મહાભારત · અધ્યાય 12.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.214.1
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते ॥ १२.२१४.१ ॥
પ્રવૃત્તિલક્ષણ ધર્મ જેમ પ્રાપ્ત થાય છે તેમ છે; પણ વિજ્ઞાનમાં સ્થિત લોકોને બીજું તત્ત્વ ગમતું નથી.
12.214.2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥ १२.२१४.२ ॥
વેદોમાં કહેલા વિષયોમાં સ્થિત વેદવિદ્વાનો દુર્લભ છે; તેઓ તેના મહત્ત્વને કારણે પ્રશંસિત માર્ગ ઇચ્છે છે.
12.214.3
वेदस्य न विदुर्भावं ज्ञानमार्गप्रतिष्ठितम् ।
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्।
इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यथा याति परां गतिम् ॥ १२.२१४.३ ॥
જ્ઞાનમાર્ગમાં પ્રતિષ્ઠિત વેદનો ભાવ તેઓ જાણતા નથી; સજ્જનો દ્વારા આચરાયેલું હોવાથી આ આચરણ નિંદનીય નથી. આ જ તે બુદ્ધિ છે; તેને પ્રાપ્ત કરીને માણસ પરમ ગતિને પામે છે.
12.214.4
शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान् ।
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥ १२.२१४.४ ॥
દેહધારી મોહથી બધા પરિગ્રહ સ્વીકારે છે; કામ-ક્રોધ આદિ રાજસ અને તામસ ભાવોથી યુક્ત થઈને.
12.214.5
नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणां विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥ १२.२१४.५ ॥
તેથી દેહનિર્વાહની ઇચ્છાથી પણ અશુદ્ધ આચરણ ન કરવું; કર્મોમાં તિરાડ પાડનાર માણસ શુભ લોક પામતો નથી.
12.214.6
लोहयुक्तं तथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥ १२.२१४.६ ॥
લોખંડ મિશ્રિત સોનું સારી રીતે શુદ્ધ ન થયું હોય તો ચમકતું નથી; તેમ અપક્વ કષાયવાળું વિજ્ઞાન પણ પ્રકાશતું નથી.
12.214.7
केचिदात्मगुणं प्राप्तास्ते मुक्ताश्चक्रबन्धनात् ।
इतरे दुःखसन्द्वन्द्वास्तथा दुःखपरायणाः ॥ १२.२१४.७ ॥
કેટલાક આત્મગુણ પ્રાપ્ત કરીને ચક્રબંધનથી મુક્ત થાય છે; બીજાઓ દુઃખના દ્વંદ્વોમાં ફસાયેલા રહે છે અને દુઃખમાં જ લીન રહે છે.
12.214.8
शुकाकर्मानुरूपं ते जायमानाः पुनः पुनः ।
क्रोधलोभमदाविष्टा मूढान्तः करणाः सदा ॥ १२.२१४.८ ॥
તારાં કર્મ અનુસાર તું વારંવાર જન્મ લે છે; ક્રોધ, લોભ, મદથી આવિષ્ટ, સદા મૂઢ અંતઃકરણવાળો.
12.214.9
यथा… संछाया नास्ति नित्यतया परा ।
गुणानेव तथा चिन्त्या सन्त्येति च विदुर्बुधाः ॥ १२.२१४.९ ॥
છાયા જેમ નિત્યપણે પરમ નથી, તેમ ગુણોનો પણ એ રીતે વિચાર કરવો; જ્ઞાનીઓ આમ જાણે છે.
12.214.10
यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लुवन् ।
धर्म्यं पन्थानमुत्क्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥ १२.२१४.१० ॥
જે લોભથી અધર્મ આચરે છે, કામ-ક્રોધમાં તણાતો, ધર્મમાર્ગને ઓળંગીને, પોતાનાં પરિણામો સહિત નાશ પામે છે.
12.214.11
अचलं ज्ञानमप्राप्य चलचित्तश्चलानियात् ।
शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादुपप्लवेत्।
क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्ते हि परस्परात् ॥ १२.२१४.११ ॥
અચળ જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન કરેલો, ચંચળ ચિત્તવાળો, ચંચળ ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરે; તેથી શબ્દાદિ વિષયોના તીવ્ર રાગથી ડૂબી ન જવું. ક્રોધ, હર્ષ, વિષાદ એકબીજામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
12.214.12
गुणाः कार्याः क्रोधहर्षौ सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
द्वन्द्वान्यथैवमादीनि विजयेच्चैव सर्ववित् ॥ १२.२१४.१२ ॥
ગુણો કાર્યરૂપ છે; ક્રોધ-હર્ષ, સુખ-દુઃખ, પ્રિય-અપ્રિય અને એવાં અન્ય દ્વંદ્વોને સર્વજ્ઞે જીતવાં જોઈએ.
