.२१२.४९ ॥
ત્યાં જીભ સોમગુણવાળી છે; ગંધ પૃથ્વીનો ગુણ છે. કાન શબ્દગુણવાળા છે અને આંખ અગ્નિનો ગુણ છે. સ્પર્શ વાયુનો ગુણ છે, એમ સર્વ ભૂતોમાં સદા જાણવું.
12.212.50
मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥ १२.२१२.५० ॥
મનને સત્ત્વગુણવાળું કહે છે; સત્ત્વ પણ અવ્યક્તથી જન્મેલું છે. સર્વ ભૂતોના આત્મરૂપે રહેલું તે બુદ્ધિમાને જાણવું.
12.212.51
एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२.२१२.५१ ॥
આ ભાવો ચર-અચર સમગ્ર જગતને ધારણ કરે છે. રજોગુણરહિત તે દેવનો આશ્રય લઈને, જેને તેઓ પરમ પદ કહે છે.
12.212.52
नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२.२१२.५२ ॥
નવ દ્વારવાળું આ પવિત્ર નગર આ ભાવોથી યુક્ત છે. તેમાં વ્યાપીને મહાન આત્મા શયન કરે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવાય છે.
12.212.53
अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२.२१२.५३ ॥
જરારહિત અને અમર, વ્યક્ત તથા અવ્યક્તના ઉપદેશવાળા, વ્યાપક, સગુણ, સૂક્ષ્મ, સર્વ ભૂતોના ગુણોનો આશ્રય.
12.212.54
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२.२१२.५४ ॥
દીવો જેમ પ્રકાશસ્વરૂપ છે, તે નાનો હોય કે મોટો; તેમ સર્વ જીવોમાં પુરુષને જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્મા તરીકે જાણવો.
12.212.55
श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२.२१२.५५ ॥
શ્રોત્ર જ્ઞેયને અનુભવ કરાવે છે; તે જ સાંભળે છે, તે જ જુએ છે. આ દેહ તેનું સાધન છે, અને તે જ સર્વ કર્મોનો કર્તા છે.
12.212.56
अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते ॥ १२.२१२.५६ ॥
લાકડામાં રહેલો અગ્નિ લાકડું ચીરવા છતાં દેખાતો નથી; તેવી જ રીતે શરીરમાં રહેલો આત્મા યોગ વિના દેખાતો નથી.
12.212.57
अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२.२१२.५७ ॥
ઉપાયથી લાકડું મથવાથી જેમ અગ્નિ દેખાય છે, તેમ શરીરમાં રહેલો આત્મા અહીં યોગથી જ દેખાય છે.
12.212.58
नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२.२१२.५८ ॥
નદીઓમાં પાણી ભળીને વહે છે અને સૂર્યના કિરણો ફેલાતા જાય છે, તેમ દેહધારીઓના દેહો પણ આગળ વધે છે.
12.212.59
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥ १२.२१२.५९ ॥
સ્વપ્નાવસ્થામાં પાંચ ઇન્દ્રિયો સાથેનો આત્મા દેહ છોડીને જાય છે, તેવી જ રીતે આત્મા અનુભવાય છે.
12.212.60
कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२.२१२.६० ॥
બધું કર્મથી વ્યાપ્ત છે; કર્મથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. પોતાના કરેલા કર્મના પ્રબળ બળથી માણસ બીજે સ્થળે લઈ જવાય છે.
12.212.61
स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२.२१२.६१ ॥
જેમ દેહધારી એક દેહ છોડીને બીજો દેહ પામે છે, તેમ હું સ્વકર્મથી જન્મેલા ભૂતસમુદાયનું વર્ણન કરીશ.