12.214.13
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसताभसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदन् ॥ १२.२१४.१३ ॥
પંચમહાભૂતોથી બનેલા આ દેહમાં, સત્ત્વ, રજ અને તમ ગુણોથી યુક્ત આ કોની સ્તુતિ કરે છે, અથવા કોની નિંદા કરે છે, અને શું કહે છે?
12.214.14
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम् ॥ १२.२१४.१४ ॥
સ્પર્શ, રૂપ, રસ વગેરે વિષયોમાં મૂર્ખ લોકો આસક્ત થાય છે; જ્ઞાનથી પાર્થિવ ગુણોથી પર એવા આત્માને તેઓ જાણતા નથી.
12.214.15
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति ॥ १२.२१४.१५ ॥
માટીથી બનેલું આશ્રયસ્થાન જેમ માટીથી જ લીંપાય છે, તેમ આ પાર્થિવ દેહ માટીના વિકારોથી નાશ પામતો નથી.
12.214.16
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः ।
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥ १२.२१४.१६ ॥
મધ, તેલ, દૂધ, ઘી, માંસ, મીઠું, ગોળ, અનાજ, ફળ અને મૂળ — આ પાણી સાથેના માટીના વિકારો છે.
12.214.17
यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥ १२.२१४.१७ ॥
જંગલમાં પ્રવેશેલો માણસ ઉત્સુકતાથી ગ્રામ્ય આહાર શોધતો નથી; સ્વાદ વિનાનો હોય તોપણ જીવન ટકાવવા માટે જ ખોરાક લે છે.
12.214.18
तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥ १२.२१४.१८ ॥
એ જ રીતે, સંસાર રૂપી જંગલમાં પ્રવેશીને પરિશ્રમમાં લાગેલો માણસ, રોગી દવા લે તેમ, જીવનયાત્રા માટે જ ખોરાક લે.
12.214.19
भक्षणे श्वापदैर्मार्गादिति चारं करोति चेत् ।
एवं संसारमार्गेण यात्रार्थं विषयाणि च ॥ १२.२१४.१९ ॥
ભોજન કરતી વખતે જંગલી પ્રાણીઓને કારણે માર્ગ ચૂકીને ભટકનારની જેમ, એ જ રીતે સંસારમાર્ગમાં જીવનયાત્રા માટે વિષયો ભોગવવા.
12.214.20
न गच्छेद्भोगविज्ञानादुन्मार्गे पद्यते तदा ।
तस्माददुःखतो मार्गमास्थितस्तमनुस्मरेत् ॥ १२.२१४.२० ॥
ભોગજ્ઞાનથી ન જવું; નહીંતર તે ખોટા માર્ગમાં પડે છે. તેથી દુઃખરહિત માર્ગ અપનાવીને તેનું જ સ્મરણ કરવું.
12.214.21
नानापर्णफला वृक्षा बहवः सन्ति तत्र हि ।
भोक्तारो मुनयश्चैव तस्मात्परतरं वनम् ॥ १२.२१४.२१ ॥
ત્યાં વિવિધ પાંદડાં અને ફળવાળાં અનેક વૃક્ષો છે; ત્યાં ભોગ કરનારા મુનિઓ પણ છે; તેથી તે વન વધુ શ્રેષ્ઠ છે.
12.214.22
अनुमानैस्तथाशास्त्रैर्यशसा विक्रमेण च ।
सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च।
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥ १२.२१४.२२ ॥
અનુમાન, શાસ્ત્ર, યશ અને પરાક્રમથી; સત્ય, શૌચ, આર્જવ અને ત્યાગથી; તેજ અને પરાક્રમથી; ક્ષમા, ધૃતિ, બુદ્ધિ, મન અને તપથી જ.
12.214.23
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥ १२.२१४.२३ ॥
બધા ભાવોને જેમ બને તેમ ક્રમે સ્વીકારીને રહેવું; શાંતિ ઇચ્છતાં, દીનતા વિના, ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરવી.
12.214.24
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥ १२.२१४.२४ ॥
સત્ત્વ, રજ અને તમથી મોહિત થયેલા જીવો અજ્ઞાનથી ચક્રની જેમ અત્યંત ફર્યા કરે છે.
12.214.25
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् ।
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत् ॥ १२.२१४.२५ ॥
તેથી અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતા દોષોની સારી રીતે તપાસ કરવી; અજ્ઞાનથી જન્મેલા અહંકારને સદા ત્યજવો.
12.214.26
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
देहमूलं विजानीहि नैतानि भगवानतः ॥ १२.२१४.२६ ॥
મહાભૂતો, ઇન્દ્રિયો, ગુણો — સત્ત્વ, રજ અને તમ — આમને દેહનું મૂળ જાણ; હે ભગવન્, આ (આત્મા) નથી.
12.214.27
उपायतः प्रवक्ष्यामि तं च मृत्युं दुरासदम् ।
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२१४.२७ ॥
ઉપાયથી તે દુર્જય મૃત્યુનું પણ હું વર્ણન કરીશ; ઈશ્વર સહિત ત્રણેય લોક બધું અહંકારમાં સ્થિત છે.
12.214.28
यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् ।
तद्वद्भतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥ १२.२१४.२८ ॥
જેમ અહીં નિશ્ચિત કાળ ઋતુઓના ગુણ બતાવે છે, તેમ પ્રાણીઓમાંના અહંકારને પ્રાણીઓને પ્રવર્તાવનાર જાણવો.
12.214.29
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् ।
प्रकृतेर्गुणसंजातो महानहंक्रिया ततः ॥ १२.२१४.२९ ॥
તમસ મોહ ઉત્પન્ન કરનારું, કાળું અને અજ્ઞાનથી જન્મેલું જાણ. પ્રકૃતિના ગુણોથી મહત્ ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યાર પછી અહંકારની ક્રિયા.
12.214.30
अहंकारात्पुनः पश्चाद्भूतग्राममुदाहृतम् ।
अव्यक्तस्य गुणेभ्यस्तु तद्गुणांश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३० ॥
અહંકારથી પછી ભૂતસમૂહ ઉત્પન્ન થાય છે એમ કહેવાયું છે; અવ્યક્તના ગુણોથી (ઉત્પન્ન થનારાઓના) ગુણોને પણ સમજ.
12.214.31
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥ १२.२१४.३१ ॥
પ્રીતિ અને દુઃખથી બંધાયેલા એ ત્રણેય ગુણોને — સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — હવે જાણ.
12.214.32
प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥ १२.२१४.३२ ॥
પ્રસાદ, હર્ષથી જન્મેલી પ્રીતિ, સંદેહરહિત નિશ્ચય, ધૃતિ અને સ્મૃતિ — આ સત્ત્વગુણો જાણ; આ રજસ અને તમસથી ભિન્ન છે.
12.214.33
असन्तोषोऽक्षमाऽधैर्यमतृप्तिर्विषयादिषु ।
राजसाश्च गुणा ह्येते तत्परं तामसाञ्शृणु ॥ १२.२१४.३३ ॥
અસંતોષ, અક્ષમા, અધૈર્ય, વિષયો પ્રત્યે અતૃપ્તિ — આ જ રજસ ગુણો છે. હવે તામસ ગુણો સાંભળ.
12.214.34
मोहस्तन्द्री तथा दुःखं निद्राऽऽलस्यं प्रमादता ।
विषादी दीर्घसूत्रश्च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १२.२१४.३४ ॥
મોહ, તંદ્રા, દુઃખ, નિદ્રા, આળસ, પ્રમાદ, વિષાદ અને દીર્ઘસૂત્રતા — આ તામસ ગુણ કહેવાયો છે.
12.214.35
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥ १२.२१४.३५ ॥
કામ અને ક્રોધ, પ્રમાદ, લોભ અને મોહ, ભય, થાક, વિષાદ અને શોક, વિરક્તિ, માન અને દર્પ, તથા અનાર્યતા.
12.214.36
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम् ॥ १२.२१४.३६ ॥
આવા દોષોના ગુરુત્વ-લાઘવની પરીક્ષા કરીને, દરેકનો પોતાની આત્મસ્થિતિના સંદર્ભમાં સતત વિચાર કરવો.
12.214.37
यस्मिन्प्रतिष्ठितं चेदं यस्मिन्सज्ज्ञाननिर्गतिः ।
सर्वभूताधिकं नित्यमहंकारं विलोकयेत् ॥ १२.२१४.३७ ॥
જેમાં આ જગત પ્રતિષ્ઠિત છે અને જેમાંથી સત્યજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે, સર્વ ભૂતોથી શ્રેષ્ઠ એવા તે નિત્ય અહંકારને જોવો જોઈએ.
12.214.38
विलोकमानः स तदा स्वबुद्ध्या सूक्ष्मया पुनः ।
तदेव भाति तद्रूपमात्मना यत्सुनिर्मलम् ॥ १२.२१४.३८ ॥
ત્યારે તે પોતાની સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી ફરી જોતાં, આત્મા દ્વારા અતિ નિર્મળ એવું તે જ રૂપ પ્રકાશતું જુએ છે.
12.214.39
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः ।
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादचला इव ॥ १२.२१४.३९ ॥
કયા દોષો મનથી ત્યજાયા, કયા બુદ્ધિથી શિથિલ કરાયા, અને કયા મોહથી અચળ હોય તેમ ફરી ફરી આવે છે?
12.214.40
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथा विद्यामहं विभो।
मह्यं शुश्रूषवे विद्वन्वक्ष्येतद्बुद्धिनिश्चितम् ॥ १२.२१४.४० ॥
બુદ્ધિમાન માણસે હેતુઓ દ્વારા બુદ્ધિથી કોનાં બળ અને નિર્બળતા વિચારવાં? હે વિભુ, હું જાણી શકું એ માટે આ બધું મને કહો. હે વિદ્વાન, સાંભળવા ઇચ્છુક એવા મને બુદ્ધિથી નિશ્ચિત થયેલું હું કહીશ.
12.214.41
शान्तत्वादपरान्ताच्च आरम्भादपि चैकतः ।
प्रोक्तो ह्यत्र यथा हेतुरेवमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.२१४.४१ ॥
શાંતિથી, અંતથી, આરંભથી અને એક બાજુથી પણ, અહીં જેમ કારણ કહેવાયું છે તેમ જ મનીષીઓ કહે છે.
12.214.42
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा।
तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥ १२.२१४.४२ ॥
મૂળથી કપાયેલા દોષોથી વિશુદ્ધ આત્મા મુક્ત થાય છે; લોખંડથી બનેલું લોખંડ જેમ નષ્ટ કરે છે, તેમ સંયમી આત્મા સહજ રાજસ દોષોથી નષ્ટ થાય છે.
12.214.43
सहजैरविशुद्धात्मा दोषैर्नश्यति तामसैः ।
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मा कालसंभवम् ॥ १२.२१४.४३ ॥
અશુદ્ધ આત્મા સહજ તામસ દોષોથી નાશ પામે છે. રાજસ અને તામસ, કાળજન્ય (દોષો) — શુદ્ધ આત્મા (તેનાથી મુક્ત રહે છે).
12.214.44
शमयेत्सत्त्वमास्थाय बुद्ध्या केवलया द्विजः ।
त्यजेच्च मनसा चेतः शुद्धात्मा बुद्धिमास्थितः ॥ १२.२१४.४४ ॥
દ્વિજે સત્ત્વનો આશ્રય લઈ કેવળ બુદ્ધિથી (ચિત્ત) શાંત કરવું; મનથી ચિત્તનો ત્યાગ કરવો; શુદ્ધાત્મા બુદ્ધિમાં સ્થિર રહીને (એમ કરે).
12.214.45
तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम् ।
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च ॥ १२.२१४.४५ ॥
તે બધું દેહધારીઓનું બીજ છે; આત્મસંયમીને સત્ત્વ સમાન છે. તેથી આત્મસંયમીએ રજસ અને તમસનો ત્યાગ કરવો.
12.214.46
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ।
आहारान्वर्जयेन्नित्यं राजसांस्तामसानपि ॥ १२.२१४.४६ ॥
રજસ અને તમસથી મુક્ત સત્ત્વ નિર્મળતા પામે છે. રાજસ અને તામસ આહારોનો સદા ત્યાગ કરવો.
12.214.47
ते ब्रह्म पुनरायान्ति न मोहादचला इव ।
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादीनां यजुष्कृतम् ॥ १२.२१४.४७ ॥
તેઓ ફરી બ્રહ્મને પામે છે; મોહથી નહીં, પર્વતની જેમ અચળ રહીને. અથવા મંત્રની જેમ, માંસાદિ યજુઃકૃત છે એમ તેઓ કહે.
12.214.48
स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने ।
रजसा कामयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते ॥ १२.२१४.४८ ॥
તે જ ન સ્વીકારવામાં અને શુદ્ધ ધર્મના પાલનમાં કારણ છે. રજસથી કામયુક્ત કાર્યો પણ (મનુષ્ય) પામે છે.
12.214.49
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ।
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥ १२.२१४.४९ ॥
અર્થયુક્ત બાબતો અને સર્વ કામનાઓનું તે અતિશય સેવન કરે છે; તમસથી લોભયુક્ત અને ક્રોધથી જન્મેલી બાબતોનું સેવન કરે છે; હિંસા અને વિહારમાં રત, તંદ્રા અને નિદ્રાથી યુક્ત હોય છે.
12.214.50
सत्वस्थः सात्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमाञ्श्रद्धाविद्यासमन्वितः ॥ १२.२१४.५० ॥
સત્ત્વમાં સ્થિત રહીને, શુદ્ધ સાત્ત્વિક ભાવોનો આશ્રય લઈને તે તેમને જુએ છે; તે દેહી નિર્મળ, શ્રીમાન, શ્રદ્ધા અને વિદ્યાથી યુક્ત છે.